Διασχίζει τους αιώνες η σπαρακτικη κραυγη της Αντιγόνης

Η ποιητικη συλλογη  «Η κραυγη της Αντιγόνης»,  που κυκλοφόρησε το 2022 απο τις εκδόσεις Κέδρος, είναι μία περιεκτικη, πολυεδρικη και πολυδύναμη συλλογη όπου στις σελίδες-της ο Ανδρέας Χατζηχαμπης, ο δημιουργος-της, κατόρθωσε εντέχνως να κάνει τους αναγνώστες-του κοινωνους της γεωγραφίας, της ιστορίας και του πολιτισμου της Κύπρου, της ιδιαίτερης πατρίδας-του αλλα,ταυτόχρονα,τους έχει κάνει και γνώστες των δεινων που υπέστη ο κυπριακος λαος απο τους διάφορους κατακτητες-του που κατέλαβαν τον τόπο-του κατα καιρους, σκορπώντας παντου την καταστροφη και τον θάνατο, τον πόνο, τη δυστυχία, την πείνα, την ερήμωση και την εξαθλίωση.

Καράβια και κορβέτες

που μας φέρατε

τις μαύρες μαντίλες για τις μανάδες-μας,

που μας πήρατε τους πατεράδες-μας,

που μας κλέψατε τα σπλάχνα-μας,

που μας κλείσατε τα παράθυρα

στα σπίτια της μοναξιας-μας,

που μας φέρατε αγχόνες

για να μας κρεμάσετε,

που μας φέρατε τις φωτιες

για να κάψετε τα εικοσάχρονα

κορμια-μας.

σ. 35

«τον θόρυβο να καλύψω / με άλλον θόρυβο»

Όπως κάθε βιβλίο, έτσι και η νέα ποιητική συλλογή της Ελευθερίας Θάνογλου προσφέρει ένα σύμπαν ολόκληρο. Το που θα αναζητήσουμε τα νήματα της μετέωρης θέσης μας σε αυτόείναι, οφείλει να είναι, ένα ερώτημα ανάλογο με την αγωνία της «λευκής σελίδας». Αναρωτιόμουν, λοιπόν, για καιρό, από ποια «αρχή»θα μπορούσα να έχω πρόσβαση στη δουλειά της Θάνογλου. Ένας ασφαλής,ίσως,δρόμος θα ‘ταν ν’ αρχίσω από τον τίτλο, τους «Τίμιους Ψεύτες» που αναγγέλλουν «μια κωμική ιστορία ενός τραγικού ανθρώπου». Δεν θ’ αρχίσω, ωστόσο, από εκεί, μιας και υπήρξαν τρία σημεία μες στο βιβλίο που λειτούργησαν ως οι ρωγμές της δικής μου ανάγνωσης και σκέφτηκα να αναλάβω το ρίσκο να τα εμπιστευτώ:

«Ωριμάζω πάει να πει σταματάω / να περιμένω το θαύμα», διαβάζω ήδη στην πρώτη σελίδα. Κάπου προς το τέλος, στέκομαι στο τρίστιχο: «Η ομορφιά εξαντλείται στην / επανάληψη / κι εμείς υπάρχουμε για μία μόνο φορά», ενώ λίγο πριν τη μέση βρίσκεται μιαν ομολογία: «Η πρόφαση ήταν εξαρχής / τον θόρυβο να καλύψω / με άλλον θόρυβο».

Ας ξεκινήσω, λοιπόν, από αυτή την τελευταία λέξη, από τον θόρυβο. Και συγκεκριμένα από μια ιστορία που δεν ζητά μονάχα να αρθρώσει τον θόρυβο, αλλά και με θόρυβο να αρθρωθεί. Τον θόρυβο μιας ορισμένης εποχής. Γιατί αισθάνομαι ότι αμέσως πρέπει να πούμε πως το βιβλίο της Ελευθερίας διεκδικεί να είναι ένα πολιτικό ποιητικό βιβλίο. Και δεν χρησιμοποιώ τον χαρακτηρισμό αυτόν με την αυστηρότητα και τη δεσμευτικότητα μιας στράτευσης. Αλλά, μάλλον περισσότερο, λόγω του γεγονότος, ότι εγώ τουλάχιστον, μπόρεσα να το προσεγγίσω καλύτερα, μόνον όταν το είδα να αναμετράται τολμηρά με το ιστορικό παρόν του. Ένα παρόν θραύσμα της ιστορίας και άρα ήδη σε σύγχυση με τον παροντικό του εαυτό. Ένα παρόν που παρέρχεται την ίδια στιγμή που συμβαίνει, που επιστρέφει αναστοχαστικά ως επιδραστικό τώρα ενώ έχει παρέλθει. Γίνεται ιστορικό προϊόν με απτέςπια κοινωνικές προκείμενες, και ταυτόχροναπροβάλλει στο μέλλον ως υπόσχεση μέσα από τις πολιτικές αντιστάσεις που έχει εγγράψει στον εαυτό του.

