Η αισθητική, ως δομημένος λόγος

Στην ποιητική συλλογή του Αχιλλέα Αναγνώστου, «Σκοτάδι με άρωμα celluloid», από τις Εκδόσεις Υψικάμινος, παρατηρούμε μία ιδιαίτερη αισθητική προσέγγιση, που επιχειρεί να χαρτογραφήσει τα όρια της ανθρώπινης ψυχοσύνθεσης μέσα από τις σκιές του κινηματογραφικού φιλμ και του αστικού περιβάλλοντος.Η συλλογή αποτελείται από 17 ποιήματα.

Είναι μια εποχή, μία περίοδος του κινηματογράφου, μεταξύ του 1915 έως το 1930, στην πόλη της Θεσσαλονίκης. Είναι ένα σημείο εκκίνησης όπου κυριαρχούν ακόμα οι βουβές ταινίες και η ζωντανή μουσική εντός των κινηματογραφικών αιθουσών, όπου η ανθρώπινη ύπαρξη διεκδικεί την εσωτερική της αλήθεια, μέσα από τις αυταπάτες της φωτεινής οθόνης. Η συλλογή μεταφέρει τις μορφές, τα βλέμματα, τις σιωπές, τα γεγονότα που χάθηκαν πίσω από τα καρέ, αφήνοντας το ανεξίτηλο αποτύπωμά τους στη συλλογική και στην ατομική μνήμη. Ο ποιητής, μέσα από τη μελέτη της κινηματογραφικής ανατομίας της εποχής στη οποία αναφέρεται, και της ανθρώπινης συμπεριφοράς, προσφέρει μια βαθιά κατάθεση αισθητικής και υπαρξιακής αδημονίας.

Η συλλογή αποτελείται από μία σειρά δομημένων ποιητικών καταθέσεων, όπου κάθε ποίημα λειτουργεί ως ένα ξεχωριστό αισθητικό ή βιωματικό στιγμιότυπο. Ο Αχιλλέας Αναγνώστου, αξιοποιώντας τα εκφραστικά μέσα της εικονοποιίας, και τους κανόνες του δομημένου ρεαλισμού, μεταφέρει στον αναγνώστη γεγονότα και καταστάσεις που καθορίζουν την εσωτερική διαδρομή του ατόμου“Στο μέσον της πλατείας καθιστός/παρατηρώ από ώρα τους θεατές να θορυβούν./Ένας εδώ, ένας εκεί, όλο κάποιος κάτι λέει./«Οι βουβές είναι καλύτερες», σχολιάζει ο δίπλα”, σελίδα 7.

Στη σελίδα 14, “Υποψήφιοι Ενιαίου Μετώπου Εργατών-Αγροτών/έμπροσθεν της οθό̃νης./Περισσότεροι από̃ τριακόσιοι νοματαίοι ορθοί./ Απότομη παύση χαλαζόπτωσης./Η κατακλείδα του Μωύς ακούγεται τώρα καθαρά:/«Αμπάσιο λα μπουρζουαζία, αρίβα ιλ παρτίτο κομμουνίστα».”,γράφει ο ποιητής, μεταφέροντας παραστατικά τη μετάβαση από την εσωτερική παρατήρηση στη δημόσια δέσμευση. Η ποίησή του, μέσω του δρώντος υποκειμένου, μεταφέρει τον προβληματισμό που γεννά η ανάδειξη στιγμών, που συχνά διαφεύγουν από τη δημόσια προσοχή. Πρόκειται για μία διαδικασία γραφής που δημιουργεί τις προϋποθέσεις για ουσιαστική ταύτιση.

Γκέλη Ντηλιά, μία ειλικρινής ποιητική φωνή, απελευθερωμένη από στερεότυπα, ταμπού και υποκριτικούς καθωσπρεπισμούς.

Μία σκληρή και πολλές φορές ωμή γραφή από μία γυναικεία παρουσία που παρότι ζει και εργάζεται στην επαρχία δεν κουβαλά το κόμπλεξ του επαρχιωτισμού, απεχθάνεται την σεμνοτυφία, αλλά και δεν φοβάται να μιλήσει ελεύθερα.

