Το  χρονογράφημα του Κώστα Βάρναλη δημοσιεύτηκε στο “Ρίζο της Δευτέρας”, το δευτεριάτικο φύλλο του Ριζοσπάστη στις 27 Οκτωβρίου 1947.  Αν και Αρχές απαγόρευσαν την έκδοση Ριζοσπάστη στις 18 Οκτώβρη του 1947, το δευτεριάτικο όμως φύλλο συνέχισε την έκδοσή του ως “εβδομαδιαία δημοκρατική εφημερίδα του λαού- Πολιτική, Οικονομική, Φιλολογική και Σατιρική”, με διευθυντή και υπεύθυνο έκδοσης τον Μανώλη Γλέζο, μέχρι τις 22 Δεκέμβρη του 1947.

Γιορτή και λαός

H 28 του Οχτώβρη είναι μια μεγάλη μέρα για τον ελληνικό λαό – και μέρα ντροπής για τους προδότες του. Κι όμως ετούτοι γιορτάζουνε το “αλβανικό έπος”. Και πάλι χωρίς το λαό. Και πάλι με φράχτη γύρω τους τα όπλα -για να τους φυλάνε όταν πηγαίνουν στην τελετή – να φυλάνε από το λαό τους εχθρούς του λαού.

Το τι νόημα δίνουνε στον όρο “αλβανικό έπος” οι φυγάδες του “έπους” φαίνεται από το νόημα που δίνουνε σε κάτι ανάλογες και παράλληλες ορολογικές απάτες όπως π.χ “απελευθέρωση”, “ανεξαρτησία”,”δημοκρατία”, “αμερικάνικη βοήθεια”, “πνευματική ελευθερία” κλπ. Το ουσιαστικό περιεχόμενο των λέξεων είναι διαμετρικά αντίθετο με την ετυμολογική τους σημασία.

Αλλά το νόημα, που έδινε η 4η Αυγούστου στο “αλβανικό έπος”, μας το εξήγησε τότες με τρόπον επίσημον ο τότε διευθυντής της Ασφαλείας κ. Παξινός. Ενώ δηλαδή ο ελληνικός λαός γυμνός και άοπλος, εγκαταλειμμένος από τους “αρχηγούς” του χτύπαε στο μέτωπο και μπροστά και πίσω του τους εχθρούς της ελευθερίας του, τους φασίστες, οι αρχηγοί του ελληνικού φασισμού ετοιμάζανε στην πρωτεύουσα την παράδοση του λαού – γιατί η συνθηκολόγηση του μετώπου δεν ήταν παράδοση του στρατού μονάχα (των 200 χιλιάδων ανδρών), αλλά ολάκερου του ελληνικού λαού (των 7 εκατομμυρίων).

Ο μοναρχοφασισμός που είπε το μαύρο του “όχι”, μονάχα για τον τύπο, κοίταε από την πρώτη στιγμή πώς θα έσωζε όχι την “πατρίδα”, παρά το καθεστώς του. Πώς θα περνούσε τον ελληνικό λαό από τα δικά του χέρια στα ξένα χέρια,χωρίς ο μεσίτης να χάσει ούτε την ηγεσία του λαού, ούτε τα κέρδη του απ΄αυτόν.

Ο Νίκος Καζαντζάκης πέθανε στις 26 Οκτωβρίου 1957

Είτε άμεσα είτε μεταπρατικά, είτε συνειδητά είτε ανεπίγνωστα, σήμερα ζούμε το δράμα ενός πολιτισμού που εγκυμόνησε για εκατονταετίες τον στοχασμό για να γεννήσει παρανοειδώς πρώτα την τρομολαγνεία και κατόπιν τη λατρεία του μηδενός. Το πολιτισμικό αυτό παράδειγμα, που έφθασε στην κορύφωσή του τον 19^ο και τον 20^ο αιώνα και αποκρυστάλλωσε τις δομές της δυτικής σκέψης και τον δυτικό τρόπο ζωής στο σύνολό του, φαίνεται να επεφύλαξε στον 21^ο αιώνα μια οξύτατη κρίση, μια εκρηκτική συνέχεια πτώσης με διαφιλονικούμενες τις πιθανές εξελίξεις.

Αυτή η επί εκατονταετίες οικοδόμηση του δυτικού πολιτισμικού παραδείγματος, προφανώς, δεν αποτελεί μια πολύ εύκολα περιγράψιμη διαδικασία. Επειδή, όμως, η συναγόμενη απ΄ αυτή τη διαδικασία διαπίστωση θα μπορούσε να αναδείξει ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα τη μελέτη του έργου διανοητών και καλλιτεχνών που διείδαν και εξέφρασαν πολυδιάστατα τα παρεπόμενα αυτού του περιχαρακωμένου στην αυτάρκειά του μονοδιάστατου ανθρωπισμού, όντες οι ίδιοι αναπόσπαστο μέρος του συστημικού αυτού φαινομένου, και, επειδή μια τέτοια, αλλά και συνάμα μοναδική στο είδος της, περίπτωση αποτελεί ο Νίκος Καζαντζάκης, περί ου ο λόγος, θα επιχειρήσουμε εδώ, σχηματικά, να παρουσιάσουμε τις κύριες φάσεις αυτής της εξελικτικής διαδικασίας, προκειμένου να φωτίσουμε, στο μέτρο του δυνατού, το είδος του στοχασμού που παρήγαγε και το πολιτισμικό παράδειγμα που διαμόρφωσε.