Σε αυτό το σημείο χρονικής σύντηξης, νιώθω πως πρέπει να πάρω θέση. Καθώς είναι αυτό το σημείο που μπορεί να δημιουργήσει τους όρους για ένα γερό ανακάτεμα όλων των πιθανών ερμηνευτικών οριζόντων, χαρίζοντας έτσι περισσότερες της μιας εισόδους στο έργο. Άλλωστε, εξαρχής, ο στόχος, πιστεύω, δεν είναι να ανακαλύψουμε ή, τάχα, να ανασυστήσουμε το βαθύτερο νόημα του∙ αυτό έχει κιόλας χαθεί. Στόχος –για να διαπράξουμε μια μικρή υπεξαίρεση σε βάρος του Ρικέρ– είναι πάντα να οικειοποιούμαστε, να κάνουμε στο εδώ και στο τώρα δικές μας τις προθέσεις των κειμένων, ώστε αυτά στο τέλος να λένε τις ιστορίες και των δικών μας αναγνώσεων.

Πιάνω το νήμα από την πιο κοντινή χρονικά συλλογή,  τα «Δεμένα Σώματα» που κυκλοφόρησαν το 2019. Η τεχνοτροπία του σταθερή σε ρίμα όπως από τις εκβολές του, παρόλο που στη συλλογή υπάρχουν και ελευθερόστιχα ποιήματα. Και ο στόχος του ίδιος: ένα έμμετρο ημερολόγιο, ένας στιχουργικός φόρος τιμής σε πρόσωπα και καταστάσεις της ζωής του που τείνουν περισσότερο σε καθαρόαιμα στιχουργήματα λαϊκών και έντεχνων στιχουργών μας («τραγούδια» ονόμαζε τα ποιήματά του ο Παλαμάς, μη το ξεχνάμε) οι οποίοι μαζί με τους συνθέτες τις δεκαετίες του ’50, ’60, ’70, δημιούργησαν τραγούδια με έντονο το βιωματικά εικοπλαστικό περιεχόμενο και όχι με υπερεαλιστικές ή μεταφυσικές αγωνίες- ενιότε στείρες ή φαντασμαγορικές.

Διαβάζοντας για τους δικούς του ανθρώπους, τους φίλους, τους συμμαθητές, τους συντρόφους διαπιστώνει κανείς για ακόμα μια φορά πως η μεγάλη Ιστορία αποτελείται από μικρές ιστορίες του Θανάση, του Μήτσου, της Άννας, του Κώστα, του Βασίλη και άλλων που συνθέτουν όχι μόνο την ιδιωτική μυθολογία του Γεωργόπουλου, αλλά τη διαχρονική παρουσία των επώνυμων ανωνύμων ή κατά Ρίτσο, το Εικονοστάσιο Ανωνύμων Αγίων, και όχι των απλών ανθρώπων καθώς ένας τέτοιος προσδιορισμός είναι τελείως ανεδαφικός. Δεν υπάρχουν απλοί άνθρωποι. Τελεία.

Στο «Σπασμένο βέλος» δεν κρατά απλώς το νήμα από τις προηγούμενες συλλογές του, αλλά το επεκτείνει. Και το επεκτείνει τεχνικά τόσο ως προς το είδος της ρίμας, που γίνεται ακόμα πιο προσεγμένη, αλλά και στη στοχαστική του εμβάθυνση και το λεξιλογικό του οπλισμό. Η όποια συζήτηση περί φορμαλισμού ή νεοφορμαλισμού, οι όποιοι διαξιφισμοί περί επιστροφής στην συντηρητική ομοιοκατάληκτη παράδοση ή περί ρυθμικών γυμνασμάτων με αφήνει αδιάφορο. Για μένα οι ρίμες είναι οι κωπηλάτες του ποιήματος και όχι η ίδια η τριήρις. Και πάνω σε αυτό το αξίωμα αποδέχομαι ή όχι την ποιότητα του δημιουργού, όταν επιλέγει αυτό το εκφραστικό είδος.

