[The Three Ages of Woman (1905)- Gustav Klimt]

Ι. 

Άνθη θαμμένα στο χώμα·

κόκκινα ρόδα τα ματωμένα νεανικά σου χείλη,

σφραγισμένα με τις χαρακιές του άδικου χαμού.

Ένας κήπος μενεξέδες,

το κορμί σου γυμνό, άκαμπτο· ντυμμένο στο μπλάβο του ζόφου.

Κρίνα ολόλευκα οι παρειές σου, χάδι της αμόλυντης νιότης, να ξεδιψάσουν δεν πρόφτασαν…

Άνθη θαμμένα στο χώμα·

αυτή η γη δεν είναι εύφορη,

εδώ μονάχα μαραίνονται και ξεριζώνονται σαν τ’ ανεπιθύμητα αγριόχορτα.

(Άνθη θαμμένα στο χώμα·

Οι ρίζες σκαρφαλώνουν να συναντήσουν τον Ήλιο)

Το κείμενο που ακολουθεί αναφέρεται σε δύο διηγήματα που περιλαμβάνονται στον συλλογικό τόμο «Κάποτε στην Ελλάδα», των εκδόσεων Γράφημα που εκδόθηκε τον Απρίλιο του 2022. Το ένα είναι το διήγημα του Κώστα Λίχνου «Στο Καπηλειό» και το άλλο το «Είχαμε λίγο Ουρανό» του Ευστράτιου Τζαμπαλάτη. Πρόκειται για ιστορικά διηγήματα που αναδεικνύουν και επεξεργάζονται όψεις της ζωής και της πολιτικής δράσης της εργατικής τάξης κατά το πρώτο τρίτο του 20^ου αιώνα. Από αυτή την άποψη, αποτελούν πολύ ενδιαφέροντα σύγχρονα δείγματα της λογοτεχνίας της εργατικής τάξης και της προλεταριακής λογοτεχνίας.

Η λογοτεχνία της εργατικής τάξης και η προλεταριακή λογοτεχνία συνιστούν ένα νεωτερικό λογοτεχνικό είδος που παλαιότερα είχε εννοιολογηθεί ως «στρατευμένη πεζογραφία» ή «ιδεολογικό μυθιστόρημα». Τα έργα αυτά, εστιάζουν θεματικά στην εργατική και λαϊκή εμπειρία, συνείδηση και ταυτότητα αναδεικνύοντας τις συνθήκες διαβίωσης και εργασίας της εργατικής τάξης και της φτωχολογιάς, τις σχέσεις στις εργατικές κοινότητες, την εμπειρία της ανεργίας, τους αγώνες και τις διεκδικήσεις των υποτελών τάξεων, την εμπειρία της οικονομικής μετανάστευσης, τα ζητήματα της ένταξης και αποκατάστασης των προσφύγων κ.α.

Στο πλαίσιο αυτό, η προλεταριακή λογοτεχνία, ως υποκατηγορία της λογοτεχνίας της εργατικής τάξης, επεξεργάζεται μυθοπλαστικά τους όρους, τις προϋποθέσεις και τις συνθήκες της συγκρότηση της μαχητικής και επαναστατικής εργατικής ταξικής συνείδησης και ταυτότητας. Επίσης ανασυγκροτεί και επεξεργάζεται την εμπειρία της ριζοσπαστικής και επαναστατικής πολιτικής δράσης, τα εμπόδια που αυτή συναντά και την καταστολή που υφίσταται. Άμεσα ή έμμεσα, ρητά ή υπόρρητα, τα έργα αυτής της λογοτεχνίας επιδιώκουν να αναδείξουν, να επεξεργαστούν και να προάγουν τα συμφέροντα αυτών που δεν έχουν φωνή, δηλαδή των κυριαρχούμενων της καπιταλιστικής κοινωνικής δομής.

Στην Ελλάδα, το λογοτεχνικό αυτό είδος, αναπτύσσεται κυρίως από τη δεκαετία του 1920 και εξής δίνοντας έμφαση στα στοιχεία του νατουραλισμού και του κοινωνικού ρεαλισμού. Αρκεί εδώ να θυμίσουμε ότι το ποίημα του Κ. Βάρναλη « Οι Μοιραίοι» δημοσιεύεται το 1922, ενώ σ’ αυτή τη δεκαετία δημοσιεύουν έργα τους και οι Κ. Χατζόπουλος, Κ. Θεοτόκης και Δ. Βουτυράς.

