Ο Σίσυφος στις κερασιές

 Άρχισε να τρέχει πίσω της, την ίδια στιγμή που η πέτρα ξέφευγε από τον έλεγχό του. Για άλλη μια φορά κατρακυλούσε στην πλαγιά, κι εκείνος την ακολουθούσε με το βήμα τουγοργό. Και πάλι από την αρχή. Να ακινητοποιήσει την πέτρα, να την οδηγήσει στους πρόποδες του βουνούαπ’ όπου ξεκινούσε κάθε φορά, να την ανεβάσει ξανά ως την κορυφή. Αυτή η παράξενη εικόνα ήρθε ασυναίσθητα στον νου μου διαβάζοντας τη σύντομη μεν, αρκετά πυκνή και γόνιμη δε, ποιητική σύνθεση του Χρήστου Κολτσίδα, Η καρδιά του σαμουράι – Δεκάξι ασκήσεις ψυχραιμίας.

Θα ήθελα όμως να ξεκινήσω με μια προσωπική ιστορία.

Ήταν Δεκέμβριος του 2023, λίγες μέρες πριν απ’ τα Χριστούγεννα στη χιονισμένη Ζυρίχη, όταν βρέθηκα για πρώτη φορά να παρατηρώ από κοντά μια όψη της ιαπωνικής κουλτούρας. Τον τρόπο με τον οποίο η τελετουργία του τσαγιού προσπαθεί να ξορκίσει το κακό, εν αναμονή ειδήσεων για την υγεία ενός ανθρώπου. Το μέτρημα των γραμμαρίων, η ακρίβεια στη θερμοκρασία και στον χρόνο, ο καθαρισμός του κουταλιού πριν από κάθε νέο βράσιμο. Η ακρίβεια των κινήσεων ως αντιστάθμισμα της αδυναμίας ελέγχου της ζωής. Γυρίζοντας σπίτι μου το βράδυ με τα πόδια, θυμάμαι, αναρωτήθηκα αν αυτή η πειθαρχία αποτελεί μια πραγματική νίκη πάνω στον φόβο του θανάτου ή απλά μια τελετουργική απόπειρα απόκρυψηςτης αδυναμίας μας απέναντί του.

Τον ίδιο μήνα, οι Εκδόσεις Θράκα κυκλοφόρησαν το εν λόγω βιβλίο.«Με τον Σαμουράι κάτσαμε στο πάτωμα.// Άναψα την ξυλόσομπα,// του ‘δωσα τσάι του βουνού,// κάστανα και καρύδια.// ‘Ωραία κι η δικιά σας τελετή του τσαγιού’,// βροντοφώναξε», γράφει ο Κολτσίδας στο ποίημα «Τελετή του τσαγιού» (σ. 21). Και στο μυαλό μου έπλασα μια δική μου, υποθετική, ελληνική ανταπόδοση της μέρας εκείνης του Δεκέμβρη.

Με έναν περίεργο τρόπο, το βιβλίο που κρατώ στα χέρια μου ίσως ασχολείται με ένα παρόμοιο ερώτημα. Μπορεί ο άνθρωπος να συγκροτήσει έναν προσωπικό κώδικα ζωής που θα τον συμφιλιώσει με όσα δεν μπορεί να ελέγξει; Ή μήπως η ίδια αυτή προσπάθεια αποτελεί έναν ακόμη τρόπο να επιβληθεί στο ανεξέλεγκτο της ύπαρξής του;Ο Κολτσίδας φαίνεται να διερευνά τη δυνατότητα διάπλασης του εαυτού απέναντι στο χάος, στη φθορά και στον καιρό που έτυχε για τον καθένα μας. Για τον σκοπό αυτόν επιστρατεύει την αρχετυπική φιγούρα ενός σαμουράι, την πειθαρχία και τις τελετουργίες του. Χωρισμένη σε δύο μέρη, η ποιητική σύνθεση αναπτύσσεται σε δύο συμπληρωματικές κινήσεις. Στην πρώτη, ο σαμουράι συγκροτεί τον κώδικαζωής του μέσα από την άσκηση και τη μοναχικότητα. Στη δεύτερη, τον μεταφέρει στη ζωή κι ανάμεσα στους ανθρώπους, εκεί όπου ο κώδικας που έχει αναπτύξει, τώρα δοκιμάζεται κι αμφισβητείται.

