Η καλλιτεχνική και πνευματική δραστηριότητα στη Δυτική Ευρώπη, από τη Γαλλική Επανάσταση ως το τέλος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, είναι εντυπωσιακή, πραγματικά συντριπτική, ως προς το μέγεθος και την ποικιλία της. Η κριτική εξέταση παραδοχών αδιαφιλονίκητων ως τότε και το κυνήγι νέων υποθέσεων εξαφάνισαν πολλές από τις παλιές αλληλουχίες ιδεών, που είχαν οργανώσει και κατευθύνει την τέχνη και τη σκέψη για χιλιετίες. Η ποικιλία και η σύγχυση είναι τα δεδομένα που προβάλλει η νέα τάξη πραγμάτων μετά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, δεδομένα που αξιολογούνται μέσα στο ευρύ φάσμα των εκρηκτικών κοινωνικών αλλαγών, όπως επιβλήθηκαν από τη βιομηχανική επανάσταση και τη δημιουργία εθνικών κρατών και στρατών, από την ανεξέλεγκτη αστικοποίηση και τις γραφειοκρατικές ολιγαρχίες, οι οποίες εντάσσονταν στις βιομηχανικές και εμπορικές ελίτ. Τα επιτεύγματα της τεχνολογίας παρέμεναν συγκεντρωμένα στη στρατιωτική ηγεσία κατά τον 19ο αιώνα, και εδώ υπήρξε καταλυτικός ο ρόλος της Γερμανίας. Μετά τις πρωσσικές νίκες κατά της Αυστρίας και Γαλλίας, όλες οι ευρωπαϊκές δυνάμεις βιάστηκαν να μιμηθούν το γερμανικό παράδειγμα, έτσι που τις παραμονές του Μεγάλου Πολέμου η Ευρώπη παρουσίαζε ένα πρωτόγνωρο θέαμα με εκατομμύρια καλοκουρδισμένες μηχανές σφαγής και άλλα τόσα εκατομμύρια ανθρώπων, που είχαν χάσει σχεδόν κάθε ίχνος ατομικής βούλησης και νοημοσύνης, για να οδηγηθούν τελικά από τον αυτοματισμό ενός υπνοβατικού ηρωισμού στη μαζική εξόντωση.
Το ιδιαίτερο ορόσημο του 19ου αιώνα, η εξελικτική κοσμοθεωρία, υπονομεύοντας τις παραδοσιακές αξίες, έμοιαζε να οδηγεί τη σκέψη στο επίπεδο ενός λαβωμένου θηρίου που τρώει τα σωθικά του. Ενώ οι φιλόσοφοι δυσκολεύονταν να πειστούν ότι ο Καντ είχε επιλύσει ικανοποιητικά τα προβλήματα της γνώσης, η αμφισβήτηση της εξουσίας του λόγου πάνω στις ανθρώπινες λειτουργίες υποστηρίχτηκε από πολύ διαφορετικές κατευθύνσεις: από την φροϋδική θεωρία και το νιτσεϊκό όραμα ως τον κοινωνικό προβληματισμό ενός Σορέλ ή ενός Παρέτο. Πως θα μπορούσε λοιπόν να γίνει αντιληπτή η εξωτερική πραγματικότητα, τη στιγμή που ήταν αμφιλεγόμενο κάθε προηγούμενο εργαλείο αξιολόγησης; Εδώ η τέχνη κατάφερε να προβάλλει με οξύνοια μια σαφή απεικόνιση του εξωτερικού κόσμου, όπου κυριαρχούσε ο διαμελισμός της εμπειρίας και η αυθαίρετη, συχνά ασυνάρτητη, αντιπαράθεση των διαμελισμένων μερών της, και συγχρόνως να γίνει προάγγελος της επερχόμενης φρίκης, δηλαδή ό,τι ακριβώς συνέβη στη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Παράλληλα, την ίδια εποχή πλήθαιναν οι υστερικές κραυγές που προφήτευαν την επικείμενη καταστροφή του πλανήτη. Οπαδοί του Αντίχριστου, γκουρού της Αποκάλυψης, οραματιστές της Δευτέρας Παρουσίας, επιστημονικοφανείς λάτρεις του κομήτη του Χάλλεϋ και πλήθος άλλοι παραδοξολόγοι ενίσχυαν την πεποίθηση ότι η ανθρωπότητα βρισκόταν μπροστά σε ένα θλιβερό αδιέξοδο, ένα βήμα πριν τον τελικό όλεθρο.

