[Ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου γεννήθηκε στις 21 Ιουνίου του 1950]

«Παρόλο που από τα δεκατέσσερά μου ήμουν ονειροπαρμένο με μανία για την ποίηση, ένιωσα βαθιά και ουσιαστικά τους ποιητές μέσα μου, τραγουδώντας τους» έγραφε στο σημείωμά του ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου με αφορμή τη  συναυλία με έργα Μίκη Θεοδωράκη στο Ηρώδειο. «Διάβαζα από μικρός ποίηση, Ελυάρ, Πόε και άλλα δύσκολα ποιήματα και γενικά έχω διαβάσει πολλή ποίηση» μού συμπλήρωσε στο πλαίσιο της αφήγησής του για το αφιερωματικό τεύχος του Μετρονόμου, χωρίς όμως να μου ονοματίσει περισσότερους. Όχι από έλλειψη μνήμης ή δισταγμού μήπως «κατηγορηθεί» για επιλεκτική διάθεση, αλλά γιατί όπως και με τις δεκάδες παραγωγές που έχει υπογράψει, προτιμάει να τα φυλάει ο ίδιος μέσα του και όχι να επιδεικνύει τον «πλούτο» που έλαβε ή προσέφερε σε ανθρώπους. Άλλωστε πολλούς ποιητές που αγάπησε, τους τραγούδησε και συνεχίζει να τους τραγουδά. Και όπως συχνά πυκνά αναφέρει στις συναυλίες του: «χρωστάμε περισσότερα στους ποιητές από ό, τι στους δανειστές μας».

Από άποψη πάντως αριθμητικής της δισκογραφίας, η παρουσία των μελοποιημένων ποιημάτων που τραγούδησε είναι δυσανάλογη των χρόνων παρουσίας του στο χώρο του ελληνικού τραγουδιού. Μπορεί μέσα σε αυτό το βάθος χρόνου να τραγούδησε πολλά εξαιρετικά στιχουργήματα, όμως τα ποιήματα -με βάση την έκδοσή τους σε βιβλίο- σε πρώτη εκτέλεση είναι λίγα. Διαφορετικά, ο αριθμός των μελοποιημένων κειμένων που τραγούδησε, από άποψη λογοτεχνικής ταυτότητας «ποίηση», σαφώς και αυξάνεται. Στις ζωντανές του βέβαια εμφανίσεις ανά καιρούς τον ακούμε και σε άλλα ποιήματα όπως του Οδυσσέα Ελύτη, «Ένα το χελιδόνι», «Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ», του Ναζίμ Χικμέτ, «Μικρόκοσμος», του Νίκου Καββαδία, «Γυναίκα», «Θεσσαλονίκη» κ.ά. «Πάντα ήθελα» αναφέρει και σε μιαν άλλη συνέντευξή του «να λέω κάτι περισσότερο από το υλικό που τραγουδάω, για αυτό και έχω τραγουδήσει πολύ περισσότερη ποίηση από συναδέλφους μου. Για αυτό και συνεργάστηκα με τα ιερά τέρατα της ποίησης και της μουσικής» (1).

«Νίκος Γκάτσος- Οδυσσέας Ελύτης: Μια συγκριτολογική προσέγγιση» [Α΄ΜΕΡΟΣ] (γράφει ο Σταύρος Καρτσωνάκης)

«Νίκος Γκάτσος- Οδυσσέας Ελύτης: Μια συγκριτολογική προσέγγιση» [B΄ΜΕΡΟΣ] (γράφει ο Σταύρος Καρτσωνάκης)

«Νίκος Γκάτσος- Οδυσσέας Ελύτης: Μια συγκριτολογική προσέγγιση» [Γ΄ΜΕΡΟΣ] (γράφει ο Σταύρος Καρτσωνάκης)

ΜΗΝΕΣ

Γενάρης (63)

Μάρτης (16+30)

Απρίλης (30)

Μάης (73+74)

Αύγουστος (16+54+64)

Νοέμβρης

Ο Αύγουστος (ως χαρακτηριστικότερος μήνας του καλοκαιριού) υπερτερεί στα τραγούδια του Ελύτη, κάτι απόλυτα λογικό, ενώ οι μήνες της άνοιξης (που, αντίθετα από τον Ελύτη, ξεχωρίζουν αριθμητικά στο Γκάτσο) ακολουθούν.

