Μια διαφορετική Αφροδίτη

Είναι γεγονός ότι το παράδοξο στοιχείο στην ποίηση είναι ένα πολύ βασικό εργαλείο επαναπροσδιορισμού μιας μεγάλης ή μικρής έμπνευσης, που όμως ανοίγει διάπλατα τους ορίζοντες τόσο του δημιουργού όσο και του αναγνώστη μιας συλλογής. Πάνω σε αυτή τη βάση είναι δεδομένο ότι χρειάζεται ένα στοιχείο αιφνιδιασμού μέσα στα ποιήματα. Αυτή η ελάχιστη βάση για έναν απόλυτο εκτροχιασμό πέρα από τα όρια που έχουν τεθεί από τις μέχρι τώρα τεχνοτροπίες.

Πάνω σε αυτή τη βάση δομείται η ποίηση του Πέτρου Στεφανέα και στο τελευταίο του βιβλίο, Αφροδίτη στα μπλε (εκδ. Ροδακιό, Αθήνα 2019). Ο Πέτρος Στεφανέας, βέβαια, δεν είναι ένα νεοεμφανισθείς ποιητής, αντιθέτως έχει δοκιμάσει τα ποιητικά του εφόδια σε αρκετά βιβλία ήδη από τις αρχές του ‘00. Η ποίησή του εμφορείται από ένα υπαινικτικό σαρκασμό, και μια διάθεση απλότητας χωρίς φανφάρες αλλά αντιθέτως λαμπερής αποκάλυψης της ανθρώπινης τρωτότητας μέσα στον καθημερινό βίο. ‘Εναν βίο παρατιθέμενο παράδοξα και με έναν αρκετά παιχνιδίζων τρόπο, μέσα από τα ταξίδια και τις περιπλανήσεις του ποιητή στο ελλαδικό και στο ευρωπαϊκό χώρο.

Πιο συγκεκριμένα, ήδη από το πρώτο ποίημα της συλλογής, «Ο Σαίξπηρ και ο Πατέρας μου», καταλαβαίνουμε όλα αυτά τα στοιχεία όταν μια συνηθισμένη λεωφορειακή διέλευση στο Εδιμβούργο αποκτά μια σαρκαστική οπτική, οδηγώντας τον ίδιο τον ποιητή «στην τελική νίκη» μιας καθώς πρέπει πραγματικότητας, μια νίκη του μηδέν και της πλήξης. Ταξίδια καθημερινά, που τους δίνει πλεόνασμα ενδιαφέροντος το «υπόγειο χαμόγελο» μιας κυνικής εξωτερίκευσης του ξεσκεπάσματος του φιάσκου του καθημερινού μεγαλείου («Φωτογραφίες διαβατηρίων»).

Έχοντας διαβάσει κανείς και τις τρεις ποιητικές συλλογές της άτυπης τριλογίας του Γιώργου Κοζία, το «Πολεμώντας υπό σκιάν…» (2017) τον «Εξάγγελο» (2021), και τώρα το «Τι αιώνα κάνει έξω;» (εκδόσεις Περισπωμένη) διαπιστώνει τον επαναστατικό του λόγο, που ενεργοποιείται από την οργή του, την αγανάκτησή του, αλλά και τη βαθιά μελαγχολία του για τον σημερινό κόσμο. Καταγγέλλει και αφυπνίζει. Με την ελπίδα ότι ίσως κάποτε, κάπου θα συντελεστεί επιτέλους μια αλλαγή και θα επικρατήσει η ανθρωπιά επί της βαρβαρότητας.

«Τι αιώνα κάνει έξω;». Ερωτηματικός ο τίτλος της τρίτης ποιητικής συλλογής και θα έλεγε κανείς ότι το ερώτημα αυτό ζητά απάντηση. Ωστόσο, η εν λόγω συλλογή δεν προσφέρει απαντήσεις. Αντιθέτως, κι αυτό είναι το πιο σημαντικό, μας δίνει ένα κέντρισμα ώστε να σταθούμε απέναντι σε έναν κόσμο που εγκλωβισμένος στον πόλεμο, τη βία, τη φτώχεια, την απανθρωπιά, παραπαίει, σκοντάφτει και κατρακυλάει σε απύθμενη άβυσσο.

