`
[author]Της Έφης Κατσουρού [/author]
`
Δεν έχει περάσει ούτε μία εβδομάδα από την πορεία του Πολυτεχνείου που για πρώτη φορά περιδιάβαινε τη γιορτινά φωτισμένη Βασιλίσσης Σοφίας, κάτω από κουρτίνες με λαμπερά χριστουγεννιάτικα αστέρια. Αυτός ο δρόμος ήταν πάντα ο πιο όμορφα φωτισμένος δρόμος της Αθήνας. Τα λαμπιόνια τόνιζαν σωστά την προοπτική της. Τώρα η προοπτική είν’ εσφαλμένη.
Είναι το τρίτο Σάββατο του εντέκατου μήνα της δέκατης πέμπτης χρονιάς της δεύτερης χιλιετίας που ήρθε ως αφορμή για μία ημερολογιακή αποτύπωση του κατεστημένου πλέον αστικού παραλογισμού μας.
Αυτό το Σάββατο, η πόλη είχε ήδη ανάψει τα φώτα των Χριστουγέννων της για να φωτίσει άραγε τι; Τη θλίψη της; Τους βρώμικους δρόμους; Ή μήπως να αντικατοπτριστεί πιο καθαρά στα μάτια των αστέγων και τις βιτρίνες των μαγαζιών που στολίζονται για να παραμείνουν άδεια; Όχι. Φωτίζεται μόνο για να υποταχτεί με έναν ακόμη τρόπο στα ευρωπαϊκά πρότυπά της και να εθελοτυφλήσει δημιουργώντας άλλον έναν αστικό μύθο και πιστεύοντας πως θα ξεγελάσει τη μιζέρια μας “μια ανάσα πριν τα Χριστούγεννα”.
Το φεγγάρι κοιτώντας απ’ την Κοραή προς την Κλαυθμώνος είχε πάρει μια ωχρή μ’ ανέφελη κατηφόρα, ο ήλιος το πρωί ήταν ψηλά, τα ρούχα σχεδόν καλοκαιρινά. Είναι Νοέμβρης κι έχουμε ακόμη την ευχέρεια να καθόμαστε σε πλατείες κι αυλές με ρούχα, που τουλάχιστον αυτά δε μας βαραίνουν.
Κι αυτό δεν είναι το “ελληνικό μας όνειρο” αλλά η ελληνική πραγματικότητά μας. Λίγο άσχημη, λίγο στρεβλωμένη, πολύ μπερδεμένη τα τελευταία χρόνια (αφού πότε αρνείται το δυτικό και πότε το ελληνικό στοιχείο της μη αποδεχόμενη αυτό το ιδιόμορφο κράμα) μα πολύ ηλιόλουστη. Κι αν υπάρχει κάτι που με κάνει να ανέχομαι σχεδόν τα πάντα και να παραμένω σε αυτή τη χώρα είναι τα φεγγάρια κι η ήλιοι της, η ελεύθερη θερινή της ώρα. Γιατί εδώ κάνει ακόμη ζέστη, γιατί είναι ακόμη Ελλάδα.
Ας εξευρωπαΐζονται τα Σάββατα κι οι γιορτές. Ας μαύρισε, ας κάηκε η Αθήνα, ας γέρασε πρεσβεύοντας την ομορφιά του παρελθόντος της. Ας παραμορφώθηκε προσπαθώντας να παριστάνει κάποιαν άλλη. Ας είναι τα Χριστούγεννα πιο όμορφα στις μεγάλες πολιτείες της Ευρώπης και ας φεύγουν οι φίλοι μας για εκεί. Φέτος οι άνθρωποι φοβούνται και στα Παρίσια, κι αυτός ο φόβος θυμίζει σε όλους μας οικεία κακά.
Εγώ, λοιπόν, λέω να μείνω εδώ, σε αυτή την πόλη, για να την χτίσω ξανά, για να γράψω τα ποιήματά της. Γιατί ποτέ δε θέλησα να δραπετεύσω στις άδειες ώρες της. Γιατί σε λίγο θα ευχόμαστε “καλά Χριστούγεννα” και πάντα πίστευα ότι αυτή η ευχή περιέχει όλες τις άλλες. Γιατί ακόμη πιστεύω πως η Αθήνα είναι μια όμορφη πόλη. Γιατί ίσως με έχει ανάγκη, όπως κι εσένα..

