(ακούστε τον Νίκο Καρούζο να διαβάζει έξι ποιήματα) 

Ποιητής-ρυτίδα στο προσωπείο του σύμπαντος. Ο Νίκος Καρούζος. Ίσως ο πιο γλωσσοκεντρικός ποιητής που είχαμε ποτέ σʼ αυτή τη χώρα. Τόσο εντός της γλώσσας, ο Καρούζος, που άνοιξε τρύπα και βγήκε έξω απʼ αυτήν, σε μία άλλη πλευρά. Όχι πως αυτός είναι ο μοναδικός τρόπος, μα η περίπτωση του Νίκου Καρούζου είναι μάλλον μοναδική για την ελληνική ποίηση που γράφτηκε μέσα στον εικοστό αιώνα. Η άποψη του Καρούζου ήταν πως ο ποιητής ασχολείται με τις λέξεις και όχι με τον «λόγο», υπό την έννοια πως οι λέξεις είναι το όργανο της δημιουργίας και ο λόγος ένα περιττό σχόλιο, κουτσομπολιό της πραγματικότητας.

Ο Καρούζος αντλούσε μορφές, σχήματα, διαφόρων υπο-οντολογιών. Το κυρίαρχο Μηδέν που βρισκόταν στο κέντρο του δημιουργικού χάρτη του ποιητή, μεταβαλλόταν ως παρέκκλιση και παιχνιώδης βία από τον ίδιο, μετασχηματιζόταν προσωρινά σε δυνατότητα χλεύης ή εμμονής σε διάφορες εκφραστικές πτυχές του ιδίου Πράγματος. Ακόμη και το φυσικό σώμα του ποιητή αποτελούσε για τον ίδιο τον χειρότερο εχθρό του Μηδενός, ο ποιητής ακόμη και ως ύπαρξη δεν ήταν παρά ένα προπέτασμα του Αστοιχείωτου που οι άνθρωποι εμμένουν να θεωρούν Γνωστικό Πεδίο. Κι όμως, για τον Καρούζο ο άνθρωπος εχθρός του Μηδενός, η ίδια του η ύπαρξη, ήταν επίσης το πολυτιμότερο κοίτασμα μέσα στο Όλον, ακριβώς γιατί η μανία του να επιβληθεί ως ανώτερο νόημα μέσα στη ζωή τού έδινε παράλληλα και μία πιθανότητα, εάν η μανία του παρέκκλινε ποιητικά, να ατενίσει ένα μέρος της Αλήθειας.

Στη Μαρία μου…

Συμπληρώνονται σήμερα τρία χρόνια από το θάνατο του ποιητή Μ. Αναγνωστάκη (1925- 2005). Παρόλο που για πάνω από πενήντα χρόνια η παρουσία του στην πνευματική ζωή της χώρας υπήρξε σταθερή, ως ποιητής ήταν ολιγογράφος, ενώ χαρακτηρίστηκε –ίσως επιπόλαια- ποιητής της σιωπής και ποιητής της ήττας. Εντούτοις, κατέχει περίοπτη θέση στα γράμματα και τις καρδιές μας, αν αναλογιστούμε ότι πρόλαβε να δει πλήθος εκδηλώσεων να διοργανώνονται προς τιμήν του από διάφορους φορείς, ότι ποιήματά του διδάσκονται στα σχολεία και τα Πανεπιστήμια και, επιπροσθέτως, ότι στίχοι του μελοποιήθηκαν και τραγουδιούνται ακόμη.

Γραμματολογικά, εντάσσεται στη λεγόμενη πρώτη μεταπολεμική γενιά. Έχει ειπωθεί ότι διαβάζοντας τα ποιήματά του («χρονικό» χαρακτήρισε την ποίησή του ο Παν. Μουλλάς) μπορούμε να εντοπίσουμε ένα σημαντικό κομμάτι της πολιτικής ιστορίας του 20ου αιώνα σε άμεση αναφορά με την αυτοβιογραφία του (1). Ποιητής κατεξοχήν πολιτικός, κινούμενος ανάμεσα στη συλλογική και την προσωπική του ιστορία διαμορφώνει τα χαρακτηριστικά του ποιητικού του ύφους, τη θεματολογία και τα μοτίβα του στα χρόνια πριν το Βʼ Παγκόσμιο Πόλεμο και μέχρι την καρδιά της δικτατορίας των συνταγματαρχών. Ο χώρος, ο χρόνος, η μελαγχολία, η διάψευση, η ήττα, κι ακόμα η ελλειπτικότητα, ο υπαινιγμός, η ειρωνεία είναι ορισμένα από τα γνωρίσματα που συγκροτούν την ποιητική έκφραση του Αναγνωστάκη.

Ο H.G. Wells στο μυθιστόρημά του “Η μηχανή του Χρόνου”, το οποίο μετέφρασε ο νεορομαντικός ποιητής του Μεσοπολέμου Ναπολέων Λαπαθιώτης (περίεργο, πώς και δεν μετέφρασε “Το πορτραίτο του Ντόριαν Γκρέι”, του ινδάλματος του αισθητισμού Όσκαρ Ουάιλντ!), ήταν ένας από τους πρώτους συγγραφείς των νεοτέρων χρόνων που ταξίδεψε, με τη γραφή του, και μας ξενάγησε σε μιαν άλλη εποχή, σε μια μελλοντική κατάσταση πραγμάτων της ανθρωπότητας, χωρισμένης ανάμεσα στους Ελόι και στους Μόρλοκς. Στη διάρκεια του ταξιδιού του χάνει τη χρονομηχανή του, για να τη βρει ξανά μετά από πολλές περιπέτειες. Στο τέλος επιστρέφει και διαπιστώνει ότι ο χρόνος που έλειψε από την «πραγματικότητα» ήταν εντελώς μηδαμινός και αμελητέος.
Βρίσκεται στο ίδιο δωμάτιο απʼ όπου άρχισε το ταξίδι του και βλέπει τα ίδια πρόσωπα και πράγματα, με μια σημαντική διαφορά. Όταν ξεκίνησε, η κυρία Γουότσετ είχε διασχίσει με ταχύτητα το δωμάτιο, από τη μια άκρη του ως την άλλη. Τώρα τη βλέπει να το διασχίζει, πάλι, ακολουθώντας όμως την αντίστροφη κίνηση. Τώρα, οπισθοχωρώντας, βγαίνει από την πόρτα που είχε μπει στο ίδιο δωμάτιο, πριν από λίγο. Η χρονομηχανή του ήρωα, ενώ είχε αρχίσει το ταξίδι της από τη νοτιοανατολική γωνία του δωματίου, τώρα ήρθε και προσγειώθηκε στο βορειοδυτικό άκρο του… Τι περίεργα γεγονότα! Καθόλου περίεργα! Διότι «οι άνθρωποι της επιστήμης -συνέχισε ο Χρονοταξιδιώτης, μετά από μια παύση που ήταν απαραίτητη για την κατανόηση όσων είπε- γνωρίζουν πολύ καλά ότι ο Χρόνος είναι απλώς ένα είδος Χώρου».

ΜΑΡΣΕΛ ΠΡΟΥΣΤ (1871-1922)

Ο Μαρσέλ Προύστ γεννήθηκε στο Οτέιγ, γιός Εβραίας μητέρας (ο πυρήνας της ύπαρξης του — αν και πέθανε το 1905 — από τον ερχομό του στη ζωή μέχρι το τέλος της) κι ενός διακεκριμένου γιατρού, ο οποίος επινόησε την φράση cordon sanitaire (σερβιέτα). Μερικοί τον θεωρούν ως τον μεγαλύτερο συγγραφέα του εικοστού αιώνα, και άλλοι ως μια σπουδαία περίπτωση. Από ηλικίας εννέα ετών ο Προύστ υπέφερε από χρόνιο άσθμα, αλλά υπηρέτησε στον Στρατό για ένα χρόνο (1889-90). Επρόκειτο για μια πασίγνωστη και διασκεδαστική φυσιογνωμία στους κοσμικούς κύκλους των Παρισίων μέχρι τις αρχές του αιώνα, όταν αποσύρθηκε στο φημισμένο με φελλό επιστρωμένο δωματιό του στην Boulevard Haussmann για νʼαφοσιωθεί στο μυθιστόρημα Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο (A la recherche du temps perdu) που προετοίμαζε από νεαρή ηλικία, και που δημοσιεύτηκε σε επτά τόμους, οι τελευταίοι τρεις μετά θάνατον. Από νωρίς, πριν ακόμα τον αντιμετωπίσουν με τη δέουσα προσοχή σαν συγγραφέα, ο Προύστ είχε μεταφράσει και εκδώσει από τα γραπτά του Άγγλου δοκιμιογράφου, κριτικού και μεταρρυθμιστή Τζών Ράσκιν (1819-1900). Το γλαφυρό Χαρές και λύπες (Les plaisirs et les jours, 1896). Το ημιτελές μυθιστόρημα, Jean Sauteuil, που βρέθηκε και δημοσιεύθηκε μετά τον θανατό του (1952 & 1954), και που περιέχει αποσπάσματα σε εμβρυακή κατάσταση του Αναζητώντας… Και τις κριτικές και ενδοσκοπικές μελέτες, Μέσω Σαίντ-Μπεβ (Contre Sainte-Beuve, 1954).

«Φέρνω την ψυχή μου στο σφαγείο
για τροφή των μελλοντικών χρόνων.»

Βλαντιμίρ Μαγιακόφσκι.

Μία προφανώς καταδικασμένη αντιπαλότητα κάνει τελευταία την εμφάνισή της στον χώρο της σύγχρονης ελληνικής ποίησης, όπως την συναντά κανείς σε διάφορα δημοσιεύματα, μα προπάντων στους διαξιφισμούς που ακολουθούν τις περισσότερες ποιητικές βραδιές στα καινούργια λογοτεχνικά πατάρια και τα cafes που έχουν ξεφυτρώσει στο κέντρο της Αθήνας. Το ερώτημα που πλανάται, όπως εκφράστηκε πρόσφατα κατά λέξη, είναι το «Ποιος βρίσκεται τελικά πιο κοντά στην αλήθεια της ποίησης; Ο ποιητής που υποβάλλει νέα εκφραστική συνθήκη ή ο ποιητής που διασώζει ότι μας έχει καταπλήξει;» είναι να αναρωτιέται κανείς, όχι μόνο για τη στενότητα του ερωτήματος, μα και για την ανάγκη ύπαρξης ενός τέτοιου διπόλου.
Πιθανόν ο προβληματισμός γύρω από την ποιητική ανακαίνιση και την επίδραση των ιδεών που παράγει η σύγχρονη ποίηση, να έχει πάψει να αφορά, όσο αφορούσε τουλάχιστον κάποτε. Μα εκείνο που έχουμε τελικώς ανάγκη δεν είναι μία δυναμική και τολμηρή ποίηση; Ανεξάρτητα από την αισθητική της κατεύθυνση; Καθόσον η ποίηση, εκείνη που στʼ αλήθεια χρειαζόμαστε, δεν μπορεί παρά να είναι πρωτίστως αυθεντική και υπεύθυνη. Μήπως όμως η κριτική έχει αποποιηθεί κάθε της φυσική ευθύνη και απλά συμπιέζει τον ποιητικό ορίζοντα, με αποτέλεσμα η μόνη πρόοδος που καταγράφεται να αφορά ελάχιστα έως καθόλου στην ίδια την ποιητική γραφή;