Σκοπός της ποίησης του Γιώργου Κοζία δεν είναι να παρασύρει συναισθηματικά τον αναγνώστη. Είναι ποίηση που φέρνει τον αναγνώστη προ των ευθυνών του. Του δίνει μια ώθηση να στοχαστεί σε επίπεδο ιστορίας, πολιτικής, συλλογικής μνήμης.

Δωρικά και αυστηρά τα ποιήματά του, δίχως τίποτα το περιττό, είναι γεμάτα αιχμές, αλλά και δίνουν χώρο στις σιωπές. Κάθε λέξη διαλεγμένη προσεκτικά, υπερασπίζεται τον λόγο ύπαρξής της και λειτουργεί ως οργισμένη –και απεγνωσμένη- κραυγή για όσα αποτρόπαια συμβαίνουν γύρω μας –κοντά ή μακριά μας, δεν έχει σημασία- κι εμείς στεκόμαστε –παραζαλισμένοι, άναυδοι- μπροστά τους, ως απαθείς μάρτυρες ενός συνεχόμενου κατήφορου, προς τον ανεπανόρθωτο όλεθρο.

Η γραφή του Γιώργου Κοζία, συνεπώς, έχει πολιτική διάσταση, όχι με τη στενή έννοια της ιδεολογίας, αλλά με την ευρύτερη ριζοσπαστική έννοια του να παίρνεις θέση στον κόσμο. Ο λόγος του είναι στρατευμένος, αλλά στρατευμένος στην ανάγκη της μνήμης, της ευθύνης, της αφύπνισης. Ο ποιητής εδώ δεν είναι θεατής, είναι μάρτυρας μιας εποχής που πνέει τα λοίσθια. Με τη δύναμη της γραφής του, αντιστέκεται μήπως και κάτι μπορέσει να διασωθεί. Επικαλείται τη μνήμη για να αντλήσει δύναμη και να σταθεί απέναντι στον ζόφο και να φωνάξει:

«πέτα καταραμένο ανθρώπινο Τίποτα, πέτα!», με την ελπίδα πως:

«θα ‘ρθει μια μέρα, μια ουράνια μέρα. /Θα ‘ρθει μια μέρα με λάμψη και φωτιά»

όπως γράφει στο ΔΕΡΜΑΤΑΔΙΚΟ (Μπρεχτικό παράδοξο).

Πριν λίγο καιρό η καθηγήτρια ιταλικής φιλολογίας και μεταφράστρια Ευαγγελία Πολύμου κυκλοφόρησε δύο βιβλία με ποιήματα του Παζολίνι από τις εκδόσεις 24γράμματα.  Το πρώτο από αυτά έχει τον τίτλο: «Αναγάπητος εγώ». Στίχος από το τελευταίο ποίημα αυτής της δίγλωσσης έκδοσης με ποιήματα που ανθολόγησε και μετάφρασε η Πολύμου έχοντας πίσω της χρόνια μελέτης του έργου αυτού του Ιταλού αναγεννησιακού δημιουργού.

Στο πρώτο, λοιπόν, αυτό βιβλίο,  μεταφράζονται ποιήματα του Παζολίνι της περιόδου 1945-1973, από οκτώ συλλογές του αλλά και ένας κύκλος ποιημάτων και συλλογών διασκορπισμένων και ανέκδοτων. Μια προσεκτική διαλογή της μεταφράστριας που μας φανερώνει τη χρονολογική και θεματολογική εξέξιξη της τέχνης του Παζολίνι. Μια ποίηση βαθιά ανθρώπινη, εξομολογητική, πολιτική. Ένας ποιητικός λόγος υπαρξιακού περιεχομένου, με έντονο το αποφθεγματικό του στοιχείο όχι εξαιτίας ενός στείρου διδακτισμού, αλλά από μια βιωματική σοφία που ο Παζολίνι κατέκτησε με το σώμα. Στίχοι σκληροί και στίχοι εύθραυστοι. Ειρωνικοί, ρομαντικοί, παγκόσμιοι και εθνικοί. Στίχοι με καθημερινές λέξεις, με λαϊκές εικόνες, με οραματικά στοιχεία αλλά και με στοιχεία τόσο γήινα, τόσο κοινωνικά προσυλωμένα, γεμάτοι συναισθήματα διάψευσης και απογοήτευσης. Και με βαθιά θρησκευτικότητα. Γι’ αυτό και η Εκκλησία προχώρησε στον αφορισμό όλου του έργου του. Γιατί ήταν Χριστιανός και Μαρξιστής με τον δικό του τρόπο. Οι ίδιος έλεγε, όπως μας θυμίζει η Πολύμου στο βιβλίο: «Μου είπαν ότι εχω τρία είδωλα. Τον Χριστό, τον Μαρξ και τον Φροιντ. Αυτά είναι φόρμουλες. Το μόνο μου είδωλο είναι η πραγματικότητα». Κι όμως τα ποιήματά του δεν είναι κυνικά, πεζά, μονοδιάστατα όπως μια πραγματικότητα. Είναι ποιήματα πολλών πραγματικοτήτων, όπως ήταν και ο ίδιος.