`

* Η Έφη Κατσουρού γεννήθηκε, μεγάλωσε και ζει μέχρι σήμερα στην Πλάκα. Σπούδασε αρχιτεκτονική στο ΕΜΠ και σήμερα εργάζεται ως αρχιτέκτονας στην Αθήνα, επιθυμώντας να την κάνει μία πιο όμορφη πόλη. Με την συγγραφή ασχολείται από μικρή ηλικία. Από τη Σειρά Ποιείν των εκδόσεων Μετρονόμος κυκλοφορεί η πρώτη της ποιητική συλλογή «Εκτός εποχής».

[author]Του Ανδρέα Αντωνίου [/author]

Ανάμεσα στον κυκεώνα πληροφοριών που μας κατακλύζει ο «δαίμονας», που ακούει στο όνομα facebook, πέτυχα – σαν τραγική ειρωνεία – το άρθρο του Σπύρου Αραβανή με τίτλο «Σκαναρισμένη Αυτοπροβολή». Επιγραμματικά, ο συντάκτης του κειμένου κατηγόρησε τους ποιητές που δημοσιεύονται σε κάποιο περιοδικό, και έπειτα είτε σκανάρουν τα ποιήματά τους και τα αναρτούν στο facebook – συνήθως με ευχαριστίες για το περιοδικό – είτε τα δημοσιεύουν εκ νέου. Θεωρεί «αυτήν την πράξη ως την πλέον ασεβή προς το χώρο-περιοδικό που φιλοξένησε τους ίδιους ή τα κείμενα προς αυτούς».
Το επιχείρημα είναι απλό και όχι ιδιαίτερα πρωτότυπο: Αν δημοσιεύουμε τα ήδη δημοσιευμένα ποιήματα μας στο Facebook, σκαναρισμένα ή όχι, κανείς δεν θα αγοράσει το περιοδικό. Όλοι οι γνωστοί μας, που δυνητικά θα αγόραζαν το περιοδικό για να μας διαβάσουν, αρκούνται στο να μας διαβάζουν διαδικτυακά. Αυτό αφαιρεί έσοδα από το λογοτεχνικό περιοδικό, το οποίο εν κατακλείδι βρίσκεται σε δυσμενή οικονομική θέση.
Το επιχείρημα θυμίζει, δυστυχώς, την περίπτωση της Χρυσηίδας Δημουλίδου, η οποία πριν κανένα χρόνο, τα έβαλε με τις δανειστικές βιβλιοθήκες. Αν ο καθένας μπορεί να παίρνει τζάμπα όσα μυθιστορήματα θέλει, πώς θα βγάλει ο συγγραφέας/περιοδικό/εκδότης το ψωμάκι του; Γιατί να δανείζουμε τα μυθιστορήματα που διαβάσαμε σε φίλους, στερώντας έτσι από τον συγγραφέα/εκδότη/βιβλιοπώλη την πώληση ενός ακόμη αντιτύπου; Ο ίδιος προβληματισμός απορρέει και από το επιχείρημα του Αραβανή: Αν εγώ, ως ποιητής, δημοσιευτώ σε ένα περιοδικό, το αγοράσω και μετά το δανείσω σε γνωστούς, είμαι το ίδιο αξιοκατάκριτος, γιατί στερώ από το περιοδικό πωλήσεις.
Δεν θα ασχοληθώ καν με την κυνική παραδοχή του Αραβανή και της Δημουλίδου, ότι το αναγνωστικό κοινό είναι μόνο αγοραστές/καταναλωτές και όχι φίλοι ποίησης ή λογοτεχνίας. Σύμφωνα με αυτή την λογική, δεν φτάνει να σου αρέσει η ποίηση, αλλά πρέπει να «αγοράζεις» την ποίηση. Καταλαβαίνω πως οι καιροί είναι δύσκολοι και πως οι πωλήσεις λογοτεχνικών περιοδικών είναι ελάχιστες, αλλά το να επιτίθεσαι σε ανθρώπους που στηρίζουν το περιοδικό στέλνοντας δωρεάν υλικό προς δημοσίευση, δεν βοηθάει καθόλου την κατάσταση.
Θα ασχοληθώ με το ίδιο το επιχείρημα που έχει ένα βασικό λάθος: Προϋποθέτει πως αν δεν υπήρχε ο «δαίμονας» του Facebook ή το φαινόμενο του δανεισμού και γενικότερα της «τζάμπα ανάγνωσης», ο αναγνώστης θα αγόραζε την ποίηση. Η υπόθεση αυτή είναι παντελώς ψευδής. Ένας γνωστός κάποιου λογοτέχνη δεν θα έδινε σε καμία περίπτωση πέντε ή οκτώ ή δέκα ευρώ για να διαβάσει ένα ή δύο ποιήματα ενός γνωστού του, όταν θα μπορούσε να περιμένει και, με την ίδια τιμή, να αγοράσει αργότερα ολόκληρη την ποιητική συλλογή. Αν ο κάποιος δεν αγοράζει ένα λογοτεχνικό περιοδικό ή ένα βιβλίο, δεν το κάνει επειδή το βρήκε αλλού τζάμπα. Δεν θα το αγόραζε ούτως ή άλλως. Απλώς, επειδή έτυχε να το δει ανεβασμένο κάπου – που δεν χρειάζεται να πληρώσει δέκα ευρώ για να το δει – το είδε. Κανένας δεν θα αγόραζε ένα περιοδικό για να διαβάσει ένα μόνο ποίημα, όπως κανείς δεν αγοράζει ένα δίσκο για να ακούσει ένα μόνο τραγούδι.