Η ιστορία μας, λοιπόν, ξεκινά αιώνες πίσω, όταν ο νεοπλατωνικός ιερός Αυγουστίνος (354-436), αδιαμφισβήτητα εξέχουσα μορφή της δυτικής Εκκλησίας, ενσωματώνει τη φιλοσοφική ανθρωπολογία του Πλωτίνου στη θεολογία του και μέσα πλέον από τον χώρο του χριστιανισμού διοχετεύει ανεπίγνωστα σε ολόκληρη τη δυτική φιλοσοφική ανθρωπολογία τον τραγικό διχασμό σώματος και πνεύματος, Είναι και Ύπαρξης. Η ουσία του ανθρώπου, που βρίσκεται σε διάσταση με τον υπαρκτικό του τρόπο σε τούτο τον κόσμο, είναι η ψυχή και μάλιστα το ανώτατον μέρος της, ο νους, που αποτελεί εικόνα της θείας διάνοιας. Πρόκειται για τη βουλόμενη σκέψη που ξεκινά το παιχνίδι της κυριαρχίας πάνω σε οτιδήποτε δεν είναι ή μοιάζει να μην είναι πνευματικό(1).Και είναι αυτή μια μεταφυσική θέση που θα καταστεί ικανή για αιώνες στη δύση να απορροφήσει όλους τους κραδασμούς και να εγκολπωθεί και τα πιο ετερόκλητα στοιχεία, εισχωρώντας με την ίδια ευκολία και στα πιο αντιμεταφυσικά  και αθεϊστικά σχήματα, καθώς και σε όλες ανεξαιρέτως τις εκκοσμικευμένες πτυχές του δυτικού πολιτισμού. Και, βεβαίως, αυτό που σε επίπεδο οντολογίας εμφανίζεται ως κυριαρχία, σε επίπεδο γνωσιοθεωρίας συνδέει οριστικά τη γνώση με την ανάγκη του ωφέλιμου αποτελέσματος, διασφαλιστικού της ατομικής αυτοκατοχύρωσης και επικράτησης.(2)

Από την περιοδεία του Νίκου Καζαντζάκη [όγδοος από αριστερά] και του Παναΐτ Ιστράτι [δίπλα του με τα γυαλιά] στην ΕΣΣΔ, το 1928 (Πηγή: Ψηφιοποιημένες Συλλογές του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου).

«Η στερνή, η πιο ιερή μορφή της θεωρίας είναι η πράξη. […] Η θεωρία έχει αξία μονάχα ως προετοιμασία· ο αγώνας ο κρίσιμος είναι η πράξη».

(Καζαντζάκης, 1993, σελ. 171)

Ο Νίκος Καζαντζάκης, ως γνωστόν, ταλαντευόταν ισοβίως μεταξύ αντίθετων εννοιών, αναζητώντας τη σύνθεση και τη συμπληρωματικότητά τους. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνεται το δίπολο στοχασμός – δράση, με πεδίο αναφοράς την πολιτική.

Σύμφωνα με τον διαπρεπή ερευνητή και μελετητή του έργου του Καζαντζάκη, Peter Bien:

«Η ανάμειξη του Καζαντζάκη στην πολιτική ουσιαστικά αντανακλά τις ανάγκες του βαθύτερου, του πιο δημιουργικού επιπέδου της προσωπικότητάς του».

(Bien, 2007)

Πρόκειται για μια παραγνωρισμένη πτυχή της προσωπικότητας και της προσφοράς του Κρήτα λογοτέχνη, που έχει σχετικά όψιμα προσελκύσει το ερευνητικό ενδιαφέρον έγκριτων μελετητών της ζωής και του έργου του, αποφέροντας μάλιστα αξιόλογους πνευματικούς καρπούς (π.χ. Σπηλιοπούλου & Χρυσός (Επιμ.), 2019 ˑΤζερμιάς, 2010, κ.ά.).

