Στο θέατρο Βρετάνια ανέβηκε μέσα στο Δεκέμβριο ένα από τα καλύτερα σύγχρονα έργα (το καλύτερο, στο πλαίσιο της δικής μου ανάγνωσης των πραγμάτων), ο «Κύκλος των Χαμένων Ποιητών» του Tom Schulman. Προσήλθα στην παράσταση με προσδοκίες που γνώριζα ότι θα διαψευστούν, υποδυόμενος ότι υπάρχει πάντα η πιθανότητα για το αντίθετο. Η κινηματογραφική εκδοχή του έργου, όμως, είναι δύσκολο, αν όχι αδύνατο, να ξεπεραστεί, δεδομένου ότι η ερμηνευτική ηγεσία του Robin Williams σφράγισε ερμητικά το ρόλο του John Keating. Ίσως το ταλέντο του στην κωμωδία, ίσως το γεμάτο συναίσθημα βλέμμα του, ίσως το λελογισμένο νεύρο με το οποίο απέδιδε, ως παράσταση, την παράσταση του μαθήματος, να μην αφήνουν περιθώρια για διαφορετικές εκδοχές με αξιώσεις υψηλού συγκινησιακού δυναμικού.

Μια πρώτη διαφωνία μου με την όλη προσέγγιση είναι πως η θεατρική μεταφορά, όπως ανεβαίνει στο Βρετάνια, δεν έχει σχεδιαστεί για να ιδωθεί από την αρχή, αλλά ως εκδοχή που θεωρεί δεδομένο το κινηματογραφικό έργο. Αυτό ελάχιστα θα ενοχλήσει όσους έχουν πράγματι δει (και αγαπούν) το έργο, όμως, πιθανολογώ, βασιζόμενος σε σχόλια που άκουγα γύρω μου αλλά και στην προσωπική μου αίσθηση, ότι θα αφήσει κενά σε όσους βλέπουν το έργο για πρώτη φορά. Ο έρωτας του Knox για την Chris μοιάζει αθεμελίωτος, έωλος, καπριτσιόζικα εμμονικός. H αυτοκτονία του Neil Perry είναι ξαφνική, σχεδόν αναίτια, διότι το δράμα του δεν κλιμακώνεται ομαλά. Η επιρροή του Keating στον περιβάλλοντα χώρο (και όχι μόνο στους μαθητές) έχει εκμηδενιστεί ομού με την κατάργηση του ρόλου τoυ ΜcAllister, ο οποίος, παρά τον αρχικό του σκεπτικισμό, βγάζει, τελικώς, στο φιλμ του 1989, τους μαθητές στη φύση για να διδάξει, επηρεασμένος από τον ταλαντούχο συνάδελφό του. Δεν είναι, όμως, αυτή η μόνη αφαίρεση που ενοχλεί (και που είμαι βέβαιος ότι υπό κάποιο σκεπτικό οικονομίας πραγματοποιήθηκε). Ο Nuwanda, για παράδειγμα, δε λέει ποτέ την περίφημη, απολύτως απαραίτητη, για την κατανόηση του χαρακτήρα του, ατάκα, στην άσκηση έναντι του κομφορμισμού: «εξασκώ το δικαίωμα να μη βαδίσω!». Κάποιος, προφανώς, δεν τη θεώρησε σημαντική.

Τον Αύγουστο του 2009, και χωρίς καθυστέρηση, το αεροσκάφος με το οποίο ταξίδευα προσγειώθηκε στην πόλη Lviv. To χιονισμένο αεροδρόμιο με τύφλωσε με τη λευκότητά του.

Η Erín Moure, η Καναδή ποιήτρια -που μια όμορφη μέρα αποφάσισε να μεταφράσει το βιβλίο μου στα Αγγλικά και η οποία έγινε τελικά μία από τις καλύτερες φίλες μου-, είχε την επιθυμία να θάψει τις στάχτες της μητέρας της στη γενέτειρά της, στο χωριό Velyki Hlibovychi. Ήθελα να τη συνοδεύσω αλλά και να επισκεφτώ τις εκβολές του ποταμού Δούναβη όπου τα κανάλια του δέλτα του εισέρχονται στη Μαύρη Θάλασσα. Η απόφαση είχε παρθεί: θα πήγαινα στην Ουκρανία.