Αντιστρόφως, αυτός που θα δανειστεί ένα βιβλίο ή θα δει μια ανάρτηση στο facebook, είναι πιο πιθανόν να αγοράσει το περιοδικό. Πάρα πολλές φορές διαβάσαμε ένα βιβλίο δανεικό, το οποίο μας άρεσε τόσο πολύ, που το αγοράσαμε για να το έχουμε στην βιβλιοθήκη μας. Αν κάποιο ποίημα μας άρεσε τόσο, θα αγοράζαμε και το περιοδικό στο οποίο δημοσιεύτηκε. Ξέρω πολλούς που αγοράσανε το «Great Gatsby», επειδή είδαν «τζάμπα» την ταινία και το ίδιο ισχύει για κάθε βιβλίο.
Εφόσον, θέλεις να βλέπεις τον αναγνώστη σου σαν «πορτοφόλι», που θα σε στηρίξει οικονομικά, πρέπει να του συμπεριφέρεσαι και σαν «πορτοφόλι». Κανείς, σήμερα, δεν αγοράζει «γουρούνι στο σακί». Αν θέλεις να αγοράσει κάποιος το περιοδικό σου, πρέπει να του δείξεις εκ των προτέρων τι έχει μέσα ή έστω να του δώσεις μια ικανοποιητική γεύση. Οι δωρεάν αναρτήσεις στο Facebook, που θεωρούνται ως σημάδι της Αποκάλυψης, βοηθούν τα μέγιστα. Η εναλλακτική που έχεις είναι να αγοράσει κάποιος το περιοδικό, να ανακαλύψει πως τελικά δεν τον ενδιαφέρει, πως τελικά απλά έχασε ένα δεκάευρω κι εσύ τελικά έχασες ένα μελλοντικό αναγνώστη. Αυτός είναι και ο λόγος που αρκετοί ποιητές δημοσιεύουν στο facebook ή αλλού ποιήματα από τις συλλογές τους. Κάποιος το βλέπει και αν του αρέσει, το αγοράζει – δεν του ζητάνε a priori να αγοράσουνε την συλλογή και αν δεν του αρέσει, «πρόβλημά του».
Αν υπάρχει θέμα πνευματικών δικαιωμάτων για την ανάρτηση σε facebook από τους ίδιους τους ποιητές ποιημάτων που έχουν δημοσιευτεί σε περιοδικά, τότε μπορεί το κάθε περιοδικό να κάνει μήνυση. Υποπτεύομαι πως δεν υπάρχει και πως ο δημιουργός διατηρεί τα δικαιώματα του να ανεβάζει δωρεάν, ό,τι θέλει. Υπό αυτή την έννοια το κείμενο του κυρίου Αραβανή ερμηνεύεται ως απλή κίνηση απελπισίας, για να σώσει οτιδήποτε αν σώζεται.
Στην πραγματικότητα υπάρχουν τρόποι για να υποστηριχθεί ένα περιοδικό, χωρίς να μιλάμε για «ασέβειες» των ποιητών που χρησιμοποιούν το Facebook. Προσωπικά λέω πάλι καλά που υπάρχει κι αυτό και μπορούμε να βλέπουμε τις αξιόλογες αναρτήσεις συναδέλφων, με το λιγότερο δυνατό κόστος και τον λιγότερο δυνατό κόπο. Πόσοι από τους νέους θα γνώριζαν το «Ποιείν» ή το «Φρέαρ», αν δεν υπήρχαν οι ηλεκτρονικές εκδόσεις τους – αν δεν ανέβαζαν οι ασεβείς ποιητές ποιήματά τους, που δημοσιεύτηκαν σε αυτά τα περιοδικά;
Κι εδώ βρίσκεται η ρίζα του κακού – που όμως είναι θέμα για άλλο κείμενο. Ο κόσμος αλλάζει, τα μέσα αλλάζουν και η ποίηση πρέπει να μάθει να χρησιμοποιεί την σύγχρονη τεχνολογία προς όφελός της. Για κάποιον άγνωστο λόγο οι ποιητές και οι αναγνώστες, που χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να ασχοληθούν με την ποίηση, θεωρούνται κατώτερου είδους αναγνώστες, λες και ο έντυπος Μαγιακόφσκι αξίζει περισσότερο από ένα αφιέρωμα σε κάποιο μπλογκ. Δεν μπορούμε πλέον να σνομπάρουμε ως λογοτέχνες και ως κριτικοί την σύγχρονη τεχνολογία, στο όνομα οποιασδήποτε καθαρότητας της Τέχνης. Αυτό που ο Αραβανής περιγράφει ως «Η σκαναρισμένη, λοιπόν, και βεβιασμένη αυτοπροβολή, τώρα που στο facebook η «ασθένεια» της εικόνας χτύπησε και την ποίηση, είναι το λιγότερο μια ακόμα αυτιστική πράξη μέσα στα πλαίσια της περίφημης «κοινωνικής δικτύωσης» δεν είναι ασθένεια. Είναι ένας νέος κόσμος, τον οποίο μπορεί η ποίηση να αξιοποιήσει, κάνοντάς τον καλύτερο, ή να τον αγνοήσει επιδεικτικά, μέχρι να γίνει και η ίδια ένα σκονισμένο και άχρηστο κειμήλιο.

