Στον Τούρκο συγγραφέα Ορχάν Παμούκ το φετινό Νόμπελ Λογοτεχνίας

Μαριλίτα Σκουφά

 Εφημερίδα Εποχή

Σχεδόν επί του πιεστηρίου, όπως θα λέγαμε παλιότερα, έφτασε η είδηση για την βράβευση του Ορχάν Παμούκ με το φετινό Νόμπελ Λογοτεχνίας. Πολιτική η επιλογή της Σουηδικής Ακαδημίας, που, μέσα από το έργο ενός πραγματικά σημαντικού συγγραφέα, επιβραβεύει εκείνες τις δυνάμεις στην Τουρκία που αγωνίζονται να βρουν το δυτικό δρόμο. Η Τουρκία δέχτηκε μουδιασμένα το Νόμπελ Λογοτεχνίας 2006, που δόθηκε σε ένα πολίτη της, το συγγραφέα Ορχάν Παμούκ. Δεν θα μπορούσε να είναι και διαφορετικά τα πράγματα, με τις θέσεις που έχει εκφράσει κατά καιρούς ο συγγραφέας.
Γεννημένος στην Κωνσταντινούπολη ο Παμούκ, παιδί μιας ευκατάστατης οικογένειας, πήγε σε αμερικάνικο σχολείο και άρχισε σπουδές αρχιτεκτονικής, που όμως εγκατέλειψε νωρίς για να αφοσιωθεί στη λογοτεχνία. Ο τίτλος που αρχικά έδωσε στο πρώτο του βιβλίο είναι χαρακτηριστικός για το ύφος και τις θεματικές επιλογές του: Σκοτάδι και φως (κυκλοφόρησε με τον τίτλο Ο κος Τσεβντέτ και οι γιοι του). Στο έργο του συγκεράζονται αρμονικά η παλιά παράδοση των παραμυθάδων, τόσο χαρακτηριστική της τουρκικής κουλτούρας, και η μοντέρνα λογοτεχνία, που ο Παμούκ γνωρίζει σε βάθος � λάτρης του Στάινμπεκ, του Ναμπόκοφ και του Προυστ. Γλώσσα κοφτερή και ποιητική, μια εικονοποιία δυναμική και άναρχη, μια ιδιαίτερη αγάπη για την πόλη που τον γέννησε («είμαι αφοσιωμένος στην πόλη μου», έγραψε, «επειδή με έκανε αυτό που είμαι») και την οποία γνωρίζει καλά, βαθιά γνώση της σύγχρονης τουρκικής κοινωνίας αλλά και της ιστορικής πορείας που την οδήγησε στα προβλήματα του σήμερα και εξαιρετικό ψάξιμο των χαρακτήρων και των αντιδράσεων των ανθρώπων συνθέτουν το δυναμικό σύμπαν του Παμούκ. Όπως το λέει ο ίδιος ««η απλή συνταγή ήταν να συνδυάζω την Ιστορία με το παρόν, να δίνω περισσότερη προσοχή και να σέβομαι τις ασαφείς, εκκρεμείς και εκλεκτικές συγγένειες της καθημερινής ζωής»
Ο Ορχάν Παμούκ είναι πολιτικός συγγραφέας και συνειδητός πολίτης. Δεν μετράει τα λόγια του, όταν πρόκειται να αποκαλύψει αλήθειες και να υπερασπίσει τις ιδέες του. Το 2005 παρά λίγο να οδηγηθεί σε μια δίκη-παρωδία, με την κατηγορία του αντιτουρκισμού (κάτι σαν προδοσία δηλαδή) επειδή κατήγγειλε σε ελβετική εφημερίδα τον φόνο 30 χιλιάδων Κούρδων και ενός εκατομμυρίου Αρμενίων. Πώς το εξέθεσε ο ίδιος: «Τριάντα χιλιάδες Κούρδοι και ένα εκατομμύριο Αρμένιοι σκοτώθηκαν σ� αυτή τη γη και κανείς εκτός από μένα δεν τολμά να μιλήσει γι� αυτό». Η Τουρκία � και δεν είναι η μόνη � δεν αντέχει την ιστορική αλήθεια ούτε την κυριολεκτική κατονομασία των επιλογών της.
Η Σουηδική Ακαδημία του έδωσε το βραβείο θεωρώντας πως αναζητά «τη μελαγχολική ψυχή της γενέθλιας πόλης του, ανακάλυψε νέα σύμβολα για τη σύγκρουση και τη συνύπαρξη των πολιτισμών». Ο ίδιος το αποδέχτηκε με μια λιτή δήλωση: «Το αποδέχομαι όχι μόνον ως προσωπική τιμή αλλά και ως τιμή που αφορά όλη την τουρκική λογοτεχνία και κουλτούρα που εκπροσωπώ». Μια διφορούμενη δήλωση επίσης, επειδή η κουλτούρα που εκπροσωπεί ο Παμούκ είναι αντιεθνικιστική, πλουραλιστική, ανεκτική στη διαφορά και ανοιχτή και επειδή η τουρκική λογοτεχνία που εκπροσωπεί επίσης είναι μια λογοτεχνία που δεν φοβάται τη Δύση αλλά δεν ξεχνά και την παράδοσή της. Μ ένα λόγο, εκφράζει τα όνειρα της Τουρκίας για δημοκρατία, ενότητα, ελευθερία και σχέσεις με την Ευρώπη.
Η Τουρκία, χώρα με βαθιές αντιθέσεις, δέχτηκε με περίσκεψη το Νόμπελ της ακριβώς γι� αυτούς τους λόγους. Ακόμη περισσότερο, επειδή η ανακοίνωση του βραβείου συνέπεσε με την αναστάτωση που προκάλεσε ο γαλλικός νόμος για την τιμωρία όσων δεν αποδέχονται δημόσια την αρμενική σφαγή. Ο ίδιος ο Παμούκ πήρε αρνητική θέση για το νόμο αυτό. Η ιστορία δεν γράφεται με νόμους, άλλωστε. Ο δρόμος για την αλλαγή των συνειδήσεων είναι μακρύς και δύσκολος. Και ο Παμούκ ακριβώς αυτό λέει με το έργο του: πώς από τη σύγχυση των ιδεών θα δημιουργήσουμε ένα έλλογο σύμπαν πλούσιο σε απόψεις, ελεύθερο από κάθε είδους προκαταλήψεις, στο οποίο η ιστορική μνήμη θα είναι φωτεινός οδηγός και όχι σκοταδιστική απόκρυψη και φανατισμός.