Ευρώπη; Ναι, υπάρχει και αυτή η Ευρώπη. Αποχωριζόμαστε πάντα την Ευρώπη

Η Ευρώπη είναι εκείνος ο τόπος που στο πρώτο μισό του εικοστού αιώνα είδε τον πληθυσμό του να εκδίωνεται ανελέητα (άραγε περίσσευε;) πρός την Αμερικανική ήπειρο. Έτσι, δύο ποιήτριες που κατοικούν σε διαφορετικές ηπείρους κατάφεραν να συναντηθούν στο Lviv. Η μία, που έρχεται από το Κεμπέκ και με περιμένει στο αεροδρόμιο, είναι κόρη μετανάστριας από την Αυστροουγγρική/Πολωνική Γαλικία (Galitzia/Galicia, που σήμερα βρίσκεται στη σημερινή Ουκρανία) και εγγονή, από την πλευρά του πατέρα της, ενός μετανάστη από την Γαλικία της Ισπανίας (Galicia). Εκεί όπου ζω και εγώ. Τρεις από τους δικούς μου παππούδες και γιαγιάδες μου ήταν μετανάστες στην Κούβα και την Αργεντινή, και ένας είναι θαμμένος στο Camagüey. Η Erín και εγώ έχουμε την ίδια ηλικία, γεννημένες το 1955, και οι δύο έχουμε προγόνους που γεννήθηκαν στη μία ή την άλλη Γαλικία. Είμαστε το αποτέλεσμα αυτού του πηγαινέλα, αυτής της διάσχισης του Ατλαντικού ξανά και ξανά.

Η απόσταση μεταξύ του Lviv και του Velyki Hlibovychi είναι περίπου 30 χιλιόμετρα και τα διανύουμε με τρένο. Η πιο κοντινή είναι η πόλη Bibrka. Εκεί, λίγο μετά την άφιξη των Ναζί, 200 Εβραίοι στάλθηκαν στο στρατόπεδο εξόντωσης του Belzec. Αργότερα, στις 13 Απριλίου 1943, 1.300 επιπλέον Εβραίοι σκοτώθηκαν στο δρόμο προς το Volove. Οι περισσότεροι Ουκρανοί Εβραίοι δολοφονήθηκαν κάπως έτσι, σε χαντάκια έξω από τα χωριά τους. Με παρόμοιο τρόπο δολοφονήθηκε και η πλειοψηφία των Ρεπουμπλικανών της Ισπανικής Γαλικίας, σε χαντάκια κοντά στα δικά τους χωριά από τους Φαλαγγίτες του Franco κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου.