`

[author]Του Σπύρου Αραβανή [/author]

`

Ολοένα και συχνότερα βλέπω στο facebook ποιητές να σκανάρουν τα κείμενα τους ή κείμενα που τους αφορούν (ποιήματα, άρθρα, μελέτες, κριτικές κ.ά.) άρτι δημοσιευθέντα σε έντυπα -προς πώληση- περιοδικά με τις δημόσιες ευχαριστίες προς τους υπευθύνους των περιοδικών. Θεωρώ αυτήν την πράξη ως την πλέον ασεβή προς το χώρο-περιοδικό που φιλοξένησε τους ίδιους ή τα κείμενα προς αυτούς. Και ο λόγος απλός.

Από τη στιγμή που το περιοδικό δεν διατίθεται δωρεάν, αλλά επιβιώνει κυρίως χάρις στην αγοραστική του δυναμική –πέραν των χορηγιών- αυτό που θα όφειλε έστω τιμής ένεκεν να κάνει ο φιλοξενούμενος είναι να διαφημίσει πρόσκαιρα (αργότερα, όταν, το τεύχος θα έχει αποσυρθεί από τα βιβλιοπωλεία, θα είναι θεμιτή μια τέτοιας μορφής δημοσιοποίηση) το περιοδικό μέσω της ανάρτησης του εξωφύλλου και των περιεχομένων του έτσι ώστε να προβάλλει μεν τον εαυτό του (η κοινή λογική) να βοηθήσει όμως εμπράκτως και ουσιαστικά το περιοδικό εν γένει (αφήνω εκτός εδώ το γεγονός ότι οποιαδήποτε άλλη δημόσια αναφορά στο περιοδικό στο μέλλον θα είναι απίθανη-αφού δεν θα τον περιέχει, μέχρι βεβαίως την επόμενη δημοσίευση που τον αφορά).

Το γεγονός, δηλαδή, ότι αμα τη κυκλοφορία του περιοδικού γίνεται η δωρεάν αναπαραγωγή μέρους του υλικού του από τους ίδιους τους συμμετέχοντες -άμεσους ή έμμεσους-  (ορισμένοι μάλιστα που δεν διαθέτουν σκάνερ ή αντίστοιχες γνώσεις «ανεβάζουν» τα ποιήματά τους αυτόνομα!) στερεί από το περιοδικό τα πολλά ή έστω και λίγα εκείνα αντίτυπα που θα αγοραστούν από τους οικείους του ποιητή αναγνώστες και φίλους. Αλλά κυρίως στην ουσία η προβολή του περιοδικού είναι μηδαμινή αφού, όπως είπαμε, δεν γίνεται καμία άλλη νύξη για το τι άλλο περιέχει.