Η δουλειά της και συγκεκριμένα η ποιητική της συλλογή «Σε πρώτο πρόσωπο» που εκδόθηκε από τις καλαίσθητες εκδόσεις ΑΩ του Πέτρου Μιχάλη, μας φέρνει στο νου τους στίχους ενός εκ των επιφανέστερων Αμερικανών ποιητών του Walt Whitman, ο οποίος έγραφε : «Γυναίκες μην ντρέπεστε. Εσείς είστε οι πύλες του σώματος και εσείς είστε οι πύλες  της ψυχής».

Με το έργο της αυτό μιλά για τον έρωτα, με τον δικό της ξεχωριστό τρόπο. Χωρίς ντροπές, χωρίς ενοχές, ξεπερνώντας την αμαρτία και τις τύψεις αφήνει τον εαυτό της ελεύθερο και πέρα από συμπλεγματικές συμπεριφορές και απόψεις, αντιμετωπίζει το σώμα ως βιολογική λειτουργία, ως ένα σημαντικό στοιχείο της ανθρώπινης φύσης.

Κι έτσι μιλά με ειλικρίνεια για την σωματική ένωση, την ηδονή, το πάθος, την λαγνεία, την απόλαυση, την σαρκική επιθυμία με έναν ριζοσπαστικό τρόπο, χωρίς ομοιοκαταληξία, συχνά με μια ωμότητα, αλλά και με μια χαρακτηριστική τρυφερότητα.

Διαβάζοντας την ποίηση της Γκέλης Ντηλιά ανακαλύπτεις κοινές διαδρομές μέσα από στίχους ποιητών της Beat Generation, μια ποίηση αυθόρμητη, χωρίς φτιασίδια, τολμηρή, ειλικρινή, που αδιαφορεί για το κατεστημένο, ασυμβίβαστη.

Ο έρωτας, o χρόνος και η φθορά

Ήδη από τον τίτλο της ποιητικής συλλογής του Σουλεϊμάν Αλάγιαλη-Τσιαλίκ, Τσιαλίκ, Η λευκή αθωότητα της Βιλελμίνης, το το ενδιαφέρον επικεντρώνεται σε ένα πρόσωπο που μοιάζει να διαθέτει περισσότερο την υπόσταση ποιητικής μορφής παρά συγκεκριμένης γυναίκας.

Το ασυνήθιστο, κάπως παλαιικό άκουσμα του ονόματος, σε συνδυασμό με τη «λευκή αθωότητα» που του αποδίδεται, απομακρύνει εξαρχής τη Βιλελμίνη από την καθημερινότητα και την περιβάλλει με την αχλύ του ιδεατού. Θα μπορούσε αρχικά να θεωρηθεί μια εξιδανικευμένη ερωμένη, ένα πλάσμα που συγκεντρώνει επάνω του την ομορφιά και το άφθαστο της ερωτικής επιθυμίας. Όσο όμως προχωρεί η ανάγνωση, η μορφή της περιπλέκεται. Η Βιλελμίνη μετακινείται ανάμεσα στο πραγματικό και το φαντασιακό, στο σώμα και στη μνήμη, στην παρουσία και στην απουσία, ώσπου γίνεται ο τόπος όπου συναντώνται ο έρωτας, ο χρόνος, η φθορά, η ιστορική εμπειρία και η ίδια η ποίηση.

Η συλλογή αναπτύσσεται ως σπονδυλωτή ποιητική σύνθεση σε δύο μέρη, των οποίων οι τίτλοι χαρτογραφούν μια εσωτερική διαδρομή. Στο Α΄ μέρος, που ανοίγει με το Σώμα ακίνητο, κυριαρχεί αρχικά το ερωτικό και αισθησιακό πεδίο («Το σύνταγμα του έρωτα», «Τα οράματα του ερωτισμού», «Γιάφκες της ηδονής»), για να εμφανιστούν σταδιακά τα «Ρήγματα των συναισθημάτων» και, προς το τέλος, τα «Σημάδια της μοίρας» και τα «Αφυδατωμένα όνειρα». Το Β΄ μέρος μοιάζει να αρχίζει ακριβώς από το σημείο όπου καταλήγει το πρώτο: η «Ανατροπή των πραγμάτων» και η «Ανακαίνιση των ψευδαισθήσεων» δίνουν πλέον τη θέση τους στο «Βλέμμα του αποχωρισμού», στην «Τέχνη της απώλειας» και στα «Γρανάζια του παρελθόντος». Ωστόσο, η πορεία δεν ολοκληρώνεται με τη ματαίωση. Τίτλοι όπως «Το βάθος της αγνότητας», «Το ρήγμα της αθανασίας» και, κυρίως, «Τα κοντέρ της αντοχής» υποδηλώνουν μια αντίρροπη κίνηση απέναντι στη φθορά. Τα δύο μέρη σχηματίζουν έτσι μια ενιαία τροχιά: από την έξαρση της ερωτικής επιθυμίας στη δοκιμασία της και από την εμπειρία της απώλειας στην αναζήτηση της αντοχής. Ο έρωτας παραμένει ο συνεκτικός ιστός της συλλογής, αλλά διευρύνεται σε υπαρξιακή εμπειρία, καθώς η επιθυμία αναμετριέται με τον χρόνο, τη μνήμη και τη φθορά χωρίς να ακυρώνεται.