Αντρέι Μπέλι

Ποιήματα διαφόρων ετών
(και διαφόρων συλλογών)

Εισαγωγή – μετάφραση από τα ρωσικά
Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης ©

Samizdat project
Αθήνα 2011

Στην Μαρίνα Ι. Τσβετάγιεβα

Αναρίθμητες
Οι τροχιές της ασημένιας θλίψης,
Όπου της οκνηρίας οι σκέψεις
Έφεραν –
Μαύρα σύννεφα …

Ανάμεσα τους –
Ήρεμα τραγουδώ ένα στίχο
Για την ανεπαίσθητη χάρη
Των μορφών σας:

Οι προσευχές σας –
Γλυκές μελωδίες
Και ακατανίκητος ρυθμός

1922
Zossen

Από την ποιητική συλλογή «Μετά το χωρισμό» 1922

Εκείνης

Τα χορτάρια φορούν μαργαριτάρια.
Κάπου ακούω χαιρετισμούς
Θλιβερούς, χαιρετισμούς γλυκούς …

Καλή μου, πού είσαι; –
Καλή μου;
Του δειλινού τα χρώματα είναι καθάρια, –
Του δειλινού τα χρώματα είναι πορφυρά …
Τα χέρια μου είναι ανοιχτά: σε περιμένω …

Καλή μου, πού είσαι; –
Καλή μου;
Τα χέρια μου είναι ανοιχτά: σε περιμένω.
Στα ρυάκια της Λήθης, πλένομαι
Στα χλομά της Λήθης ρυάκια …
Καλή μου, πού είσαι, –
Καλή μου;

Απρίλιος 1908
Μόσχα

Η μουσική επιστρέφει σε μένα κολυμπώντας

Ε, κύριε, μισό λεπτό. Από πού πάνε για το σπίτι;
Έσβησαν το φως
και το σκοτάδι κινείται στη γωνία.
Δεν υπάρχουν πινακίδες σʼ αυτό το δωμάτιο,
τέσσερις γυναίκες, πάνω από ογδόντα,
όλες τους με πάνες.
Λα λα λα, η μουσική επιστρέφει σε μένα κολυμπώντας
και νιώθω τη μελωδία που ακουγόταν
τη νύχτα που με αφήσαν
σʼ αυτό το ιδιωτικό ίδρυμα πάνω στο λόφο.

Φαντάσου το. Έπαιζε το ραδιόφωνο
κι όλοι εδώ πέρα ήταν τρελοί.
Μου άρεσε και χόρεψα σε κύκλο.
Η μουσική χύνεται πάνω στη λογική
και με κάποιον παράξενο τρόπο
η μουσική βλέπει περισσότερα από μένα.
Θέλω να πω, θυμάται καλύτερα.
Θυμάται την πρώτη νύχτα εδώ.
Το κρύο του Νοέμβρη σʼ άρπαζε απʼ τον λαιμό,
ακόμα και τʼ αστέρια ήταν δεμένα με λουριά στον ουρανό
κι αυτή η σελήνη, υπερβολικά φωτεινή,
χωνόταν μέσα από τα κάγκελα για να μου κολλήσει
ένα τραγούδι στο κεφάλι.
Έχω ξεχάσει όλα τ’ άλλα.