Η σκαναρισμένη, λοιπόν, και βεβιασμένη αυτοπροβολή, τώρα που στο facebook η «ασθένεια» της εικόνας (άπειρες φωτογραφίες με βιβλία σε πάγκους, σε ανθοδέσμες, σε τούρτες, σε παραλίες κ.ά. κανένας όμως σχολιασμός-διάλογος για το περιεχόμενο πέραν των likes) χτύπησε και την ποίηση, είναι το λιγότερο μια ακόμα αυτιστική πράξη μέσα στα πλαίσια της περίφημης «κοινωνικής δικτύωσης».

[author]Του Δημητρίου Μουζάκη [/author]

Μα η ποίηση είναι μια πόρτα ανοιχτή
ΓΙΩΡΓΗΣ ΠΑΥΛΟΠΟΥΛΟΣ

Πόσες και πόσες ανωτερότητες δε μας έχουν ζαλίσει τον έρωτα από του κόσμου τις απαρχές: θρησκευτική ανωτερότητα, φυλετική ανωτερότητα, εθνική ανωτερότητα, ανωτερότητα των χειρουργών έναντι των παθολόγων, ανωτερότητα των πλουσίων έναντι των φτωχών, ανωτερότητα των μοριακών βιολόγων έναντι των περιβαλλοντολόγων. Δεν είναι, βέβαια, όλες οι αντιλήψεις αυτές το ίδιο αιματηρές, αλλά ας δικαιολογήσουμε το φαιδρό τόνο εδώ, διότι εδώ θα ασχοληθούμε με τα διασκεδαστικά συμπλέγματα ανωτερότητας μιας συγκεριμένης ομάδας σύγχρονων ποιητών: των ποιητών (και ποιητριών) που αρέσκονται στις παραδοσιακές μορφές ποίησης, όσων, δηλαδή, γράφουν κυρίως ή πάντοτε με μέτρο ή/και ρίμα.

Η ανωτερότητα είναι συνήθως αρκούντως ιλαρή στη διατύπωσή της και μόνο, ωστόσο η ανοησία της βαθαίνει όταν πραγματοποιούνται απόπειρες τεκμηρίωσής της. Μέχρι στιγμής έχω σταχυολογήσει τρία επιχειρήματα τεκμηρίωσης επί του ότι η ποίηση των παραδοσιακών μορφών υπερέχει της ελευθερόστιχης ποίησης˙ κι είναι και τα τρία μνημεία ανάλυσης και λογικής επεξαργασίας δεδομένων. Εν πρώτοις, ισχυρίζονται οι τζιχαντιστές των παραδοσιακών μορφών, απόδειξη της ανωτερότητας των παραδοσιακών μορφών γραφής έναντι των ελευθερόστιχων ποιημάτων είναι πως η μεγάλη ποίηση γράφτηκε σε παραδοσιακές μορφές. Τοιουτοτρόπως, η καλή ποίηση που γράφτηκε σε ελεύθερο στίχο (ορισμένοι διαθέτουν την ευγένεια να αναγνωρίσουν πως υπάρχει και τέτοια, όχι όλοι όμως) καθίσταται εξαίρεση. Ο κανόνας είναι πως ποίηση σημαίνει παραδοσιακή μορφή ή, έστω, μέτρο/ρίμα. Τι να πει τώρα κανείς επʼ αυτού… οι φίλτατοι ριμομετροτζιχαντιστές φαίνεται, κατʼ αρχάς, ότι έχουν εφεύρει το πυρηνικής ισχύος ποιητόμετρο, αυτό που στην πρώτη του διάλεξη περιέγραψε ο Robin Williams ως Professor Keatingστο έργο Dead Poets Society, και μπορούν να υπολογίσουν με ακρίβεια πολλών δεκαδικών μετά την υποδιαστολή το ειδικό βάρος των γραφόμενων ποιημάτων. Τι τύχη τους επεφύλαξε η μοίρα! Ξεφτίλισαν τους τόνους μελανιού και χαρτιού που σπαταλήθηκε στην αισθητική ανάλυση, βγάζουν το όργανό τους από τη θήκη του ριμομετροτζιχαντισμού, μετρούν το σύνολο της αξίας της ποίησης στις ποιητικές τάσεις που αυτοί επιθυμούν να διακρίνουν, και αποφαίνονται όμορφα, γρήγορα και συνοπτικά. Δε σταματούν, όμως, εκεί. Γνωρίζοντας σε βάθος την ποίηση όλων των ποιητών που σώζεται από το Σουμέριο Γιγλαμές και το Κινέζικο Βιβλίο των Ωδών, στον Όμηρο, τον Shakespeare και τον Διονύσιο Σολωμό, πραγματοποιούν προχείρως ευάριθμες αναλύσεις στο Στατιστικό Πακέτο για τις Κοινωνικές Επιστήμες (μία ανάλυση διακύμανσης, ένα t-Test, μια συσχέτιση βρε αδερφέ) και αναμφιβόλως διαπιστώνουν ότι οι μείζονες των ποιητών έγραψαν με μέτρο και ρίμα. Οι λοιποί είναι, το δίχως άλλο, ελάσσονες. Ας το πούμε έξω από τα δόντια. Παράφωνες εξαιρέσεις. Κατακάθια.