Υπάρχει η τάση, οι περιοχές καταγωγής μεταναστών να θεωρούνται οπισθοδρομικές. Όχι μόνο σε οικονομικό επίπεδο: θεωρούνται επίσης απομονωμένες και σχεδόν εκτός Ιστορίας. Θα ήθελα να σημειώσω ότι το να υπομένουμε την Ιστορία, το να μας αντιμετωπίζουν δηλαδή ως φθηνή και εξαγώγιμη εργασία, είναι ένας από τους τρόπος να τη βιώνουμε. Και θα ήθελα να προσθέσω ότι οικογένειες όπως αυτές των δύο ποιητριών μας, που συναντώνται στην άλλοτε πρωτεύουσα της Αυστροουγγρικής Galitzia, είχαν και εξακολουθούν να έχουν συνεχή επαφή με την Αμερικανική ήπειρο, καθώς και με τα Ευρωπαϊκά κράτη απ’όπου μετανάστευσαν τη δεκαετία του 1960. Σε όλα αυτά τα μέρη, αποτελούσαν μέρος του εργατικής τάξης που βοήθησε στην ανοικοδόμηση μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Εκείνο το χειμωνιάτικο σούρου­πο το κρύο ήταν τσουχτερό και οι τρεις παλιοί ψαράδες της Γαλιλαίας είχαν στριμωχθεί κοντά στη φωτιά για να τα πούνε. Περνούσαν έτσι πάντοτε την ώρα με θαλασσινές ιστορίες και μ’ άλλα επεισόδια από την ζωή τους. Είπαν κι εκεί­νο το βράδυ πολλά. Μιλούσαν μόνον οι δυο, ο τρίτος που ήταν και ο μεγαλύτερος και ο πιο παλιός στο ψάρεμα άκουγε μόνο με το κεφάλι σκυμμένο. Ήταν όμως εβδομηντάρης γέρος γεμάτος ζωή. Θαλασσινός, ψημένος από τον ήλιο κι από την άλμη. Μα είχε ένα βάσανο. Ήταν η μύτη του λίγο στραβή και το σα­γόνι του έτρεμε. Ένα βαθύ σημάδι, μια ουλή στο δεξί του μάγουλο, έ­δειχνε πώς κάποιο ατύχημα του είχε συμβεί. Δεν είχε πει όμως τίποτε ποτέ του σε κανένα. Τον έλεγαν Θωμά. Μα όταν ήθελαν να τον πει­ράξουν τον εφώναζαν στραβομύτη. Δε θύμωνε. Ίσα-ίσα έδειχνε πως τον ευχαριστούσε αυτό το παρατσούκλι. Παράξενα πράγματα, αλήθεια. Να νοιώθεις ευχαρίστηση γιατί εί­σαι παραμορφωμένος! Αυτό έκανε και πολλούς να τον υποπτεύονται. Γεννήθηκε τάχα σημαδεμένος ή είναι καμιά ιστορία που δεν πρέπει να την πει γιατί τον ρεζιλεύει και για να την σκεπάσει κάνει τάχα πως δεν τον πειράζει όταν τον φωνάζουν στραβομύτη;

Όταν oι άλλοι δύο ετελείωσαν τις ιστορίες τους, ο μπάρμπα Θω­μάς είπε να φύγουν. ‘Αρχισε να σβήνει και η φωτιά και η νύχτα είχε φθάσει.

Δε μας είπες και συ κανένα παραμύθι, γέρο.

Αν μπορούσα να μιλήσω, θάλεγα.

Η αλλοτρίωση είναι μια σύνθετη φιλοσοφική έννοια που έχει πολλαπλές (κοινωνικές, ψυχολογικές, πολιτικές, ηθικές) διαστάσεις και αναφέρεται στην αποξένωση του ανθρώπου από την ίδια του τη δραστηριότητα και από τα αποτελέσματά της και εντέλει από τον ίδιο του τον εαυτό, επομένως είναι δύσκολο να διερευνηθεί τόσο επιστημονικά όσο –και κυρίως- λογοτεχνικά. Η συλλογή διηγημάτων «Αδιέξοδοι Καιροί» του Κωνσταντίνου Λίχνου (Εκδόσεις Γράφημα, Θεσσαλονίκη 2022) διαπραγματεύεται λογοτεχνικά αυτό το μείζονος σημασίας για τον άνθρωπο και το σύνολο θέμα, καταθέτοντας προβληματισμούς στην κατεύθυνση των αποτελεσμάτων της αλλοτρίωσης και της βίωσής τους από το κοινωνικό υποκείμενο. Με εξαίρεση το διήγημα «Ο φράχτης», το οποίο εντάσσεται στη μεγάλη παράδοση της ηθογραφίας, τα διηγήματα (θεματολογικά αλλά και αφηγηματικά) διερευνούν την αλλοτρίωση ως ατομική και κοινωνική πραγματικότητα με τους τρόπους, κυρίως, της ρεαλιστικής πεζογραφικής τεχνοτροπίας. Ακόμη και στο διήγημα «Ονείρου Μονόπρακτο» όπου είναι εμφανής ο συμβολισμός, τόσο από την άποψη του περιεχομένου όσο και των τρόπων αφήγησης, εύκολα ανιχνεύεται η πρόθεση του συγγραφέα να διερευνήσει το θέμα αυτό. Θα παρουσιάσω τη λογοτεχνική απόδοση της αλλοτρίωσης ως φαινομένου της σύγχρονης ζωής με τεκμηριωτικές αναφορές στα διηγήματα της συλλογής (από τα οποία θα εξαιρέσω τον Φράχτη και το Ονείρου μονόπρακτο ) ορίζοντας στο τέλος των αποσπασμάτων τον τίτλο του διηγήματος, ώστε να διευκολυνθεί η εμβάθυνση στο έργο του συγγραφέα. Για τη διευκόλυνση της ανάγνωσης θα προηγηθεί μια σύντομη αναφορά στην έννοια της εργασιακής αλλοτρίωσης, σύμφωνα με τον εισηγητή της, τον πολιτικό φιλόσοφο Κάρλ Μάρξ.