Κεντρική θέση σε αυτή την περιπέτεια έχει ασφαλώς η Βιλελμίνη. Το β΄ πρόσωπο, στο οποίο εκφέρονται πολλά από τα ποιήματα, εγκαθιδρύει έναν επίμονο διάλογο μαζί της. Η προσφώνηση την καθιστά πότε σχεδόν σωματικά παρούσα και πότε, αντιθέτως, υπογραμμίζει την απόστασή της. Η Βιλελμίνη υπάρχει επειδή κάποιος αδιάκοπα της μιλά, τη φαντάζεται, τη θυμάται, την παρατηρεί και την προτρέπει. Ταυτόχρονα, όσο περισσότερο γίνεται αντικείμενο του λόγου τόσο δυσκολότερο είναι να αποκτήσει μια σταθερή ταυτότητα. Αναδύεται πρωτίστως ως μορφή της επιθυμίας, ως αντικείμενο μιας αναζήτησης που αντλεί ίσως τη δύναμή της ακριβώς από την αδυναμία της να ολοκληρωθεί.

Ποίηση που αγγίζει τις πληγες της Ιστορίας

Ο Θοδωρης Σαρηγκιόλης, όπως διαβάζουμε στο (αρκετα λακωνικο) βιογραφικο-του, γεννήθηκε το 1956, στην Έδεσσα. Δηλαδη ήλθε στον κόσμο επτα χρόνια μετα τη λήξη του Εμφύλιου Πολέμου στην Ελλάδα, του οποίου τις οδυνηρες, εφιαλτικες και καταστροφικες συνέπειες υπέστη ο ελληνικος λαος, περισσότερο οι απλοι και αμέτοχοι πολίτες, εφόσον η χώρα περιήλθε σε μία απελπιστικη εθνικη κατάπτωση, τόσο απο την οικονομικη όσο και απο την κοινωνικη πλευρα.

Τις οδυνηρες, εφιαλτικες και ακατάλυτες συνέπειες αυτου του αδελφοκτόνου σπαραγμου ήταν επόμενο να τις βιώσει έντονα, εφόσον χαράχτηκαν εγκαυστικα στο τρυφερο πετσι-του, και ο Θεοδωρης, μικρο παιδι τότε! Αυτα τα καταλυτικα βιώματα, όμως, που αποκόμισε απο αυτη τη σκοτεινη και δύσκολη εποχη, έμελλε να κατακαθίσουν σαν σκόνη βαρια μέσα-του και να παραμείνουν εκει συσσωρευμένα, με αποτέλεσμα να τα κουβαλάει μέχρι τις μέρες-μας, γεγονος που αναπόφευκτα επιφέρει δυσκολίες στη ζωη-του.

Εν συντομία, αυτο είναι το γενικο συμπέρασμα που εξάγεται απο κάποια δυνατα ποιήματα που υπάρχουν στην καινούργια συλλογη-του που τιτλοφορείται ΄΄Δύσκολα νερα΄΄, (εκδόθηκε το 2026 απο τις εκδόσεις Βαγονέτο) όπως, λόγου χάρη, το συγκλονιστικο ποίημα με τίτλο «Χαμένη παρτίδα».