Έτερον επιχείρημα των ριμομετροτζιχαντιστών είναι πως ο ελεύθερος στίχος σηματοδότησε την απομάκρυνση του κοινού από την ποίηση. Αυτό είναι αυταπόδεικτο. Συρρέουν κατά χιλιάδες οι αγοραστές όταν βγαίνει μία συλλογή από τον Καψάλη, τον Κοροπούλη, τον Σολδάτο, τον Κουτσουρέλη ή την Κολοτούρου (μαραζώνει η Χρυσηίδα Δημουλίδου), καθώς σαρώνει η ακρίδα το χαρτί της Δημουλά, της Ρουκ, του Παστάκα ή του Βλαβιανού. Φυσικά, η τεχνολογική πρόοδος, τα διαθέσιμα μέσα, οι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες, οι ρυθμοί ζωής, τα κοινωνικά πρότυπα δεν έχουν ουδεμία σχέση με την τοποθέτηση του κοινού απέναντι στην ποίηση (ή τη ζωγραφική, το θέατρο, τον κινηματογράφο, τη μουσική). Αν ο ελεύθερος στίχος δεν είχε εμφανισθεί, η ποίηση στην Ελλάδα θα περνούσε με ευκολία τον πήχυ εμπορικότητας ενός Νότη Σφακιανάκη, ενός Νίκου Οικονομόπουλου, ενός Αντώνη Ρέμου, μίας Δέσποινας Βανδή. Ως και η Ελένη Μενεγάκη θα ανησυχούσε.

Τελευταία γραμμή επιχειρηματολογίας που έχω εγώ τουλάχιστον εντοπίσει και η οποία υποτίθεται ότι αποδεικνύει την κατωτερότητα του ελεύθερου στίχου είναι αυτή που στέκεται στα «προσόντα» της παραδοσιακής φόρμας: τη μουσικότητα, το δυναμικό διείσδυσης σε πλατύτερες μάζες, την πειθαρχία που επιβάλλει στη διαδικασία της γραφής… άλλες από αυτές τις διαπιστώσεις είναι αληθείς, άλλες λιγότερο, άλλες εντελώς πλανεμένες. Σημασία έχει πως ποιοτικές παρατηρήσεις μπορεί ομοίως να πραγματοποιήσει κανείς και για τον ελεύθερο στίχο, χωρίς, φυσικά, αυτές να αποδεικνύουν την ανωτερότητα ή την κατωτερότητα του. Μπορεί κανείς να πει (όπως άλλοτε είπε ο ίδιος ο Eliot) ότι κανένας στίχος δεν είναι ελεύθερος για όποιον θέλει να κάνει καλή δουλειά, εννοώντας, προφανώς, ότι η ανάγκη της ρυθμικότητας, της μουσικότητας ή όποια άλλη μετατίθεται σε ένα άλλο επίπεδο, επί παραδείγματι παρηχήσεων, εσωτερικού ρυθμού ή βήματος, έστω κι αν αυτό δε διαθέτει σαφές πρότυπο. Μπορεί κανείς να πει ότι με τον ελεύθερο στίχο οι ποιητές απελευθερώθηκαν από την αναζήτηση όμοιων καταλήξεων ή την αυστηρή καταμέτρηση συλλαβών κι έτσι ανοίχθηκε εμπρός τους πεδίο εσωτερικότερης έκφρασης, το οποίο μάλλον η παραδοσιακή φόρμα υπονόμευε. Σημασία έχει πως ό,τι κι αν κανείς πιστώσει στον ελεύθερο στίχο ή την έκφραση με ρίμα/μέτρο, ουσιαστικά ανοίγει ένα θέμα προς συζήτηση. Μόνο στη φαντασία ορισμένων τοιούτοι ισχυρισμοί είναι αποδεικτικοί της υπάρξεως της αρίας ποιήσεως.