Οι δρόμοι της τύφλωσης

Ένας άντρας έχασε τον μάτι του στον πόλεμο

Ένα μωρό τυφλώθηκε νωρίς

Έναν άλλος βρήκε ένα γυάλινο μάτι

στον δρόμο

Μια γυναίκα δεν ήθελε να βλέπει

όσα έβλεπε

Ένας άντρας δεν έβλεπε τη γυναίκα του

Μια γυναίκα κοιτούσε μόνο τον άντρα της

Έναν κύριος κοιτούσε μόνο τη δουλειά του

Ένας  άλλος δεν έβλεπε πρόσωπο του

στον καθρέπτη

Μια γυναίκα δεν κοιτούσε ποτέ το σώμα της

Μια άλλη τους εραστές της

Ένας έφηβος δεν ήθελε να δει τον τάφο του πατέρα του

Πολλοί δεν βλέπουν τον κόσμο

όπως είναι

Ο Ρενέ Μαγκρίτ είδε μικρός

τη μάνα του να αυτοκτονεί

έκτοτε ζωγράφιζε πάντα

ανθρώπους χωρίς πρόσωπο

ή με δεμένα μάτια

Ποίημα

Κοινό μου μυστικό,

όπως κοινό μυστικό του καθενός,

είναι να είσαι ζωντανός.

Το παρελθόν μου είναι πρόλογος

ο πρόλογος

προοίμιο του μέλλοντος.

Αυτός που ήμουν,

αυτός που είμαι,

δεν είμαι ακόμα εγώ.

Η ζωή μου είναι γνώριμη, όμως πάντα αλλόκοτη.

Ό,τι πάσχιζα να κάνω

ήταν σαν το πέταγμα των πουλιών

που εξαφανίζονται.

Ποτέ δεν θα ξέρω αν ο Θεός με αγαπάει,

γι’ αυτό αφήνω τον γείτονά μου να μ’ αγαπάει

όπως αυτός αγαπάει τον εαυτό του.

Τα μάτια μου βλέπουν

αλλά τα δάχτυλά μου αγγίζουν

αυτά που βλέπουν.

Ό,τι τα μάτια μου αγγίζουν είναι όπως ο χρόνος,

αδύνατο να τον συγκρατήσεις, να τον αναχαιτίσεις,

παραμένει στο κέλυφος της μνήμης.

Το κενό της ζωής μου

είναι και το βάρος της.

Όλες οι ελπίδες απογυμνώθηκαν

από ονόματα.

Η κάθε στιγμή ήταν τυποκλοπία.

Αυτό που νόμιζα πως ήταν βήματα

ήταν απλώς η μοναξιά

που βάδιζε προς την καρδιά μου.

Μοναξιά, αυτή η αίθουσα των κατόπτρων!

Μετά από όλα αυτά τα χρόνια

συνειδητοποίησα

ότι τα δύο μου ονόματα,

Γιάννης Γκούμας,

δεν έχουν άλλη σημασία εκτός να κοιτάζω

δεξιά και αριστερά πριν περάσω απέναντι.

Αμμόχωστος

Μοιάζουν ασπρόμαυρης ανάμνησης σπαράγματα

κείνες οι ώρες· και στο νου ξαναγυρίζουν

Δεκαπενταύγουστου σειρήνες και προστάγματα

κι ύστερα σύρματα, σκοπιές και οδοφράγματα

μα και κυκλάμινα που απόμειναν ν’ ανθίζουν.

Κρύφτηκε η πόλη στης καρδιάς το καταφύγιο

και τον καφέ της τον παράτησε στη μέση.

Και μελετώντας του καιρού το ισοζύγιο,

άλλον παράδεισο στο Νότο τον επίγειο

ζητούσε, κι ένα λεωφορείο να χωρέσει.

Άσπαρτη γη, η ερημιά σου κατεχόμενη.

Ξεθωριασμένα στον αγέρα τα μαλλιά σου.

Κάποτε γόησσα κι εφεξής υπολειπόμενη,

βασανισμένη, θλιβερή κι αμφιλεγόμενη,

όπως παράδοξος δεσμώτης του Καυκάσου.

Ποιο να ’ναι αυτό της αποκάλυψης το εδάφιο

που οι Αττίλες ανεξήγητο τ’ αφήσαν;

Παίζουν το χρόνο σε παιχνίδι επιτάφιο

κι εσύ (κατάλοιπο κι ανάθημα εντάφιο)

κρυφό χαρτί που για το τέλος σε κρατήσαν.

Τώρα σαρώνουν τα στερνά σου τα κτερίσματα

σαν τάφος να ’σουν ανοιχτός και ξεχασμένος,

και στους ακτήμονες παραχωρούν μερίσματα

από τα πρόστυχα, καινούργια σου επιχρίσματα,

να ’σαι πατρίδα μα και πόθος ξεγραμμένος.

Μισόν αιώνα και θυμίζεις εκκρεμότητα·

κόρη που γέρασε κι αμάραντο μυρίζει.

Μα στων ποιητών σου την τρελή πραγματικότητα

επανορθώνεται η κομμένη σου ταυτότητα

κι ένα κλειδί παλιό στην πόρτα σου γυρίζει.