Στην περίπτωση του Γεωργόπουλου στόχος είναι ξεκάθαρα η τριήρις, δηλαδή, το αυτόνομο ποίημα που ξεμακραίνει από πρώιμους σκοπούς, όπως η απλή εξωτερίκευση ή η έμμετρη καταγραφή συμβάντων και ταξιδεύει μέσα στα πελάγη της διαχρονίας ακολουθώντας την επαγωγική διαδικασία. Με άλλα λόγια, το εφαλτήριο της έμπνευσης μπορεί να επαναλαμβάνεται ως θεματολογικά μοτίβα ή εμμονές από το παρελθόν του, όμως πλέον αποκτά και μια καθολικότητα: Οι σύντροφοι που αναφέρονταν στην προηγούμενη συλλογή, με έναν πιο φωτογραφικό τρόπο, τώρα γίνονται οι Μαγγελάνοι, οι αγωνιστές μεταφράζονται ως ράτσα της φωτιάς, οι καθαρόαιμες ναυτικές εμπειρίες μεταποιούνται σε «Σονέτο ναυτικό και άκαιρο» που ξεπερνά την εικονοπλασία και συναντά την καββαδιακή φιλοσοφία όχι μόνο ως τρόπο αλλά ως ουσία, ως συμβολιστική ποίηση.

Πώς αισθάνεται ένας ήρωας όταν πέφτει σε μια αντιηρωική εποχή;

Αν ο 19^ος και ο 20^ος αιώνας ήταν οι αιώνες που καλλιέργησαν την εικόνα του ήρωα, όπως φτάνει ως εμάς, ο 21^ος αιώνας είναι εκείνος που τον αποκαθηλώνει. Γενιές ανθρώπων διαπαιδαγωγήθηκαν μέσα από λογοτεχνικές ή ιστορικές αφηγήσεις για την αυτοθυσία και την τιμητική ήττα‧ειδικά ο ήρωας-πολεμιστής απαθανατίστηκε σε μεγάλο μέρος της παγκόσμιας λογοτεχνίας(του θεάτρου και του κινηματογράφου συμπεριλαμβανομένων) και έχει φτάσει σε εμάς ως το κύριο παράδειγμα του ανθρώπου, που υπηρετεί οικουμενικές αξίες και είναι πρόθυμοςνα δώσει τη ζωή του για τον λαό του, για έναν βασιλιά ή για μια γυναίκα (προσπερνάμε τις πατριαρχικές ιδεολογικές συνθήκες των προαναφερθέντων). Και ειδικά στον Ρομαντισμό –με τα επαναστατικά κινήματα– και τον Μοντερνισμό –που ακολουθεί στενά έναν αιώνα που είχε δει περισσότερη θηριωδία στον πόλεμο και παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων από όλους τους προηγούμενους αιώνες μαζί– ο ήρωας λειτουργεί ως το βασικό μοντέλο ιδεολογικής παρέμβασης της λογοτεχνίας και της ιστορίας στην καλλιέργεια αξιών στις λαϊκές μάζες, διαμορφώνοντας μία νέα μυθολογία.

Αυτό το ιδιαίτερο θέμα διερευνά στην νέα της ποιητική σύνθεση και η Έλσα Κορνέτη Ο ήρωας πέφτει (Οι εκδόσεις των φίλων, 2021).Προσανατολισμένη στην πτώση του ήρωα ως ιδέας, η ποιήτρια καταθέτει ένα έργο που αναζητά τον ρόλο του σήμερα. Στην πραγματικότητα η δημιουργός επαναφέρει το ερώτημα αν χρειαζόμαστε ήρωες σε μια αντιηρωική εποχή, σε μια περίοδο που ακόμα και αυτοί γίνονται όργανα προπαγάνδας της εξουσίας, ντυμένοι με χρυσά κουδουνάκια[1].

Ο ήρωας ως πρότυπο γενναιότητας, που θυσιάζεται για υψηλά ιδανικά, ξεπέφτει. Αποκαθηλώνεται στα μάτια μιας κοινωνίας που δεν αναζητά πια ήρωες. Αν κάποτε εκείνος (πάντα σε γένος αρσενικό) ήταν η προσωποποίηση του βέβαιου θανάτου και ο εξαγνισμός της ήττας, η σημερινή κοινωνία αρνείται το ανδραγάθημα, αλλά την ίδια στιγμή νοσταλγεί τις εποχές των ηρώων.Ο ήρωας της Κορνέτη αναζητά τη δική του ταυτότητα[2] και

[…]κατατάσσεται στον στρατό

πρός ἀναζήτηση τροφῆς

ἀκολουθεῖ τόν ἀτέρμονο κύκλο

μέ τή μέθοδο τῆς ὀργάνωσης ἀποικιῶν.