Ας βάλουμε, λοιπόν, κάποια πράγματα στη θέση τους. Αξιολογήσεις επί του τι είναι ποίηση και τι όχι στη βάση της μορφής είναι εντελώς ανόητες˙ το αυτό και οι αξιολογήσεις επί του πόσοι είναι στο δικό μας στρατόπεδο, πόσοι στο αντίπαλο και πόσο καλοί (νομίζουμε ότι) είναι οι μεν και οι δε. Όσο ανόητος θα ήταν κάποιος που θα ισχυριζόταν ότι ο MichaelJohnsonδεν είναι δρομέας επειδή δεν τρέχει ορθόδοξα, άλλο τόσο ανόητοι είναι κι αυτοί που λένε ότι τα ελευθερόστιχα ποιήματα δεν είναι ποιήματα επειδή γράφτηκαν σε ελεύθερο στίχο. Η όλη ρητορική περί κανόνα και εξαιρέσεων είναι, επιπροσθέτως, εντελώςεκτός τόπου και χρόνου. Ένας και μοναδικός να είχε βρεθεί υπηρέτης του ελεύθερου στίχου σε όλη την ιστορία της ανθρωπότητας, τούτο θα ήταν αρκετό να μας πληροφορήσει ότι η ποίηση γράφεται και συγκινεί και έτσι. Ποσοτικά κριτήρια δε χωρούν εδώ. Φυσικά, στον ελεύθερο στίχο δεν έχουν καταθέσει εαυτόν ένας και δύο, ο ελεύθερος στίχος πέρασε από έναν Eliot, έναν Bukowski, έναν Pound, έναν Kerouac… ή, στα καθʼ ημάς, από έναν Σεφέρη, έναν Ελύτη, έναν Ρίτσο, έναν Λειβαδίτη ή μία Δημουλά. Έπειτα, η σχέση του ευρέος κοινού με την (όποια) τέχνη είναι ζήτημα σύνθετο και πολυπαραγοντικό. Νύξεις και μόνο αρκούν για να φωτίσουν τη δυσκολία διαλεύκανσης της πραγματικής φύσης της απομάκρυνσης των πολλών από την ποίηση. Μήπως στην Ελλάδα (ή και το δυτικό κόσμο, σε ένα βαθμό που μπορεί να ποικίλει από τόπο σε τόπο) η υποκουλτούρα έχει εδώ και καιρό επιβληθεί στην κουλτούρα; Μήπως τα ταχυφαγεία της τέχνης (οι εύκολες μελωδίες, τα κλωνοποιημένα στιχάκια, τα εξευτελιστικά θεάματα) έχουν απλώσει τα πλοκάμια τους παντού, υπονομεύοντας (ή εξαλείφοντας) την οδύνη της έκφρασης; Μήπως οι ρυθμοί ζωής είναι τέτοιοι ώστε η ψυχαγωγία ή η ψυχική ανάταση να μην αποτελούν πια ζητούμενα, δίνοντας τη θέση τους στην αποχαύνωση (πράγμα που θα μπορούσε μερικώς να ερμηνεύσει την όποια εμπορική επιτυχία των τουβλόμορφων, κοπρούσιων, ευπώλητων μυθιστορημάτων, διαφόρων κυνοειδών ασμάτων ή και της σκουπιδοτηλεόρασης) ή την αποκτηνωτική διασκέδαση; Μήπως από την εκπαίδευση έχει χαθεί πλέον κάθε ρομαντισμός, κάθε ονειροπόληση, κάθε ενορατικότητα και φαντασία; Μήπως οι κοινωνίες χρειάζονται πλέον μόνο κυνικούς τεχνοκράτες και ημιάγριους είλωτες; Η απομάκρυση, εξάλλου, του κοινού από την ποίηση δεν εντοπίζεται στην ελευθερόστιχη ποίηση. Το κοινό δεν ασχολείται γενικώς με την ποίηση. Με την ποίηση (στην Ελλάδα) ασχολούνται, βεβαίως, οι πολυάριθμοι γραφιάδες της, που κατά εκατοντάδες πληρώνουν ετησίως χιλιάδες επί χιλιάδων ευρώ σε έξυπνους επιχειρηματίες, οι οποίοι βγάζουν βιβλία για χαρτοπολτό ή τα ράφια της βιβλιοθήκης αυτών που τα έγραψαν. Ο απαθανατισμός ονομάτων και ποιημάτων, όπως πολλάκις έχω γράψει, γίνεται αποκλειστικά με δημόσιες σχέσεις. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος κανείς να προσεχθεί από ιθύνοντες, περιοδικάρχες, ανθολόγους και λοιπούς αξιωματούχους.