Με έδεσαν σʼ αυτήν την καρέκλα στις οκτώ το πρωί
και δεν υπάρχουν πινακίδες να δείχνουν το δρόμο,
μόνο το ραδιόφωνο που παίζει μόνο του
και το τραγούδι που θυμάται περισσότερο
από μένα. Ω, λα λα λα,
αυτή η μουσική επιστρέφει σε μένα κολυμπώντας.
Τη νύχτα που ήρθα χόρεψα σε κύκλο
και δε φοβόμουν.
Κύριε;

ATONEMENT
Every time I sinned a door half opened,
and the angels who in my virtue had never found me beautiful
tipped over the amphora of their floral souls;
every time I sinned, it was as though a door had opened
and tears of compassion dripped among the grasses;
but if the sword of my remorse chased me from heaven
every time I sinned a door half opened
and though men thought me ugly, the angels thought me beautiful.

᾿Αγκαλιάζω τὸ στάχυ τοῦ χρόνου, τὸ κεφάλι μου πύργος φωτιᾶς·
     Ποιό, τὸ αἷμα ποὺ τὴν ἄμμο αὐλακίζει, καὶ ποιά, τούτη ἡ δύση;
     Πές μας, φλόγα τοῦ παρόντος, τί θὰ λέμε;

Στὸ λάρυγγα μέσα, τῆς ῾Ιστορίας τὰ συντρίμμια
Καὶ στὸ πρόσωπο, τὰ σημάδια τοῦ θύματος
Πόσο πικρή ᾿ναι ἡ γλώσσα τώρα, πόσο στενὴ ἡ πύλη τοῦ ἀλφάβητου

᾿Αγκαλιάζω τὸ στάχυ τοῦ χρόνου, τὸ κεφάλι μου πύργος φωτιᾶς·
     … δήμιος κατάντησε ἕνας φίλος; Μήπως
     εἶπε γείτονας· Πόσο ἀργεῖ ὁ Χουλακοῦ*; Ποιός χτυπᾶ τὴν πόρτα;
                         ῞ Ενας εἰσπράκτορας τοῦ φόρου;
     Δῶσ᾿ του τὸν φόρο … Σχήματα γυναικῶν
     κι ἀντρῶν … εἰκόνες βαδίζουνε/γνέψαμε,
     κρυφομιλήσαμε, – τὰ βήματά μας,
     ἕνα νῆμα φόνων/
     Λὲς νἆναι ὁ φόνος σου ἀπ᾿ τὸν θεό;
     Λὲς νἆναι ὁ θεὸς ἀπ᾿ τὸν φόνο σου;

– Σάστησε μὲ τὸ αἴνιγμα,
λίγησε σὰν τόξο τρόμου πάνω στὶς κυρτές του ἡμέρες.

– ῾Ο ἀδερφός μου χάθηκε, ὁ πατέρας τρελλός, τὰ παιδιά μου νεκρά
Ποιός θὰ δεχθεῖ τὶς ἱκεσίες μου; Τὴν πόρτα ν᾿ ἀγκαλιάσω; ῍Η

 μήπως
                      νὰ πῶ τὸ παράπονό μου στὸ χαλάκι τῆς προσευχῆς;
– Ζαλίστηκε. Φέρε τὰ φάρμακα
καὶ μὲ τῶν σοφῶν τὰ φίλτρα γιάτρεψέ τον.

Πτώματα ποὺ ὁ φονιὰς διαβάζει σὰν ἀνέκδοτα/στοῖβες κόκκαλα,
   κεφάλι παιδιοῦ αὐτὸς ὁ σωρὸς ἢ κομμάτι κάρβουνο;
   Σῶμα, ἐκεῖνο ποὺ διακρίνω ἢ σκελετὸς ἀπὸ πηλό;
   Σκύβω, διορθώνω δυὸ μάτια, μπαλώνω ἕνα πλευρό,
  ῎ Ισως μὲ βοηθήσει ἡ λογικὴ καὶ μὲ ὁδηγήσει ἡ λάμψη τῆς μνήμης;
   ᾿Αλλὰ μάταια ψηλαφῶ τὰ λεπτὰ νήματα,
   μάταια συνδέω ἕνα κεφάλι, δυὸ χέρια καὶ δυὸ πόδια,
                     νὰ φανερωθεῖ τὸ σκοτωμένο πρόσωπο