 (σελ. 22)

Η τελετουργία του έρωτα στο έργο της Αλεξάνδρας Μπακονίκα

Η Αλεξάνδρα Μπακονίκα (πρώτη εμφάνιση το 1984) αποτελεί τη βασικότερη εκπρόσωπο –εδώ και δεκαετίες–της έμφυλης ερωτικής ποίησης. Έχει ήδη μελετηθεί ο αντιπατριαρχικός χαρακτήρας του ποιητικού της έργου, καθώς πυρήνας του έργου της είναι ο έρωτας με τη σαρκική διάσταση. Η έμφαση στη θηλυκή σεξουαλικότητα εντοπίζεται και στην τελευταία της ποιητική συλλογή Η τελετουργία του χορού (Κουκκίδα, 2023), μολονότι πλέον αποκτά υπαρξιακά χαρακτηριστικά (ωριμότητα, μνήμη, αναπόληση της νεότητας κτλ).

Στο έργο η Μπακονίκα επιχειρεί να δημιουργήσει μια διασταύρωση προσωπικής εμπειρίας και συλλογικής σύμβασης μέσα από έναν αποστασιοποιημένο, σχεδόν αδιάφορο λόγο. Όμως, ενώ στην έμφυλη εξομολογητική ποίηση, το πρωτοπρόσωπο ποιητικό υποκείμενο εκθέτει ακόμα ντροπιαστικές στιγμές της ζωής του (Sylvia Plath, Ann Sexton κ.ά.) και “καταρρέει” στη συνείδηση ​​του αναγνώστη, η Μπακονίκα στρέφει την προσοχή της στα πρόσωπα και τον έρωτα και όχι στην αποκάλυψη προσωπικών στιγμών. Ακόμη και στην πιο προσωπική της φωνή, η ποιητική φωνή είναι μια αλληλεπίδραση με την ποιητική παράδοση που θέλει τη γυναίκα να καταστρέφεται από τον έρωτα ή να γίνεται έρμαιό του.

Η μεσοπολεμική και μεταπολεμική θηλυκή ερωτική ποίηση στην αναζήτηση μιας νέας γυναικείας γραφής είχε εισαγάγει το πρωτοενικό εξομολογητικό υποκείμενο (Πολυδούρη, Καρέλλη, Αγγελάκη-Ρουκ κ.ά.). Η Μπακονίκα ακολουθεί τούτη την παράδοση, αλλά είναι λίγες οι φορές που το ποιητικό εγώ ταυτίζεται με τη δημιουργό (συχνότατα πρόκειται για μίμηση). Βασικό υποκείμενο της Μπακονίκα πίσω από τον “ποιητικό” φακό είναι μια γυναίκα, συχνά ερωτευμένη[1]. Η γυναίκα στα ποιήματά της ερωτεύεται, ποθεί, διακόπτει σχέσεις[2] ή θυμάται με τρυφερότητα το παρελθόν. Αντικείμενο ερωτικού πόθου (έστω και μνημονικού) είναι σταθερά ο άνδρας.

Η φόρμα και η στιχουργική της Μπακονίκα αμφισβητούν κάθε ορισμό για το ποίημα. Με έντονες επιρροές από το αντιλυρικό ύφος του Ντίνου Χριστιανόπουλου, καταθέτει μία αισθητική πρόταση υιοθετώντας ένα ύφος που αποτελείται από ολιγόλεκτα ποιητικά αφηγήματα που θρυμματίζονται σε στίχους. Η προφορικότητα και ο αφηγηματικός χαρακτήρας του έργου αποτελούν την πρώτη ύλη για την οικοδόμηση ενός ιδιαίτερου κι εύκολα αναγνωρίσιμου ύφους. Από τη ρητορική της απουσιάζει κάθε ποιητικότητα (μεταφορές ή υπερρεαλίζουσα συνειρμικότητα κ.ά.), ενώ συχνά καταγράφεται ένας υποτυπώδης εσωτερικός ρυθμός. Χαρακτηριστική στην ποιητική της Μπακονίκα είναι η ευρεία χρήση διαλόγων[3].Οι συνθέσεις πάντα ξεκινούν inmedia res και συχνά κινούνται στον χώρο της μνήμης, όπως αποδεικνύει η ευρύτατη χρήση παρελθοντικών χρόνων[4]. Το αφηγηματικό υποκείμενο θυμάται σκηνές ή συναισθήματα του παρελθόντος.