«Αναγάπητος εγώ», λοιπόν. Έτσι απέδωσε το «sono senza amore»η Πολύμου. Με αυτό το τραγικά υπέροχο μονολεκτικό επίθετο που τον περιλαμβάνει ακέραιο, που αποδίδει όλη αυτή την τραγικότητα της ύπαρξης και του θανάτου του. Ένα επίθετο -προσδιορισμός που κανένα μηχάνημα τεχνητής νοημοσύνης δεν θα μπορούσε να επιλέξει μέσα από τις εκατοντάδες επιλογές του. Τουλάχιστον ακόμα. Πιθανόν τώρα πια, μετά κι από αυτόν τον τίτλο, να το εντάξει στην κάβα του. Έχει όμως προηγηθεί ο άνθρωπος. Αυτή η σπουδαία σύγχρονη μεταφράστρια. Η Ευαγγελία Πολύμου.

Έκανα το πείραμα προς απόδειξη των όσων γράφω. Ζήτησα από το ChatGPT να μεταφράσει τον στίχο. Ιδού οι απαντήσεις του:

Διάβασα με συγκίνηση την ποιητική συλλογή της Γκέλης Ντηλιά με τίτλο XL (2021, εκδόσεις Κέδρος). Κάθε ποίημα είναι μια ειλικρινής και βαθιά συναισθηματική αναζήτηση, που αποτυπώνει με μοναδικό τρόπο τις αντιφάσεις και τις αλήθειες της ανθρώπινης ύπαρξης. Η ωριμότητα και η εμπειρία που αποπνέει το έργο της είναι εμφανείς και με εντυπωσίασαν.

Ένιωσα κάθε ποίημα σαν μια ανάσα ζωής, μνήμης και δημιουργίας. Από τα πρώτα ποιήματα, Genesis και Υποψηφιότητα, με ταξίδεψε μέσα στην τέχνη, το φως, την καθημερινή ζωή και την προσωπική αλήθεια. Στο Genesis, η δημιουργία ανθίζει μέσα από συμβολισμούς και πάθος, ενώ στο Υποψηφιότητα η δημόσια εικόνα συναντά την προσωπική αλήθεια, με ένα παιχνίδι λάμψης και εσωτερικής σταθερότητας.

Σε όλη τη συλλογή, η γραφή της συνδέει το προσωπικό με το συλλογικό, την καθημερινότητα με τις υπαρξιακές ανησυχίες, τον χρόνο, την αγάπη και την ελπίδα. Κάθε ποίημα είναι μια ζωντανή εικόνα που αγγίζει την καρδιά, προκαλεί στοχασμό και αφήνει άλλοτε έκπληξη και άλλοτε συγκίνηση.

Ο τίτλος, XL, συνδυάζει την έννοια του μεγέθους με τον αριθμό 40, υπογραμμίζοντας την ωριμότητα και την εμπειρία της ποιήτριας. Η γραφή της χαρακτηρίζεται από έντονη συναισθηματική φόρτιση και προσωπική ειλικρίνεια. Τα ποιήματά εξετάζουν τις αντιφάσεις της ανθρώπινης φύσης, τις σχέσεις, την αποξένωση, την απώλεια και την αναζήτηση νοήματος. Η χρήση του ελεύθερου στίχου και η εναλλαγή προσώπων ενισχύουν την αίσθηση της άμεσης επικοινωνίας και της εσωτερικής αναζήτησης.