Πρόκειται για ένα μικρο ποίημα, μόνο 11 στίχων, με συμπυκνωμένο και σφιχτοδεμένο περιεχόμενο, αλλα και με μεγάλο νοηματικο εκτόπισμα, μέσα απο το οποίο ξεδιπλώνεται ολόκληρη η ματωμένη και θλιβερη Ιστορία του Εμφύλιου Πολέμου και των ανυπολόγιστων δεινων, όπως είπα, που επεφύλαξε στον ελληνικο λαο, ειδικα στους ηττημένους, κατατρεγμένους και καταπιεσμένους αυτης της εμφύλιας σύρραξης, τους οποίους ο Θ. Σαρηγκιόλης, πρακτικα (και όχι θεωρητικα), τους αποκαλει «κυνηγημένους» και «γονατισμένους», για να αποδειχθει πως οι πληγες αυτου του βαθιου ιστορικου τραύματος παραμένουν ακόμη ανεπούλωτες, παρόλα που πέρασαν τόσα χρόνια απο τη λήξη του Εμφύλιου Πολέμου∙ αυτου του αξέχαστου και ανεξάντλητου γεγονότος, του οποίου ο απόηχος εξακολουθει να απασχολει ακόμη τους λογοτέχνες –ποιητες και πεζογράφους . Δίνω ολόκληρο το ποίημα:

ΧΑΜΕΝΗ ΠΑΡΤΙΔΑ

Στον ζωγράφο Tasko Kortalof

Βάδιζε στο χιόνι αγκομαχώντας.

Με ανάσα βαρια ακολουθούσε το άλογο κρατώντας το σχοινι.

Πάνω στο σαμάρι μια φλοκάτη τύλιγε το μωρο.

Το κρύο πολυ.

Το σημείο επαφης δεν φαινόταν.

Έπρεπε να προλάβει, πριν ο ήλιος βγει, να φτάσει.

Να παραδώσει το παιδι στη μάνα και στον πατέρα-του.

Θα το έπαιρναν μαζι-τους στην οπισθοχώρηση.

Δεν θά ‘χε κλείσει χρόνο το μωρο και θ’ άλλαζε πατρίδα.

Χαμένη παρτίδα,

μοιραία ζαρια τ’ αναποδογύρισε όλα.

«Τα αιωνόβια ελαιόδεντρα της Ποίησης»

Ένα χρόνο και κάτι μετά την έκδοση του βιβλίου του με τίτλο «Υπό καθεστώς ομηρίας» (Εκδόσεις Μετρονόμος, 2025), ο ποιητής, φιλόλογος και κριτικός λογοτεχνίας, Δημήτρης Κ. Μπαλτάς, μάς παρουσιάζει τη νέα, έβδομη κατά σειρά, ποιητική του συλλογή με τίτλο «Στο μετερίζι του χρόνου».

Το εξώφυλλο του βιβλίου κοσμεί ένα έργο του Έλληνα ζωγράφου Λάζαρου Κτενίδη, το οποίο απεικονίζει μια αυτοσχέδια κούνια να κρέμεται από το κλαδί μιας αιωνόβιας ελιάς. Το έργο συμβολίζει με ιδανικό τρόπο τον κύκλο της ζωής και το πέρασμα από την παιδική ηλικία έως το βαθύ γήρας και την απώλεια, η οποία σηματοδοτείται από την άδεια κούνια.

Σε αυτό το βιβλίο, όπως και στα προηγούμενα, η ποίηση του Μπαλτά καλύπτει τρεις θεματικούς άξονες: τον κοινωνικοπολιτικό προβληματισμό, τον έρωτα και τον υπαρξιακό στοχασμό. Η διαφορά με το προηγούμενο έργο του έγκειται στο ότι αυτός ο μικρός και καλαίσθητος τόμος (άλλη μια εξόχως φροντισμένη έκδοση από τις Εκδόσεις των Φίλων) αποτελείται κατά βάση από ολιγόστιχα ποιήματα.

Το εναρκτήριο ποίημα με τίτλο «Οι λέξεις» (σελ. 9) ανοίγει τον κύκλο του βιβλίου, εξερευνώντας τα εργαλεία που έχει στη διάθεσή του ο ποιητής, ήτοι τις λέξεις, οι οποίες λειτουργούν ως λογοτεχνικά παπούτσια για να πορευτεί ο δημιουργός στα μονοπάτια της Ποίησης. Η πορεία αυτή δεν είναι πάντοτε ομαλή, καθώς κάποιες φορές τα παπούτσια στενεύουν τον ποιητή «αρδεύοντας/τη θλίψη του» και κάποιες άλλες τον χτυπάνε «φουσκώνοντας/τον καημό του». Άλλες φορές πάλι «του προσφέρουν/τη ζεστασιά τους», παρέχοντάς του μια παροδική ανακούφιση μέσα στον καθημερινό αγώνα για επιβίωση στη ζωή και στους λογοτεχνικούς κύκλους.