Η τραγωδία της ήττας και ο ύμνος της ελευθερίας

Οι Πέρσες του Αισχύλου, που διδάχθηκαν το 472 π.Χ., κατέχουν μια απολύτως μοναδική θέση στην ιστορία της παγκόσμιας δραματουργίας. Δεν αποτελούν απλώς την αρχαιότερη σωζόμενη τραγωδία, αλλά και τη μοναδική που δεν αντλεί το υλικό της από τον γνώριμο κόσμο του μύθου, αλλά από τη ζωντανή, νωπή ιστορία. Ο ποιητής μεταφέρει στη σκηνή ένα γεγονός που ο ίδιος και το κοινό του έζησαν βιωματικά, τη συντριβή του περσικού στόλου στη Ναυμαχία της Σαλαμίνας το 480 π.Χ.

Ωστόσο, η μεγαλοφυΐα του Αισχύλου δεν έγκειται στην απλή καταγραφή της ιστορικής πραγματικότητας, αλλά στην ριζική ανατροπή της οπτικής γωνίας. Ενώ θα περίμενε κανείς έναν θριαμβευτικό επινίκιο ύμνο, μια κραυγή εθνικής αυταρέσκειας από την πλευρά των νικητών Αθηναίων, ο τραγικός ποιητής επιλέγει να μετατοπίσει το βλέμμα του ολοκληρωτικά στους ηττημένους. Η δράση τοποθετείται στην καρδιά της περσικής αυτοκρατορίας. Με αυτόν τον τρόπο, ο Αισχύλος επιτυγχάνει μια πρωτοφανή αισθητική και ηθική αποστασιοποίηση. Ο νικητής απουσιάζει πλήρως από τη σκηνή, δεν κατονομάζεται ούτε ένας Έλληνας στρατηγός, και η εθνική υπερηφάνεια υποχωρεί μπροστά στο δέος της κοινής ανθρώπινης μοίρας.

Το ύφος του έργου χαρακτηρίζεται από μια τελετουργική, σχεδόν ιερατική μεγαλοπρέπεια. Ο λόγος του Αισχύλου είναι πυκνός, γεμάτος ηχηρές, υποβλητικές λέξεις που χτίζουν την εικόνα του χαμένου πλούτου και της έκπτωτης ισχύος της Περσίας. Η τραγωδία ξεκινά με τον Χορό των Πιστών, των ηλικιωμένων γερόντων που έχουν μείνει πίσω για να φυλάσσουν τα Σούσα, να εκφράζουν μια υπόκωφη, διάχυτη ανησυχία. Αυτή η ατμόσφαιρα της αναμονής και του προαισθήματος κλιμακώνεται με την είσοδο της βασίλισσας Άτοσσας, η οποία μεταφέρει το δυσοίωνο όνειρό της.

Το περιεχόμενο του έργου δομείται γύρω από τις θεμελιώδεις έννοιες της αρχαίας ελληνικής κοσμοθεωρίας, την Ύβρη, την Άτη, τη Νέμεση και την Τίση. Ο Ξέρξης, παρασυρμένος από την αλαζονεία της απόλυτης εξουσίας, διέπραξε το απόλυτο σφάλμα. Επιχείρησε να δαμάσει τη φύση ζεύοντας τον Ελλήσποντο και να ανατρέψει τη θεϊκή τάξη πραγμάτων επεκτείνοντας την κυριαρχία του πέρα από τα όρια που είχαν ορίσει οι θεοί. Αυτή η τυφλή αλαζονεία (Ύβρις) οδηγεί στην πνευματική τύφλωση (Άτη) και προκαλεί τη θεία δίκη (Νέμεσις), η οποία επιφέρει την τελική τιμωρία και τη συντριβή (Τίσις). Η κορύφωση της ιδεολογικής ανάλυσης του έργου έρχεται με την εμφάνιση του ειδώλου του Δαρείου. Ο νεκρός βασιλιάς, λειτουργώντας ως η φωνή της λογικής και της παράδοσης, καταδικάζει τις επιλογές του γιου του, προσφέροντας μια βαθιά πολιτική και φιλοσοφική ερμηνεία της καταστροφής. Όταν τελικά καταφθάνει ο ίδιος ο Ξέρξης, ρακένδυτος και ψυχικά διαλυμένος, το έργο μετατρέπεται σε έναν σπαρακτικό, κοινό θρήνο.

Με αυτή τη διαχείριση, ο Αισχύλος μεταμορφώνει μια εθνική νίκη σε ένα από τα ισχυρότερα αντιπολεμικά μνημεία της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ο πόνος του εχθρού εξισώνεται με τον πόνο κάθε ανθρώπου. Η συμπόνια υπερβαίνει τα γεωγραφικά και εθνικά σύνορα. Το έργο δεν μιλά πλέον για τη σύγκρουση δύο λαών, αλλά για το αιώνιο μάθημα της ανθρώπινης θνητότητας και το τρομερό τίμημα που πληρώνει όποιος ξεχνά τα όριά του απέναντι στο θείο και τη φύση. Το έργο παράλληλα είναι και ένα σάλπισμα στην ελευθερία.

…Ω παίδες Ελλήνων ίτε,

Ελευθερούτε πατρίδα, ελευθερούτε δε

Παίδας, γυναίκας, θεών τε πατρώων έδη

Θήκας τε προγόνων, νυν υπέρ πάντων αγών.

Ο Χρήστος Θεοδωρίδης έχει αποδείξει στο παρελθόν ότι κατέχει ένα διακριτό καλλιτεχνικό στίγμα, δημιουργώντας παραστάσεις με έντονο πολιτικό χαρακτήρα και αιχμηρή ματιά πάνω στις σύγχρονες κοινωνικές και υπαρξιακές αγωνίες. Η αναμέτρησή του με τους Πέρσες στην Επίδαυρο δημιούργησε υψηλές προσδοκίες, καθώς το ίδιο το κείμενο προσφέρει το ιδανικό έδαφος για έναν βαθύ αναστοχασμό πάνω στην εξουσία και το τραύμα του πολέμου. Ωστόσο, το τελικό αποτέλεσμα άφησε μια αίσθηση μετεωρισμού, καθώς η παράσταση, παρά τις φωτεινές μεμονωμένες στιγμές της, στερήθηκε μιας συμπαγούς, συνολικής άποψης ικανής να τιθασεύσει το αισχυλικό μέγεθος.