Υπάρχουν μη παραγεγραμμένα εγκλήματα του Πελοποννησιακού πολέμου;; Παρακολουθήστε το κρεσέντο των πράξεων και γράφτε μου τι σας θυμίζουν πέρα από τα γεγονότα 427-385 π.Χ. Εγώ δεν ήμουν σαν τον Υπέρβολο από το ΔΙΟΝΥΣΟ φυσικά.

    Ήμουν πίσω του αφανής, αόρατος και πολύ προσεκτικότερος. Γιαυτό ζω ακόμα, ενώ αυτός εξοστρακίσθηκε, σατιρίστηκε από τον Αριστοφάνη, και έμαθα εκεί στη Σάμο ολιγαρχικοί τον πέταξαν στη θάλασσα μαχαιρωμένο. Το πήρα καλά το μάθημά μου από τις δολοπλοκίες της ζωής ότι δεν έμαθα από τα γυμνάσματα του Γυμνασίου και τα αθλήματα της ευγενούς άμιλλας εκεί στο Κυνοσάργες άλσος στην εφηβική μου ηλικία. Γόνος στρατιωτικής γενιάς με κτήματα στο Μαραθώνα έζησα πλούσια στα δύσκολα, προσεταιριζόμενος τους μέτοικους. Κάποιοι άνθρωποι θέλουν πάντα να εξουσιάζονται από κάποιους άλλους. Και όταν αντιστέκονται είμαι ο κατάλληλος άνθρωπος να δημιουργώ τις συνθήκες της νέας υποδούλωση τους. Εύρισκα με το μάτι τους μοχθηρούς και δολοφόνους, αυτούς που για ένα μικρό αντίδωρο είτε στο σκοτάδι πισώπλατα είτε ξεσηκώνοντας με δημαγωγίες την εκκλησία του δήμου εξοστρακίσαμε τον καλό μου στρατηγό που μούμαθε ότι  ξέρω, σακατέψαμε όποιον πληβείο μας μπήκε στο μάτι. Ωραίο άθλημα η δημοκρατία όταν βασιλεύουμε εμείς οι υπόγειοι. Άρχοντες.
            Τα πολλά τετράδραχμα τάβγαλα από τα θεωρικά και τα μισθορικά, τόσους έφορες πρέσβεις και στρατηγούς κάλυπτα, πάντα μέσω τρίτων. Οταν οι Λακεδαιμόνιοι έκλεισαν τους κρουνούς της κρεπάλης, ανακάλυψα το φρέσκο στατήρα της Λυδίας. Εκεί δεν ήταν άλλωστε η πηγή;; Οι Σπαρτιάτες έβαζαν τους δικούς τους ανθρώπους παντού, οι Αθηναίοι έπαιρναν το χρήμα από όλους εκτός από Χιώτες και Λεσβίους που πλήρωναν με τριήρεις. Οι Πέρσες έμαθαν τέτοια κόλπα και από τους δύο έβαζαν και χρήμα και ανθρώπους δικούς τους.