Ποσοστό λέξεων σε κοινή χρήση 83, 3 %.

ΜΕΡΕΣ

Δευτέρα (32+36+16*)

Τρίτη (32+36+16*)

Τετάρτη (32+16*)

Πέμπτη (32+16*)

Παρασκευή (32)

Σαββάτο (32)

Κυριακή (34+36)

Ποσοστό λέξεων σε κοινή χρήση 100%. Ο Ελύτης έχει πιο πολλές αναφορές στις πρώτες μέρες της βδομάδας, ενώ ο Γκάτσος στις τελευταίες, και ειδικά στην Κυριακή, που στους στίχους του ξεχωρίζει αριθμητικά με μεγάλη διαφορά από τις προηγούμενες. Ο Γκάτσος επίσης έχει μια ιδιαίτερη ευαισθησία προς τη μεγάλη Εβδομάδα των Παθών -για την οποία έχει στους στίχους του και ειδικό κύκλο κειμένων υπό τον τίτλο Μέρες Επιταφίου– και ειδικότερα τη μεγάλη Παρασκευή, για την οποία έχει γράψει μερικούς από τους πιο ωραίους στίχους του στο ομώνυμο τραγούδι (Μεγάλη Παρασκευή, 238). Παρένθεση: O Eλύτης χρησιμοποίησε τις μέρες του Θείου Πάθους στο Ημερολόγιο ενός αθέατου Απριλίου.

ΚΥΡΙΑ ΟΝΟΜΑΤΑ

Αγαμέμνων (79)

Άδης (19)

Άλφα Ρομέο (68)

Αχαιοί (66)

Γιώργος (69)

Μανωλιός (67)

Πυθαγόρεια θεωρήματα (66)

μάχες των Ελλήνων κατά των Περσών (66)

Σαπφώ (53)

Τέλης (69)

Φίλιπ (45)

Ποσοστό λέξεων σε κοινή χρήση 36,36 %.

«Νίκος Γκάτσος- Οδυσσέας Ελύτης: Μια συγκριτολογική προσέγγιση» [Α΄ΜΕΡΟΣ] (γράφει ο Σταύρος Καρτσωνάκης)

«Νίκος Γκάτσος- Οδυσσέας Ελύτης: Μια συγκριτολογική προσέγγιση» [B΄ΜΕΡΟΣ] (γράφει ο Σταύρος Καρτσωνάκης)

Ο ΧΡΙΣΤΟΣ ΩΣ ΠΑΙΔΙ ΣΕ ΔΥΟ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΕΛΥΤΗ & ΓΚΑΤΣΟΥ

Μια χαρακτηριστική του Γκάτσου αναφορά στο πρόσωπο του Χριστού που έχει παγιωθεί σε πολλούς στίχους του, δηλώνεται στον κύκλο Μυθολογία, στον τίτλο, αλλά και στους στίχους του Ήσουν παιδί σαν το Χριστό (66), που γράφτηκαν το 1965 περίπου:

Έμπαινες κι έλαμπε το σπίτι/ σαν το τριφύλλι¹ τ’ ανοιχτό/

κι είχες το φως του Αποσπερίτη/ στ’ άγια σου μάτια φυλαχτό/

Άφηνες πάνω στο τραπέζι/ γάλα και μέλι και ψωμί/

κι έβλεπα τ’ όνειρο να παίζει/ στο πελαγίσιο σου κορμί.