Δέκα χρόνια κάτω από το ίδιο απόγευμα

«Είναι φορές που προσπαθείς να αναδιατάξεις το τοπίο. Να βρεις το όριο της μελαγχολίας σου. Κι ύστερα πρηνής και φοβισμένος να ψάχνεις για προμηθευτές, δύστροπους αναβάτες, παρόχθιους ήρωες, προστάτες ή εφιάλτες ─μα τίποτα πια δεν απομένει στο πεδίο σου. Εκείνα τα λευκά πουλιά που προσδοκούσες γίνανε λεπροί αμελητέοι».

Με αυτούς τους στίχους ο ποιητής Βαγγέλης Τασιόπουλος επαναπροσδιορίζει τον τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος στη μεγαλύτερη ωριμότητά του βλέπει τον κόσμο.

Στην τελευταία του ποιητική συλλογή, με τον υποβλητικό και οξύμωρο τίτλο Το απόγευμα ενός μειλίχιου εκδορέα, ό,τι απαρτίζει έναν άνθρωπο, από το σώμα ως τη φθορά και από τη μνήμη ως την ιστορία, συνυφαίνεται σε ένα τοπίο εσωτερικής αναμέτρησης. Σε σύγκριση με τις προηγούμενες συλλογές, εδώ κυριαρχούν μάλλον εντονότερα η υπαρξιακή αγωνία και ο απολογισμός των ηττών και των απωλειών μέχρι την παρούσα στιγμή, καθώς και των διαψεύσεων εκείνων που συνέβαλαν σε μια ταχύτερη ωρίμανση.

Εξαιρετικός μάστορας του λόγου, με μεστή γραφή, ο Τασιόπουλος, βαθαίνει λοιπόν ακόμη περισσότερο προς ένα μέσα ατένισμα.

Όταν, σε τηλεφωνική μας επικοινωνία με τον Βαγγέλη, άκουσα τον τίτλο της συλλογής του Το απόγευμα ενός μειλίχιου εκδορέα, ομολογώ πως ενθουσιάστηκα και του το εξέφρασα. Η σύνδεση μιας τόσο βίαιης ιδιότητας (εκδορέας) με ένα τόσο πράο επίθετο (μειλίχιος) μου δημιούργησε μια παράδοξη γοητεία.

Πώς η βία μπορεί να ασκείται με ηρεμία; σκέφτηκα. Κι ας ήξερα πόσο υπαινικτική στιχουργικά έως τώρα υπήρξε η γραφή του Τασιόπουλου. Αυτό είναι ένα θαρρώ και από τα σημαντικότερα ερωτήματα στη συλλογή. Πώς γίνεται η βία αποδεκτή, κανονικοποιείται και κρύβεται πίσω από πρόσωπα και θεσμούς που εμφανίζονται ως πολιτισμένα; Συνηθισμένα πράγματα του σήμερα δηλαδή….

Στη συλλογή μας δίνονται σαράντα πέντε ποιήματα και πεζοποιήματα μιας δεκαετίας χωρισμένα σε δύο ενότητες.Ας σημειωθεί, πως η χρονική περίοδος των δέκα χρόνων που χρειάστηκε η ολοκλήρωση αυτής της συλλογής κατά τα προφορικά λεγόμενα του ποιητή δεν είναι απλώς μια βιογραφική λεπτομέρεια ως πληροφορία και θα δούμε τους λόγους παρακάτω…

Και μια και αναφέρθηκα σε βιογραφικές λεπτομέρειες, δεν σημαίνει ότι ο Τασιόπουλος μένει μονάχα στο προσωπικό, γιατί ακριβώς δεν υπάρχει εδώ η εξομολόγηση του ανθρώπου που κάθεται απέναντί σου και σου διηγείται τη ζωή του με τη σειρά.Υπάρχει κάτι πιο πλάγιο και συνάμα πιο δύσκολο.