Στόχος του παρόντος άρθρου είναι να αναδείξει μια όψη της ενεργού εμπλοκής του Καζαντζάκη στα κοινωνικοπολιτικά δρώμενα της χώρας, σε κρίσιμες στιγμές της σύγχρονης ιστορίας της. Πιο συγκεκριμένα, σε αυτό γίνεται αναφορά στη συμμετοχή του συγγραφέα ως επικεφαλής στην επίσημη ελληνική αποστολή στον Καύκασο, με εντολή του πρωθυπουργού Ελευθέριου Βενιζέλου, το 1919, και στην επιχείρηση μεταφοράς από εκεί στην Ελλάδα 150.000 ομογενών που ενδημούσαν στην περιοχή και κινδύνευαν από τις διώξεις των μπολσεβίκων της Οκτωβριανής επανάστασης.

Ο εισπράκτορας

Μήν Ιούνιος. Γλυκεία αύρα πρωινή, ελαφρά ως το πτερύγισμα της πεταλούδας, έπνεε και εζωογόνει την φύσιν. Ο ήλιος δεν είχεν έτι υψωθεί αρκετά εις τον ορίζοντα, ώστε να κατακαίει και να περιχύνει με ιδρώτα τους χωρικούς και τα ζώα των, οι οποίοι πρωί πρωί με τα παιδιά του και την γυναίκα του ο καθείς εγέμισαν τ’ αλώνια.

Από του μικρού παραθύρου του δωματίου της οικίας του φιλοξενούντος με έβλεπα μέσα εις τ’ αλώνια, εκτεινόμενα εις μεγάλην έκτασιν, τα σιτάρια σωρευμένα εις διάφορα σχήματα, κανονικά ως επί το πλείστον, και ευδιάκριτοι σχεδόν έφθαναν εις τα ώτα μου αι φωναί των χωρικών αναμίξ με τας φωνάς των υποζυγίων των και τους ήχους τους ρυθμικούς των κωδώνων των προβάτων, τα οποία έβοσκον ήσυχα-ήσυχα επί τινος υψώματος υπό την φύλαξιν μικρού βοσκού.

Όλη η γη της Μεσαορίας, όπως είναι αυχμηρά το θέρος, δεν ηξεύρω πώς επαρουσίαζε τόσα θέλγητρα την πρωίαν εκείνην με την δροσερότητα της πνεούσης αύρας, με τα ξηρά χόρτα τα φρίσσοντα  εις την επαφήν αυτής, με τους γλυκείς κωδωνισμούς των προβάτων, με τον ουρανόν ανέφελον, βαθέως κυανούν, ως να εβάφη δύο φοράς, καθώς είπε τις, με το πινέλο του μεγάλου της Κτίσεως Δημιουργού. Ως συμπλήρωμα δε εις τα τόσα θέλγητρα της φύσεως προσετίθετο το θέαμα το ωραίον των χωρικών καταγινομένων εις την τέχνην της Δήμητρος, με τας γραφικάς των μακρόθεν βράκας, με τα γραφικότερα των γυναικών των φορέματα και τα ποικιλόχροα μανδήλια των κεφαλών των.

Και έμεινα προσηλωμένος και έβλεπα επί ώραν πολλήν, συνεχώς τους αληθείς αυτούς βιοπαλαιστάς εργαζομένους αδιακόπως, χωρίς κανέν παράπονον, ως να ήσαν ευχαριστημένοι από την συγκομιδήν των, βρέχοντες κάθε σπιθαμήν της γης με τον ιδρώτα των, της γης αυτής της τρισευλογημένης, της παχείας και ευφόρου, εις την οποίαν προ ολίγου έτι τα σιτάρια υψούντο πυκνά-πυκνά μέχρι του αναστήματος ανθρώπου, της γης, εις την οποίαν θάλλουσιν αι ελαίαι και γεμίζουσι με το άρωμά των αι πορτοκαλέαι τον αέρα και κύπτουσιν υπό το βάρος των σταφυλών αι άμπελοι και πρασινίζουσι τα βαμβάκια.

Ο ήλιος εντοσούτω ανυψούτο ολονέν φωτίζων τους τοίχους και τα αντικείμενα του δωματίου εις το οποίον ευρισκόμην. Μεγάλο δωμάτιον, πολύ μεγάλο, μαζί μ’ ένα άλλο συνεχόμενον μετ’ αυτού και ολίγον μικρότερον απετέλουν το σπίτι του «μουχτάρη» του χωριού. Οι τοίχοι του νεωστί ασπρισμένοι παρ’ όλην την μαυράδα της στέγης και των ξυλίνων καγκέλλων των παραθύρων εξετείνοντο γυμνοί και μόνον επί του ενός εξ αυτών ολίγα πιάτα βαμμένα με ζωηρά χρώματα εγυάλιζαν υψηλά κολλημένα εις σχήμα σταυρού. Και εις το ράφι επάνω, το οποίον περιέτρεχε και τους τέσσερις τοίχους ήσαν κατά σειράν τοποθετημένα άλλα πιάτα και κανδήλαι ποικιλόχρωμοι και μερικά βάζα από μέσα από τα οποία εξήρχοντο ολίγοι ξηροί στάχεις.