Το Χριστό ως παιδί παρουσιάζουν σε δυο τους ποιήματα ο Ελύτης και ο Γκάτσος. Μπορούμε να παρατηρήσουμε την παράλληλη προσέγγιση σε αντίστοιχους άξονες και στίχους:

Αλλά και ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΣ

Μια, τώρα, σε επίπεδο ομοιοκαταληξίας, συγγενική γραφή:

Πέφτει βροχή- – Κοιμηθείτε κοιμηθείτε

την ώρα που σου γράφω το Θεό παντού θα βρείτε

πέφτει βροχή Στο κρεβάτι και στον τάφο

και στου Χριστού τον τάφο. σας το γράφω σας το γράφω

ΓΚΑΤΣΟΣ (361) ΕΛΥΤΗΣ (56)

Μια ενδιαφέρουσα ακόμη περίπτωση βρίσκεται στους στίχους

Κι εκείνοι που μ’ αρνήθηκαν/ Χριστέ μου παρακάλα

ν’ ανέβουν ξημερώματα/ του γυρισμού τη σκάλα (ΓΚΑΤΣΟΣ, 213).

αφού πρόκειται για μια ακόμη περίπτωση ‘αντιστροφής’ του υποκειμένου και της ενέργειας του ρήματος, σ’ ένα στίχο ανάλογο με τον ν’ ανάβουν οι άγιοι κερί στη χάρη των δυονώ μας⁴ του Ελύτη. Ένας ποιητής του Μεσοπολέμου, ή παλιότερος, θα έγραφε ίσως κι εκείνοι που σ’ αρνήθηκαν δίνοντας μια πιο ‘παραδοσιακή’ κατεύθυνση στο ποίημα.

«Νίκος Γκάτσος- Οδυσσέας Ελύτης: Μια συγκριτολογική προσέγγιση» [Α΄ΜΕΡΟΣ] (γράφει ο Σταύρος Καρτσωνάκης)

ΖΩΑ ΚΑΙ ΠΟΥΛΙΑ

Γέμισα κάτασπρα πουλιά τον άνεμο (ΕΛΥΤΗΣ)

Μ’ άσπρα πουλιά και σύννεφα τον ουρανό θα ντύσω (ΓΚΑΤΣΟΣ)

αηδόνι (27)

γάτα (86), γάτος (34) και παλιογατιά (63)

γλάρος (52+57)

δελφίνια* (10) (και βέβαια το ‘δελφινοκόριτσο’, 38)

ζα (75) +ζώα (84) +ζωντανά*(24)

κοράκια (75)

κύκνος (84)

λαγωνικό (57)

λιόντας (68) (‘λιοντάρι’ στο Γκάτσο)¹

μαμούδια (55)

μέλισσα* (19)

παπιά (74) (‘πάπια’ στο Γκάτσο)

περιστέρια (36)

αγριοπεριστέρι (30)+περιστέρα*(27)

πεταλούδα*(19)

πετεινοί*(10)

πουλί (68+69+85+11*), +πουλιά (30+88)

σκύλος (79)+ σκύλοι (86) +σκυλί (46)

σπάρος (53)

τζίντζηρας*(19)

τζιτζίκια (29)

τριζόνι (21)

φίδια (75)

χαμαιλέων (58)

χελιδόνια (19)

φτερωτά*(22)

ψάρι (64)

Το σύνολο κοινών στη χρήση λέξεων από αυτή την ενότητα είναι 54,2 %. Μπορούμε ίσως να παρατηρήσουμε (οπωσδήποτε όχι με αρνητική χροιά- το αντίθετο) πως οι λέξεις που δε χρησιμοποιήθηκαν απ’ τον Γκάτσο, αλλά μόνο απ’ τον Ελύτη είναι άλλοτε ‘αδιανόητες’ για ένα τραγούδι (χαμαιλέων), συχνά μ’ ένα παιδικό ‘χνούδι’ (τζίντζηρας-μαμούδια-παπιά), σύνθετες (παλιογατιά, δελφινοκόριτσο, αγριοπεριστέρι), και κάποτε του προφορικού λόγου, σαν δηλαδή παρμένες απ’ το στόμα του απλού χωρικού άλλων εποχών (ζα-ζωντανά-περιστέρα).

Το δέος του συγγραφέα  μπροστα στη λευκη κόλλα

Το καινούργιο βιβλίο, μικρο σε μέγεθος, της Ευσταθίας Δήμου, που κυκλοφόρησε αρχες αυτου του χρόνου (2024) απο τις εκδόσεις Ενύπνιο,τιτλοφορείται ΄΄Λευκο τοπίο΄΄και περιέχει 32 πολυ μικρα διηγήματα, όπως η ίδια τα χαρακτηρίζει. Με την φράση «λευκο τοπίο», βέβαια, η συγγραφέας υπονοει, όπως αντιλαμβάνομαι, το λευκο χαρτι, που υψώνεται, πολλες φορες, σαν ανερμήνευτη απειλη μπροστα στα μάτια των περισσότερων συγγραφέων, προκαλώντας-τους αμηχανία αλλα και ένα περίεργο φόβο. Γράφει:

Ένας μοναχικος περιηγητης, χαμένος σε λευκο τοπίο, ακολουθει τα μισοσβησμένα ίχνη κάποιου πάνω σε άγνωστο δρόμο. Δεν πρόκειται για πατημασιες, αλλα για εκείνα τα στίγματα που αφήνουν πέφτοντας οι μαύρες πέτρες της φυγης. Γνωστα και ως λέξεις.

σ. 36

Επομένως, με αυτο το μικρο βιβλίο-της, η Ε. Δήμου, ανάμεσα σε μία σειρα απο άλλα ενδιαφέροντα θέματα, καταπιάνεται και μ’ ένα απο τα βασικα προβλήματα που έχει ν’ αντιμετωπίσει ο συγγραφέας, όταν αυτος βρίσκεται μόνος-του, στο γραφείο ή το εργαστήριο-του, τη στιγμη που προετοιμάζεται για ν’ αρχίσει την παραγωγικη δουλεια-του, εννοω το γράψιμο, όπου προβληματίζεται σοβαρα για τον τύπο της γλώσσας που θα χρησιμοποιήσει ή για το πως θα μετουσιώσει καλύτερα την έμπνευσή-του σε λογοτεχνία αλλα και το πως θα μεταφέρει με σαφήνεια πάνω στο λευκο χαρτι τη σκέψη ή τον στοχασμο-του κ.α. Δηλαδη,προβληματισμος και προετοιμασία μέχρι ν’ αρχίσουν να παίρνουν, όλα όσα έχει στο μυαλο-του, σάρκα και οστα ή, πιο σωστα, οριστικη μορφη. Με άλλα λόγια, μέχρι να γίνουν ένα περίτεχνο έργο.

Για την ακρίβεια, η συγγραφέας, με αυτο το βιβλίο-της πρώτιστα εκφράζει και φέρνει στην επιφάνεια ένα συνειδησιακο πρόβλημα που παρουσιάζεται, τόσο στην ίδια,κατα τη διάρκεια της συγγραφικης δουλειας-της, όσο και σε άλλους, όπως γενικα ομολογείται απο παλαιότερους και νεότερους συγγραφεις. Συγκεκριμένα, όπως διαπιστώνω, τη συνείδηση της Ε. Δήμου τη βασανίζει η τύχη και η κατάληξη όλου εκείνου του υλικου που παραμένει αχρησιμοποίητο στο εργαστήρι του συγγραφέα όπου, στο τέλος, αν δεν αποθηκευτει κάπου, αναγκάζεται, σαν «αδίστακτος εγκληματίας»,  να το καταστρέψει και να το πετάξει στον κάλαθο των αχρήστων. Ακριβως, όπως διατυπώνει, με διασκεδαστικη διάθεση,αυτο το πρόβλημα, στο ακόλουθο κείμενό-της: