Πόλεμος, η ζαριά ή τα ζάρια ως τύχη ή ανάγκη, το πιθάρι ως ζωτικός χώρος

Για την Ζαριά στο πιθάρι του Αχιλλέα Κατσαρού, εκδόσεις Θράκα, Λάρισα 2022 γράφουν οι : Αντώνης Μιχαηλίδης, Μαρία Σιώτου, Φώτης Α. Σταθόπουλος, Τέλλος Φίλης και Ανδρονίκη Καραπέτσα.

Επιμελείται η φιλόλογος Ανδρονίκη Καραπέτσα.

*********************************

-1-

Η αντίδραση στη δυστοπία

[Πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό ΟΡΟΠΕΔΙΟ, τεύχος 25, καλοκαίρι 2022 και αναδημοσίευση εδώ]

Η έκτη συλλογή του Αχιλλέα Κατσαρού, η «Ζαριά στο πιθάρι», που εκδίδεται από τις εκδόσεις Θράκα, ήδη στον τίτλο της που είναι στίχος από την ενότητα Ιερουσαλήμ, υπαινίσσεται την απαισιοδοξία του ποιητή για την εξέλιξη που βλέπει πως παίρνει ο κόσμος και η εποχή μας. Ο ποιητής έρχεται αντιμέτωπος στις τέσσερις ενότητες της συλλογής του, που αντιστοιχούν στα τέσσερα γεωγραφικά σημεία του πλανήτη (Αλάσκα, Ιερουσαλήμ, Περού και Κρήτη) με τον παράλογο σημερινό κόσμο που του γεννά θλίψη και ένα αίσθημα ματαίωσης. Ωστόσο, στην προσπάθειά του να υλοποιήσει το όνειρο της απόδρασης από αυτό το δυστοπικό περιβάλλον, σκέφτεται τη γέννηση ενός νέου θεού αλλά προτιμά μάλλον τη γέννηση μιας νέας γλώσσας. Έντιμη αυτή η στάση για έναν ποιητή που δεν βλέπει σωτηρία στο περίκλειστο οικονομικό και πολιτικό περιβάλλον που βιώνει ως δεσμά.

Με κατά κανόνα σαφή τρόπο ο Κατσαρός επικρίνει τη μετάλλαξη των «μετά – δημοκρατιών» σε αστυνομίες σκέψης και την απολυταρχική επικυριαρχία παντού και επί πάντων της οικονομίας, κυριαρχία που δημιουργεί ένα κοινωνικό και πνευματικό περιβάλλον που δεν επιτρέπει ούτε τη σκέψη καν της επανάστασης.

Τη λύση θα την διατυπώσει στην τελευταία υποενότητα, στον ευρηματικό του διάλογο με τον ποιητή JorgedeSena, όπου αποστασιοποιείται από την πατρίδα και την εθνική του καταγωγή, αρνείται κάθε έννοια καθαρότητας, είτε αυτή αφορά την ποίηση, είτε το αίμα, και βυθίζεται στην υπαρξιακή αγωνία εγκαταλείποντας καθετί που γεννήθηκε από τους ευρωπαϊκούς πολιτισμούς, για να έρθει σε μια συνομιλία με τον Μινώταυρο της προελληνικής εποχής.

Η γλώσσα του, που συνιστά και το κύριο εργαλείο του, ώριμα αποφεύγει τους λυρικούς τόνους και προσαρμόζεται στη σκληρή δυστοπία που αφηγείται ο ποιητής επιλέγοντας μια λιτή όσο και υπαινικτική γραμματική.

ΑΝΤΩΝΗΣ ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ

ΟΙ ΠΟΙΗΤΕΣ ΤΗΣ ΧΑΜΗΛΗΣ ΦΩΝΗΣ. ΜΙΑ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΜΙΑ ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΤΟΝ ΠΑΛΙΟ ΚΑΙΡΟ, προτού να εμφανιστούν οι φωτοτυπίες, πολλοί αντέγραφαν συστηματικά κάποια κείμενα που τους άρεσαν: ποιήματα, ολόκληρα ή αποσπάσματα, καμιά φορά και έναν ή δυο στίχους μονάχα, είτε πετυχημένες φράσεις από δοκίμια, από κριτικές που έτυχε να διαβάσουν, πολιτικές ρήσεις ή άλλου είδους κομμάτια που τους εντυπωσίασαν καθώς τα διάβαζαν, και που ήθελαν να τα ξαναδιαβάσουν, να τα θυμούνται. Συνήθως ήταν ένα τετράδιο, πρόχειρο ή καμωμένο από καλό χαρτί, ένα είδος λευκώματος· επρόκειτο δηλαδή για ένα προσωπικό αντικείμενο, αποκλειστικά για ιδιωτική χρήση, κάποτε και για συνανάγνωση με φίλους – γιατι μια άλλη παλιά συνήθεια, που κι αυτή έχει πια εκλείψει, ήταν να συγκεντρώνονται τρεις, πέντε, καμιά φορά και περισσότεροι φίλοι το βραδάκι και να διαβάζουν είτε ν’ απαγγέλλουν ποιήματα. Τέτοια τετράδια, λευκώματα, μας έχουν πολύ λίγα σωθεί· τρία, πέντε; – όχι περισσότερα. Πολύ πρόσφατα δημοσιεύτηκαν οι περιλήψεις που κρατούσε γύρω στα 1850 ο νεαρός Δημήτριος Βικέλας από τα ξένα μυθιστορήματα που διάβαζε. Δεν ήταν άλλωστε μόνο οι γνωστοί λογοτέχνες που κρατούσαν λευκώματα, ήταν κι άλλοι, πολλοί, πάμπολλοι· ξέρουμε, λόγου χάρη, ότι η μητέρα του Δημήτριου Βικέλα γνώριζε απέξω και συχνά απάγγελνε ολόκληρα ποιήματα της εποχής της – να μην υποθέσουμε πως κάποια στιγμή τα είχε αντιγράψει, και τα έμαθε διαβάζοντας και ξαναδιαβάζοντάς τα φωναχτά; Μα δεν έχει βρεθεί ούτε κανένα δικό της λεύκωμα ούτε των συνομηλίκων της κορασίδων, ούτε άλλα των επόμενων γενεών. Ίσως βέβαια να διασώζονται μερικά κάπου, είτε ξεχασμένα σε παλιά συρτάρια είτε και σε ιδιωτικά αρχεία· και απλώς να μην τα έχουμε αναζητήσει εμείς οι φιλόλογοι.

«Η φρεγάδα Έλλη αβύθιστος»: σχόλια πάνω στο συνθετικό ποίημα

του Μιχάλη Παπαδόπουλου Χώρα μου είσαι (Σμίλη 2023)

Ο έρωτας είναι κυρίως μια αμφίσημη και ταυτόχρονα αποκαλυπτική εμπειρία, αφού συντίθεται από την ένωση δύο αντίρροπων δυνάμεων. Του ερωτικού υποκειμένου που δονείται αποκαλυπτικά τυφλωμένο από την ομορφιά και τον παντοδύναμο έρωτα, και του ερωτικού αντικειμένου. Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, που το σημαίνον από πολλές απόψεις συνθετικό ποίημα του Μιχάλη Παπαδόπουλου Χώρα μου είσαι (Σμίλη 2023) πηγάζει από το καθοριστικό για τον ποιητή γεγονός του ανεκπλήρωτου ή εκπληρωμένου και βιωμένου έρωτα, στοιχείο που λειτουργεί ως καθοριστικός τόπος ή καλύτερα «Χώρα» της γλώσσας και της ύπαρξης του ποιητή.

Κεντρικός θεματικός πυρήνας, επομένως, αυτού του καλαίσθητου εκδοτικά βιβλίου είναι ο επιτυχημένος συγκερασμός ενός δυναμικού ερωτικού οίστρου-ερωτικής εμπειρίας με μια φιλοσοφική ενατένιση του κόσμου και της ανθρώπινης ύπαρξης, σε συνδυασμό με το φλέγον ζήτημα του χρόνου. Μέσα σε αυτόν τον μεταιχμιακό χώρο, η μνήμη γίνεται ο μόνος δρόμος που οδηγεί στην αυτογνωσία,  καθιστώντας την ποιητική αφήγηση ένα αποκαλυπτικό ενδοσκόπιο. Και με αυτό τον τρόπο αποτυπώνεται η διαδρομή που ακολουθεί το ποιητικό υποκείμενο που βιώνει τον έρωτα, καθώς ενώ συμμετέχει από τη μια στην αμείλικτη και αδιάκοπη ροή του φυσικού χρόνου, από την άλλη καλείται να κατανοήσει και να εκφράσει τον δικό του εσωτερικό και προσωπικό χρόνο, ο οποίος λειτουργεί πολύ διαφορετικά από τον φυσικό. Έχοντας, λοιπόν, ως βασικό άξονα την αρχέγονη και καταλυτική δύναμη του έρωτα, ο Παπαδόπουλος στο ανά χείρας συνθετικό ποίημα ανατέμνει τα προσωπικά του βιώματα, εσωτερικεύοντας και φορτίζοντάς τα με τρόπο ευρηματικό φωτίζοντας την ψυχική του ενδοχώρα.

Έχω σημειώσει εμφατικά πολλές φορές τον όρο συνθετικό ποίημα, γιατί παρά το γεγονός ότι το κάθε μέρος του βιβλίου έχει τίτλο (Άσπρο του έρωτα-Λόγος πρώτος, Άλικο βαθύ-Λόγος δεύτερος, Σαν κυανό-Λόγος τρίτος, Έξοδος) και αποτελείται από ξεχωριστά ποιήματα, εντούτοις δύσκολα θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι η συλλογή αποτελεί απλή συναγωγή ξεχωριστών ποιημάτων. Κι αυτό γιατί η απουσία τίτλου, η στενή αλληλουχία των ποιημάτων, η οργανική κλιμάκωση και ενορχήστρωση των θεμάτων, καθώς και το ενιαίο βιωματικό υπόστρωμα, αποτελούν στοιχεία που αποκαλύπτουν, βεβαίως, τη συνθετική σκέψη, τη δραστική κοινωνική παρουσία, αλλά και τη λυρική και φιλοσοφική προσωπικότητα του ποιητή, αλλά ταυτόχρονα καταδεικνύουν ότι η συλλογή πρέπει να αναγνωσθεί ως ποιητική σύνθεση.^[1]

[…] H γραφή τοῦ Θανάση Τριαρίδη –δὲν πρόκειται γιὰ κάποια πρωτότυπη διαπίστωση– εἶναι ἐξόχως μυθοπλαστική. Σαϕῶς, ὑπάρχουν σημεῖα στὸ ἔργο του τὰ ὁποῖα σχετίζονται μὲ πραγματικὰ γεγονότα. Αὐτὰ μπορεῖ νὰ εἶναι καθαρὰ ἱστορικά, ὅπως τὰ θεατρικά του ἔργα ποὺ ἀναϕέρονται στὸ ῾Ολοκαύτωμα τῶν ῾Εβραίων, τὴν ἀποικιοκρατία στὴν ᾽Αμερικὴ ἢ στὴν ᾽Αϕρική, ἢ αὐστηρὰ προσωπικά, ὅπως γίνεται στὴν ποίησή του – ἐνδεικτικὰ μπορεῖ κανεὶς νὰ παραπέμψει στὰ ποιήματα γιὰ περιστατικὰ τῆς ζωῆς τῶν δικῶν του ἀνθρώπων. ῾ώστόσο, ὅλα διυλίζονται μέσα ἀπὸ τὴ ϕαντασία τοῦ συγγραϕέα κι αὐτὸ εἶναι μιὰ πάγια τακτικὴ πού, ἐνίοτε, παρεισϕρέει καὶ στὰ πιὸ δοκιμιακά του ἔργα.

῾Η ἐπιμονὴ αὐτὴ στὴ μυθοπλασία πηγάζει, πιθανότατα, πρωτίστως ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ ϕαντασία τοῦ ΘΤ εἶναι τέτοια ποὺ ὁ ἴδιος καταλήγει νὰ ἐπενδύει ϕαντασιακά –περισσότερο ἀπ᾽ ὅ,τι συμβολικά– κάθε πλευρὰ τῆς καθημερινότητας, ὁλόκληρου τοῦ κόσμου. Κάτι τέτοιο ὡστόσο (μιὰ πραγματικότητα ποὺ δηλώνεται καὶ ρητά: «Δὲν ὑπάρχει ὁ κόσμος – ὑπάρχει μονάχα ἡ ἀνυπαρξία. ῞Ο,τι ζοῦμε εἶναι ἐπινόηση τοῦ Καλλίμαχου. Αὐτὸς ἐπινόησε τὸν κόσμο, ἀϕοῦ πρῶτα ἐπινόησε τὸν ἑαυτό του» ἔχει τὴ σημασία του ἐδῶ: βοηθᾶ νὰ κατανοήσουμε ἀπὸ ποῦ ἐκκινεῖ μιὰ τέτοια πρακτική, τὴν ἀϕετηρία τῆς πρωτοτυπίας τοῦ ἔργου του στὸ σύνολό του. Μὰ ἀκόμη μεγαλύτερη σημασία ἔχει ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο ὁ ΘΤ συνδέει κάθε ἔργο του μὲ πράγματα μέσα καὶ ἔξω ἀπὸ αὐτό. Παρατηροῦμε, ἔτσι, μιὰ διπλὴ κίνηση ποὺ ἀϕορᾶ τὴ σύνδεση μὲ ἄλλα δικά του ἔργα καὶ τὴ σύνδεση μὲ ἔργα ἄλλων. Σημασία ἔχει ἐδῶ, ἐντούτοις, νὰ θυμόμαστε πὼς πρόκειται γιὰ μιὰ ἐπιλογή. Σὲ ἀντίθεση μὲ τὸ τί μπορεῖ κανεὶς νὰσκεϕτεῖ γιὰ τὴ δημιουργικὴ διαδικασία ἐν προκειμένω, ὑπάρχει ἀρκετὴ σκέψη πίσω ἀπὸ καθετὶ κι ἴσως αὐτὸ νὰ δικαιολογεῖ καὶ τὴν ἄρνηση τοῦ συγγραϕέα νὰ ἐπιμεληθεῖ καὶ νὰ ἀλλάξει ὁ ἴδιος ἐκ τῶν ὑστέρων τὰ γραπτά του.

Εύθραυστη η ανθρώπινη υπόσταση «επί σχοινίου περιπατεί» ακροβατώντας…/

Με τον τίτλο  της ενδέκατης ποιητικής του συλλογής, ο Νίκος Μυλόπουλος μας προσκαλεί να παρακολουθήσουμε την καθηλωτική και συγκινησιακή πορεία επί «σχοινίου περιπατείν» ενός ακροβάτη, ο οποίος αποδέχεται την επικινδυνότητα του εγχειρήματός του· ενώ πορεύεται ανάμεσα στις συμπληγάδες των εξωτερικών πιέσεων και των εσωτερικών του κραδασμών, έχοντας ως «πτέρνα ευάλωτη» την αμέριστη αγάπη προς το εύθραυστο των ανθρώπινων καταστάσεων, καθώς μεταβάλλονται οι ιστορικο-κοινωνικο-πολιτικές συνθήκες και αναπροσαρμόζεται η συνείδηση απέναντί τους.

Σκιαγραφείται λογοτεχνικώς η πολύπλευρη προσωπικότητα του σχοινοβάτη, ο οποίος ακροβατεί μετέωρος ανάμεσα σε διαψεύσεις, στη ζωή που πάλλεται, στη φθορά του χρόνου, εστιάζοντας στην εσωτερικότητα της ύπαρξης και στον αντίκτυπο που προκαλούν οι συνεχόμενες εξωτερικές ανατροπές. Λήθη και μνήμη, φως και σκοτάδι, φωτίζουν και ενώνουν τις αντιθέσεις που συνυπάρχουν στον εσώτερο ψυχισμό του. Καθώς οι ηλιακές ακτίνες φτάνοντας στην ατμόσφαιρα της γης πέφτουν πάνω στα σωματίδια της σκόνης ή στα σταγονίδια του νερού που αιωρούνται τα οποία και τις διασκορπίζουν με πολλές ανακλάσεις που δημιουργούν, χρωματίζουν τον ουρανό σε γαλάζιο. Το χρώμα τούτο συμβολίζει τη γαλήνη, το άπειρο, την ηρεμία, επικρατεί και στο εικαστικό έργο του Κώστα Ξανθόπουλου που κοσμεί το εξώφυλλο του βιβλίου αποτυπώνοντας τη χρονική στιγμή, κατά την οποία ο σχοινοβάτης, προσπαθώντας να ισορροπήσει, διατείνει τα χέρια του με τις παλάμες ανοιχτές, έχοντας μέτωπο προς το κοινό, ενώ το σχοινί κάμπτεται από το βάρος. Ωστόσο, ένα φτερό και ο αέρας, που φαίνεται από την κίνηση του ρουχισμού του, τον κρατάνε σταθερά μετέωρο.

Ενταγμένοι οι άνθρωποι σε ιστορικο-κοινωνικο-πολιτική πραγματικότητα ως πύκνωμα, συστάδα θάμνων, λόγω της κοινής πορείας αλλά και μοναχικές ιδιαίτερες προσωπικότητες ενωμένες με τη γη, αλλά και με το φως του ήλιου, πορεύονται «ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΕ ΛΟΧΜΕΣ ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΥ» έχοντας τη σιωπή των πνευστών ως «Άλλοθι και καταφύγιο μαζί η σιωπή των πνευστών» υπονοώντας ίσως τον έρωτα, καθώς η δυναμική του εκφράζεται πολλές φορές με λέξεις ανείπωτες που εμπεριέχονται και διαποτίζουν αισθησιακά τη σιωπή. Ως Βαρδάρης, ο έρωτας πνέει με μεγάλες ταχύτητες, επιφέρει απότομες και ακραίες αλλαγές θερμοκρασίας, παρασέρνει με βιαιότητα ό,τι συναντήσει στο πέρασμά του, καταφέρνοντας να αναμορφώσει το θνησιγενές σε ερωτόβιο, όντας ανατρεπτικός και αναγεννησιακός: «Έξω ο Βαρδάρης σαρώνει ανθρώπους, πάθη και αισθήματα/ Το θνησιγενές μετατρέποντας σε ερωτόβιο».