Ο ποιητής Δημήτρης Κούνδουρος μας καταθέτει την έκτη ποιητική του συλλογή με τίτλο “Καταφυγές κι αφηγήματα” από τις εκδόσεις ΑΩ, έργο που αποτελεί έναν ώριμο σταθμό στην λογοτεχνική πορεία του δημιουργού, κι αυτό γιατί συνθέτει σε ένα νέο επίπεδο ήδη γνώριμα στοιχεία της ποίησής του: την έμπνευση από τη φύση, το φευγαλέο των στιγμών, τη φθορά του χρόνου, την απώλεια, την αναζήτηση της αλήθειας, την μνήμη, το μύθο και την ιστορία.

Τι καθιστά την συλλογή “Καταφυγές κι αφηγήματα” ξεχωριστή; Η παρουσία της διακειμενικότητας σε συνδυασμό με τον συστηματικό, δομικό και θεματικό τρόπο με τον οποίο ο Δημήτρης Κούνδουρος την εφαρμόζει. Η παράθεση στίχων Ελλήνων και ξένων ποιητών στην αρχή κάθε ποιήματος ή αφηγήματος γίνεται η αφετηρία διαλόγου του ποιητή με τους στίχους – εφαλτήριο. Οι στίχοι των άλλων ποιητών δεν λειτουργούν ως διακοσμητικά μοτίβα ή απλά ως ένας φιλολογικός εμπλουτισμός της έκδοσης, αλλά ως καταφύγιο απέναντι στη σύγχρονη υπαρξιακή μοναξιά ή κοινωνική φθορά. Το αφήγημα είναι η επανατοποθέτηση του ποιητή, η σύνδεση του παρελθόντος της ποίησης με το δικό του παρόν. Ο Κούνδουρος μετατρέπει αυτή τη “συνομιλία” σε αρχιτεκτονικό κανόνα όλης της συλλογής, η οποία λειτουργεί σαν ένα ενιαίο αρχείο διαλόγου. Δεν έχουμε μπροστά μας απλώς μια σειρά από ποιήματα, αλλά έναν συλλογικό χάρτη ποιητικής μνήμης.

Ο Γάλλος συγγραφέας Αndré Malraux στο έργο του «Το Φανταστικό Μουσείο», υποστήριξε χαρακτηριστικά ότι «η τέχνη γεννιέται από την τέχνη, όχι από τη φύση» και με την συλλογή αυτή ο Δημήτρης Κούνδουρος αποδεικνύει ότι η σύγχρονη ποίηση μπορεί να υπάρξει αναπνέοντας μέσα από το σώμα της προγενέστερης δημιουργίας.

Όμως, στην συλλογή αυτή είναι και η ανταπόκριση του ποιητή που χαρτογραφείται διαφορετικά σε κάθε εξωγενές ποιητικό ερέθισμα. Ήδη από τη σύντομη εισαγωγή της έκδοσης μάς γίνεται γνωστό ότι πρόκειται για 37 + 11 ποιήματα: τριάντα επτά ποιήματα σε στίχους εκ των οποίων τέσσερα Ονειροδράματα και έντεκα Αφηγήματα σε πεζό λόγο από το τρίτο τετράδιο σημειώσεων του ποιητή. Η ικανότητα αυτή του Δημήτρη Κούνδουρου να κινείται με ευελιξία ανάμεσα σε διαφορετικές εκφραστικές φόρμες είναι που τον χαρακτηρίζει ως πολύμορφο δημιουργό. Αυτή δε η ποικιλία της ποιητικής μορφής κεντρίζει ακόμα περισσότερο το ενδιαφέρον του αναγνώστη.