Ο Ταρατάλλας είν’ ένας απ’ τους εκατοντάδες χιλιάδες ιπποκόμους τής αχανούς αυτοκρατορίας μας. Θ’ αναρωτηθεί κάποιος γιατί υπάρχουν τόσοι πολλοί στη χώρα τούτη. Σίγουρα το τεράστιο μέγεθός της θ’ αποτελούσε μια πειστική απάντηση σ’ αυτή την εύλογη απορία. Απλώνεται σχεδόν σ’ ολόκληρη τη μεγαλύτερη ήπειρο τού μέχρι τώρα γνωστού κόσμου κι αμφιβάλλω αν υπάρχει έστω ένας κάτοικός της που να την έχει διασχίσει ή νά ’χει επισκεφτεί κάθε γωνιά της μέχρι σήμερα.

Ακόμα κι η εκάστοτε κυβέρνηση συναντούσε πάντα τεράστιες δυσκολίες στον συντονισμό και την διεκπεραίωση όλων των γραφειοκρατικών και διοικητικών υποθέσεων που αφορούσαν σ’ όλες τις δεκάδες επαρχίες, τις εκατοντάδες πόλεις και τα χιλιάδες χωριά.

Μόνον τ’ οδικό δίκτυό της, που μοιάζει με πελώριο ιστό αράχνης, καθώς και τα ποτάμια με τα κανάλια τους, τα τόσο σημαντικά για το συγκοινωνιακό σύστημά της, είν’ ίσως μερικά εκατομμύρια χιλιόμετρα σε μήκος· ο κατά προσέγγιση, έστω, αριθμός αυτών των χιλιομετρικών αποστάσεων δεν έχει υπολογιστεί από κανένα μέχρι τώρα και μου φαίνεται ότι ίσως και να μην προσδιοριστεί επακριβώς ποτέ.

Ναι, η αυτοκρατορία μας είν’ απέραντη και νιώθει μεγάλη περηφάνια γι’ αυτό της το μέγεθος, για τα τεράστιας κλίμακας έργα υποδομής, όπως τα τείχη, τα φράγματα, οι γέφυρες και για άλλες υπέρογκες και μεγαλοπρεπείς αρχιτεκτονικές, κυρίως τα αυτοκρατορικά μαυσωλεία, τα παλάτια κι οι στρατιωτικές εγκαταστάσεις. Αφού λοιπόν όλα είναι μεγάλα και πολλά σ’ αυτή την χώρα το ίδιο θάναι και τα ιπποφορβεία της άρα κι ο αριθμός των σταβλιτών σ’ αυτά. Πράγματι, κάθε επαρχία αριθμεί εκατοντάδες στάβλους και τέτοιοι υπάρχουν όχι μόνον στ’ αστικά κέντρα αλλά και στην ύπαιθρο τής κάθε επαρχίας. Ίσως νά ’ναι και περσότεροι από κάθε άλλο κτίσμα τής χώρας.

Αλλά δεν είν’ το μέγεθος τής αυτοκρατορίας πού ’χει καθορίσει τον αριθμό των ιπποφορβείων, όπως θα υπέθετε εύλογα ο καθένας. Ακόμα και στην μισή έκταση απ’ την τωρινή αν απλωνόταν αυτή η χώρα, ο αριθμός των στάβλων θά ’ταν ακριβώς ο ίδιος.