Η μοναξιά του διανοούμενου και περί θεού και ανθρώπου δοκίμιο

Σπουδή της μοναξιάς του συγγραφέα στοχαστή και διανοούμενου είναι το νέο βιβλίο της Διώνης Δημητριάδου. Εξετάζει πώς οι ενασχολήσεις του αυτές επηρεάζουν τις διαπροσωπικές του σχέσεις και τον τρόπο που ζει, αφήνοντας ανοιχτό το αναπάντητο ερώτημα αν τελικά επέλεξε τον σωστό δρόμο προς την ευτυχία, ή αν υπάρχει σωστό ή λάθος σε αυτή την περίπτωση. Ο ήρωάς της αποξενώνεται από την πραγματικότητα, καθώς οι γνώσεις του τον έχουν και την έχουν στα μάτια του μεταμορφώσει.

Χρησιμοποιώντας με υπαινιγμό ως τίτλο μέρος της ρήσης του Αριστοτέλη,  «Εκείνος δε που δε μπορεί να ζει μέσα στην κοινωνία με τους άλλους ή αυτός που δεν έχει ανάγκη από τίποτε, αυτός δεν έχει καμιά θέση στην πόλη, γιατί είναι ή θηρίο ή θεός»[1], ξεκινάει την περιγραφή του βίου του ήρωά της, που ζει απομονωμένος από την κοινωνία. Είναι ένας συγγραφέας με φιλολογικά ενδιαφέροντα, που στην προκειμένη περίπτωση ασχολείται με τον μύθο του Οιδίποδα, αναλύοντάς τον.

Το βιβλίο απηχεί τη μοναχικότητα των συγγραφέων, οι οποίοι χρειάζονται πολύ χρόνο και απομόνωση για να καλλιεργήσουν το πνεύμα τους και να δημιουργήσουν τα έργα τους. Αυτό είναι φυσικά προσωπική τους θέληση και επιλογή, όπως και του ήρωά της, αλλά έχει άμεσες επιπτώσεις τόσο στην κοινωνικότητα όσο και στην ψυχοσύνθεσή τους. Με την απομόνωσή τους αποκτούν κάποια στοιχεία θηρίου ή και θεού-κριτή -ας μου συγχωρεθεί η βλαστήμια-, κάτι που εμπεριέχει την έννοια του πόνου, καθώς ο άνθρωπος από τη φύση του είναι κοινωνικό ον.

Η τέχνη που δήθεν υπηρετούμε έχει από καιρό πάψει να αφορά στους ανθρώπους. Τη βρίσκουμε με γκράφιτι σε ταλαιπωρημένους τοίχους, σε κάποιον στίχο που παρεισφρύει στον κινηματογράφο (όσο υπάρχουν ακόμη σεναριογράφοι που τη γνωρίζουν) ή μέσα σε βιβλία που αυτοχρηματοδοτήθηκαν για να μη διαβαστούν ποτέ.

Μεγάλη κατάντια αυτό για κάθε απόσταγμα. Τα αποστάγματα, άπαντα ψυχοτρόπα, θα περίμενε κανείς να μεθούν τα σπλάχνα των ανθρώπων με φωτογραφίες, με συμπεράσματα, με βλέμματα, με δάκρυα. Φαίνεται, όμως, πως κανείς πια δε διψά για λάμψεις, δέρματα, αρώματα, και πώς να διψά, όταν όλη η ζωή, στο περιθώριο του χρόνου της, γυρεύει την αποκτηνωμένη διασκέδαση που καταλήγει στην απόλυτη αναισθησία.

Η ποίηση, όμως, βρίσκεται στον αντίποδα της αναισθησίας. Τα πάντα γύρω της και μέσα της είναι αλλεργιογόνα και κάνουν το κορμί να τρέμει μέχρι θανάτου από υπερευαισθησία. Ο πταρμός της στις λευκές σελίδες είναι οι λέξεις των ρομαντικών που προσπαθούν να πουν μια αλήθεια. Κατά την παράδοση του χώρου που μας δόθηκε, ακολούθως συζητούμε ορισμένους από όσους αποπειράθηκαν να μιλήσουν μια αλήθεια μες στο δύον έτος.

Υπάρχω θα πει μελαγχολώ

Στο «Πορφυρό Της Φλέβας Σου» είδα σώματα. Διέκρινα άκρα, δάχτυλα και μάτια. Μικρές, ανεπαίσθητες λεπτομέρειες στα πρόσωπα των ανθρώπων. Ένιωσα χάδια, χαμόγελα, δάκρυα, μπορεί και ανοιχτές φλέβες που από μέσα τους έρρεε ζεστό κατακόκκινο αίμα.

Η νέα συλλογή της Ελένης Σακκά είναι γεμάτη ανθρώπους. Είδα παρουσίες και απουσίες, συναντήσεις και αποχωρισμούς. Είδα όμως και παρελθόν. Αρκετό παρελθόν. Συνάντησα και προσωπικές στιγμές που αφορούν τους περισσότερους από εμάς. Ορισμένες μάλιστα φορές σκιαγραφεί παράπλευρες ιστορικές αφηγήσεις συγκεκριμένων γεγονότων.

Συμπαθώ την μελαγχολία που αποπνέει ο ποιητικός στίχος. Και η μελαγχολία είναι δομικό στοιχείο και της ποιήτριας. Άλλωστε, δεν είμαι καθόλου βέβαιος αν μπορεί να υπάρξει ποιητικός λόγος χωρίς το παραμικρό ίχνος μελαγχολίας. Ας μη γελιόμαστε, ο άνθρωπος είναι κατουσίαν ον μελαγχολικό.

Η μελαγχολία δεν είναι ακριβώς συναίσθημα. Πρόκειται για κατάσταση εφάμιλλη της ύπαρξης. Υπάρχω θα πει μελαγχολώ. Όπως ο ποιητικός λόγος δεν είναι απλώς πεδίο έκφρασης συναισθημάτων. Περισσότερο εκφράζουμε ψιθύρους ή κραυγές για το αδικαίωτο της ύπαρξης. «Ολόλευκες σελίδες απελπισμένων ποιητών», γράφει η Ελένη Σακκά. Υπάρχει μάλιστα σοβαρό ενδεχόμενο η μελαγχολία να είναι προϊόν απελπισίας ή και το αντίστροφο.

Μία ετερόχρονη αγωνιώδης απόκριση στην  «Έρημη χώρα»  του Τ. Σ. Έλιοτ

Καθως διάβαζα την τελευταία ποιητικη συλλογη της Ευτυχίας Παναγιώτου που τιτλοφορείται «Μύθοι για το τέλος του κόσμου», η οποία εκδόθηκε τον Ιούνιο του 2023 απο τις εκδόσεις Κέδρος, διερωτόμουνα συνεχως, απο τις πρώτες κιόλας σελίδες, απο τα πρώτα ποιήματα, αν υπάρχουν ακόμη μετα-ελιοτικοι ποιητες ή, πιο σωστα, αν η ποίηση του Τόμας  Στερνς Έλιοτ (Thomas Sterns Eliot, 26 Σεπτεμβρίου 1888 – 4 Ιανουαρίου 1965), αυτου του έντονα επιδραστικου άγγλου ποιητη, εξακολουθει ακόμη, 58 ολόκληρα χρονια απο τον θάνατό-του, να προκαλει όπως άλλοτε κραδασμους στη σκέψη ή δονήσεις στην φωνη των όπου γης ποιητων, ειδικα των νέων ποιητων.

Οδηγήθηκα σ’ αυτες τις σκέψεις γιατι η συλλογη της Ε. Παναγιώτου, στο σύνολό-της, περιέχει απαιτητικα ποιήματα,  βασισμένα κυρίως στην κοινωνικη και ιστορικη πραγματικότητα, τα περισσότερα κρυπτογραφικα, εμποτισμένα με τη γοητεία της αινιγματικότητας και του μυστηρίου, που ανατρέπουν πιστεύω ριζικα τον αφορισμο του Τέοντορ Αντόρνο πως «Η Τέχνη είναι μαγεία απαλλαγμένη απο το ψέμα ότι είναι αλήθεια». Γιατι βρίσκω πως τα ποιήματα αυτα διαθέτουν και μαγεία και ιστορικη αλήθεια! Είναι βέβαια ποιήματα για τα οποία χρειάζεται πολλη προσπάθεια απο μέρους του αναγνώστη, εννοω πολλη μελέτη και τριβη μαζι-τους, μέχρι να βρει το απαραίτητο κλειδι για ν’ αποκρυπτογραφήσει τον κώδικά-τους. Για την ακρίβεια διαπιστώνω πως χρειάζεται πολλα κλειδια, ένα για κάθε ποίημα, μέχρι ν’ ανοίξει το σκληρο κέλυφος αυτων των κλειστων ποιημάτων που έχουν, όπως θα έλεγε ο Λούντβιχ Βιτγκενστάιν, «το ύφος της μεγαλοφυΐας». Ένα τέτοιας κοπης ποίημα είναι και αυτο που τιτλοφορείται «Μίασμα» και φέρει υπέρτιτλο «Περι των αποδιοπομπαίων τράγων», το οποίο και παραθέτω:

Έχεις ακούσει φήμες

για το ιερο σώμα που κατέπεσε,

για το κουτσο παιδι που έφταιξε,

για ήχους απο εργατικο σφυρι

που θεραπεύει απάνω στο αμόνι

το σχήμα του ραγισμένου κρανίου.

Ίδιο με υδρόγειο σφαίρα,

με αμπελώνα των δυνατων.

Οι οπλες-τους

συνθλίβουν ακόμα

τα σπλάχνα της φύσης

σαν σταφύλια.

Και τα σταφύλια είναι κόκκινα πολυ και τους λερώνουν.

σ. 21