Μια ιδιαίτερη αναφορά αξίζει στα τέσσερα Ονειροδράματα της συλλογής (“Ο σύντροφος των πουλιών, Ονειρόδραμα Ι ”, “Η θυγατέρα του λύκου, Ονειρόδραμα ΙΙ”, “Το κορίτσι κοτσύφι, Ονειρόδραμα ΙΙΙ”, “Το ξόδι, Ονειρόδραμα ΙV”), όπου ο ποιητής στήνει με Μπεκετική λιτότητα μια καθημερινή σκηνή κάθε φορά. Το εφήμερο της καθημερινότητας: μια εικόνα, μια είδηση, ένας ήχος, γίνεται οδός για να αναδυθεί το ασυνείδητο. Είναι η εναλλαγή ανάμεσα στην απογυμνωμένη, σχεδόν γεωμετρική αυτή σκηνοθεσία και στην ξαφνική έκρηξη του συναισθήματος που αναδύεται υπερβαίνοντας την εικόνα και οδηγεί τον αναγνώστη στον πυρήνα του ανεκπλήρωτου.

Σ’ αγαπώ μέχρι θανάτου: Για το “Κηδεύω”  του Δημήτρη Δημητριάδη

Κηδεύω σημαίνει ερωτεύομαι ξανά μέσα από τον αποχαιρετισμό του πρόσωπου που θάβω. Κηδεύω σημαίνει να ερωτεύομαι ξανά το βλέμμα του Άλλου στη γαλήνια μορφή του θανάτου του, τη στιγμή του θανάτου, όταν ο Άλλος δεν είναι πια ο Άλλος-μου, αλλά αυτός που κάποτε-με-συντρόφευε-αλλά-δεν-με-συντροφεύει-πια. Κηδεύω επομένως σημαίνει να ερωτεύομαι την απουσία σου, καθώς μαζί σου φεύγει κι ένα κομμάτι του εαυτού μου.

Ας μιλήσουμε κάπως ανορθόδοξα για την τριλογία ξεκινώντας από το τέλος, το τρίτο βιβλίο, τον Χερετισμό. Το χερί που δίνω και με καίει καθώς το δίνω σε κείνον που δεν το ‘χει πια μα το κουβαλά στην καρδιά του και τον πάει όπου τον πάει η καρδιά του, διότι είναι και δική μου καρδιά που κουβαλά την καρδιά του μέσω του χεριού μου, μου δίνει τη φλόγα, τη φωτιά, τη θέρμη του ενώ βρίσκομαι εναγωνίως στην αντίπερα όχθη τη ζωής, χωρίς να σκέφτομαι, χωρίς να ζητώ τίποτα παρά μόνο το χέρι μου στο χέρι του μέσα στα σκληρά πέρλινα δόντια της νύχτας, αυτής της Νύχτας που είναι βαθύτερη από κάθε νύχτα που σημάδεψε αυτή τη γη που λέμε Γη, καθώς περπατάμε από την ύψιστη φωτιά του Θαβώρ και του Γεδέων μέσα σ’ όλες τις γενιές που έρχονται και φεύγουν όπως ήρθε κι όπως έφυγε, γιατί «σε βαθμό ανθρωπότητας το χέρι δεν έχει ακόμη υψωθεί κείται πάνω στο στήθος το φως υποκύανο τα δάχτυλα τα νύχια δάχτυλα επιμήκη νύχια επιμήκη η γλυπτική διάταξη αρτιμελούς αγάλματος σε κατάκλιση μέσα στο υποκύανο φως λοξό ψυχρό λες και προβαίνει από ανοιγμένο καταψύκτη ή λες κι αναπετάχτηκε από γυάλινο παράθυρο σ’ αιφνίδιο πάγο που αχνίζει με πυκνούς κρυστάλλινους οξείς υδρατμούς το κρεβάτι και η ώρα περί το μεσονύκτιο ο ύπνος επί θύραις και η στιγμή απείρως επαναλαμβανόμενη αλλά επιρρεπής διόλου στην χειραγωγία των άπειρων επαναλήψεων απεναντίας αυστηρή ρυμοτομία τού ανεπίτρεπτα απείρακτου καθεστώτος» (Χερετισμός, 9-22).

Ποιητική ενατένιση του ποικιλοτρόπως πάσχοντος οργανισμού

Η συγκεκριμένη ποιητική συλλογή της Φωτεινής Βασιλοπούλου, εκδόθηκε το 2021, αποτελείται από τρία ξεχωριστά τμήματα. Στο πρώτο (Πειραγμένος μύθος) περιλαμβάνονται δεκαέξι ποιήματα. Στο δεύτερο (Πικρό μέλι) δώδεκα, και στο τρίτο (Flora clandestina) έντεκα.

Το αντικείμενο της παρούσας συλλογής έχει ήδη αναλυθεί κατά κόρον από διάφορες άλλες κριτικές και παρουσιάσεις, με δεδομένο το γεγονός ότι κυκλοφόρησε πριν κάποια χρόνια και έτσι έχουν γραφεί αρκετά και χρήσιμα στοιχεία πάνω σε αυτό, όπως παρατηρούμε στην αρκούντως πρακτική και πολύχωρη βάση της βιβλιοnet. Ο γράφων σήμερα ετούτο το μικρό σημείωμα γι’ αυτή την ποιητική συλλογή, ίσως λόγω πολύχρονης επαγγελματικής ενασχόλησης με την ιατρική και ειδικότερα την ειδικότητα της Χειρουργικής σε κακοήθεις παθήσεις, έχει εστιάσει το ενδιαφέρον του κυρίως στο δεύτερο μέρος, το «Πικρό μέλι».

Θα μπορούσα έτσι να υποστηρίξω ότι εκεί βρίσκεται πιθανότατα και το πιο ιδιότυπο και ενδιαφέρον επίτευγμα της ποιήτριας Βασιλοπούλου, αφού προχώρησε στη μετατροπή πολλών όρων της ιατρικής επιστήμης, των εσωτερικών τμημάτων της νοσοκομειακής δομής, κάποιων γνωστών και μη, στο πλατύ κοινό, ασθενειών και ειδικότερα διαγνωστικών παρακλινικών εξετάσεων, της διάγνωσης, του πόνου των ασθενών, της αναμονής της πολυπόθητης χειρουργικής επέμβασης και τόσων άλλων διαδικασιών που λαμβάνουν χώρα καθημερινά στα Νοσοκομεία, σε καθαρά ποιητικό υλικό.

Ο τίτλος της όλης συλλογής «Φυτρώνει άγρια ζάχαρη», βεβαίως, αποτελεί ένα κατά κάποιο τρόπο μικρό ποιητικό παράδοξο, αφού η μεν ζάχαρη παραπέμπει στην απόλαυση της γλυκύτητας, το δε επίθετο «άγρια», σηματοδοτεί την μη αναμενόμενη παρουσία και μεγάλωμα ενός φυτού ενώπιόν μας. Την αναπάντεχη σε τελική ανάλυση παρουσία του, η οποία λογικά ακυρώνει και την υπόθεση της τρυφερότητας. Και εδώ εστιάζεται, κατά τη γνώμη μου, το κύριο ενδιαφέρον του δεύτερου τμήματος της συλλογής. Η ποίηση αναδύεται αφ’ εαυτής μέσα από τα βάσανα, τους πόνους και τις ταλαιπωρίες συνανθρώπων μας οι οποίοι, ούτως ή άλλως, θα βιώσουν όσα είναι απαραίτητα για όσο το δυνατόν καλύτερη βελτίωση της υγείας τους, ή έστω ανάσχεσης μιας εν εξελίξει κακοήθειας.