Παρασχοληθήκαμε με τις ιδεοληψίες και τα συμπλέγματα μίας ομάδας ποιητών, αν και είναι ομολογουμένως εντυπωσιακό ότι υπάρχει μια τέτοια ομάδα στην εποχή μας. Από την άλλη, στην εποχή που αντιλαμβανόμαστε ως mainstreamπολιτικές επιλογές τον εθνικισμό ή τον εθνικοσοσιαλισμό (και όχι μόνο στον τόπο μας), στην εποχή στην οποία το δίκαιο της συντεχνίας έχει αναδειχθεί σε υπέρτατη ηθική επιλογή, σιγά μη λείψει και η ποίηση από τα πιστοποιητικά φρονημάτων. Εν πάση περιπτώσει, ας θυμηθούμε τι είναι η ποίηση. Ποίηση είναι, βεβαίως, όλα αυτά που οι αναλυτές της, οι φιλόσοφοι, οι φιλόλογοι, οι ψυχαναλυτές κι ίσως κάποτε κι οι νευροψυχολόγοι (με fMRIή και πιο ευαίσθητες τεχνικές) προσεγγίζουν ή θα προσεγγίσουν: οι πλεχτές ομοιοκαταληξίες, ο εσωτερικός ρυθμός, η ευθύβολη αναπαράσταση του υποσυνειδήτου, οι παρηχήσεις που παρεπέμπουν συνειρμικά σε εικόνες ή ενισχύουν τις περιγραφόμενες εικόνες, οι επαναλήψεις που φωτίζουν ένα νόημα από διαφορετικές γωνίες, μια ψυχολογική ευαισθησία πρόσληψης και διήθησης των φαινομένων, το ολοκαύτωμα των περιοχώνBrocaκαιWernickeστον εγκέφαλο και των απανταχού νευρώνων που πυροδοτούνται από στίχους ή αναδιανέμουν εξ αυτών τις συνάψεις τους. Αλίμονο, όμως, σε όσους νομίζουν ότι η ποίηση είναι μόνο νευροδιαβιβαστές ή μόνο πλεχτές ομοιοκαταληξίες ή μόνο ιαμβικοί δεκαπεντασύλλαβοι… η ποίηση είναι όλα αυτά μαζί και άλλα τόσα ως μυσταγωγία του ανείπωτου. Η απόπειρα του ανείπωτου να ειπωθεί μες στη γλώσσα είναι η ποίηση. Η ανάπτυξη επιφωνήματος. Η ανάπτυξη στίλβοντος ποδηλάτου. Το αυτόφωτο συντριβάνι της εκφοράς.Ένας θαυμαστός νευροφυσιολογικός φαινότυπος. Η έκσταση.

Κι όσοι τούτο καλά καταλάβαμε, προτιμούμε από το να πιάσουμε την ποίηση από το μέτρο και τη ρίμα, αιωνίως να κυνηγήσουμε την ουρά μας.

`
[author]Του Κώστα Ρεούση [/author]
`

«Κότες λυράτες & Rocky Raccoon»

`

στον Γιάννη Ζελιαναίο

Όλους όσοι αγάπησα
Μʼ ατόφια φιλία
Σʼ αγώνα πυγμαχίας
Έφτυσα στο καναβάτσο
Το αίμα
Μιας πρόσθετης οδοντοστοιχίας
Κι ακόμη κάτι
Τους

Κι έτσι
Ανάπηρος
Βλέπω
Την
Προσβολή
Τους

Ευγνώμων

Άντρες να σου πετύχουν
Σέρνουν το κουρτινάκι της
Κιλότας
Της
Βιτρίνας
Τους

Τσιγάρο ανάβοντας
Πουλάνε
Ξεφυσώντας
Γραφή
Της
Νιότης
Κάλπικο παρά
Τους

`

συνοικία Αγίων Ομολογητών, Λευκωσία, 16.10.2015