Η οικουμενική γλώσσα του πολέμου και της προσφυγιάς

στην ποίηση της Ξανθίππης Ζαχόπουλου

Σε μια εποχή πολέμων και μετακινήσεων πληθυσμών που επανασχηματίζουν τον κόσμο, η ποίησηείναι εκείνη που μπορεί να δώσει φωνή στον πόνο και τις χαμένες ελπίδες. Ζούμε σε μία περίοδο που γεννιούνται προσφυγικά κύματααπό πολέμους και φτώχεια που προκαλεί ο σύγχρονος ιμπεριαλισμός. Και για αποπροσανατολισμό των ευρωπαϊκών λαϊκών μαζών, ο εξουσιαστικός λόγος ενισχύει όλο και περισσότερο τις φοβικές φωνέςγια την αλλοίωση του εθνικού φαντασιακού,τις προτάσεις ξενηλασίας και τις ακροδεξιές κορώνες, προσπερνώντας τα εθνικά τραύματα. Σε αυτό το πλαίσιο, η ποίηση της Ξανθίππης Ζαχόπουλου έρχεται να παρέμβει στον δημόσιο λόγο, καταθέτοντας με λυρισμό και συναισθηματικό βάθος τη συλλογική εμπειρία της προσφυγιάς, της νοσταλγίας για τα χαμένα σπίτια και της αγωνιώδους αναζήτησης μιας νέας γης.

Η νέα της συλλογή, Π  (εκδόσεις ΑΩ, 2025), αναπτύσσει μια πολυφωνική γλώσσα που ενώνει το εθνικό με το παγκόσμιο, το ιστορικό με το μυθικό. Σε έναν κόσμο όπου οι πατρίδες συχνά μετατρέπονται σε χώρους βίας και απώλειας, η ποίησή της Ζαχοπούλου γίνεται γέφυρα μεταξύ των διασκορπισμένων κοινοτήτων, υπενθυμίζοντας ότι ο πόνος της προσφυγιάς δεν έχει εθνικότητα, αλλά ανήκει σε όλους όσους έχουν γνωρίσει την εξορία.Τα ποιήματά της συνθέτουν ένα πολυδιάστατο συγκρητικό έργο εθνικών και συλλογικών εμπειριών. Η δημιουργός με μια πλούσια εικονιστική γλώσσα διαμορφώνει ένα αίσθημα βαθιάς ευαισθησίας για τον Άλλο και μεταφέρει τον αναγνώστη και την αναγνώστρια σε κόσμους γεμάτους πόνο και καταστροφή.

Η συλλογή προτείνει έναν πλούσιο και βαθύ −ενίοτε ανατριχιαστικό− ποιητικό λόγο γύρω από την έννοια της πατρίδας και την τραγωδία της προσφυγιάς. Η πατρίδα εμφανίζεται συχνά ως ένας τόπος διχασμένος ανάμεσα στον πόνο και την αγάπη, ένας χώρος που κοιμάται και ονειρεύεται, με μια δυναμική κίνηση μεταξύ πόνου και ελπίδας·ακόμα και στις πιο σκοτεινές στιγμές, υπάρχει μια ζωντάνια, μια ρίζα που «βαθιά αναδύεται» και προχωρά προς τη φλόγα. Οι συνθέσεις δεν περιορίζονται σε μια μονοδιάστατη εθνική αφήγηση·αντιθέτως, διαπλέκουν το εθνικό με το συλλογικό, το τοπικό με το παγκόσμιο, και το ιστορικό με το μυθικό, δημιουργώντας μια οικουμενική εικόνα της προσφυγιάς που ξεπερνά τα σύνορα της όποιας πατρίδας.

Ένα από τα πιο ισχυρά στοιχεία της συλλογής είναι η αμφισβήτηση της ίδιας της έννοιας της πατρίδας. Η ποίηση της Ζαχόπουλου πηγάζει από την εντοπιότητα, χωρίς όμως να περιορίζεται σε μια στενή γεωγραφική ή πολιτισμική όψη. Η τοπικότητα δεν είναι ποτέ εσωτερική ή απομονωμένη. Αντίθετα, λειτουργεί ως πύλη για να μιλήσει η συλλογική μνήμη και η διεθνής εμπειρία της προσφυγιάς. Στο «Άνέστιοι» η Ζαχοπούλου καταρρίπτει το αφήγημα της μητέρας-πατρίδας και εστιάζει στην πατρίδα ως χώρο βίας και αναζήτησης: