«Κι’ ο θάνατος δεν θάχει πια εξουσία»

Ντύλαν Τόμας

Η Ποίηση, από την ψυχή του Σύμπαντος εκπορευόμενη, φανερώνει και καταυγάζει την ομορφιά. Και, ως θεϊκή δωρεά, πνεύμα και φως -με την πνοή των Μουσών και τα ηχητικά κύματα των πλανητών-, στέλνει μηνύματα σε κάθε νοσταλγό των ουρανών.

Ο ποιητής Διονύσης Καρατζάς έρχεται από μακριά και, πλάθοντας εικόνες, μας αποκαλύπτει έναν άλλο κόσμο μεταφυσικής αρχής, θέτοντας τις λέξεις στην υπηρεσία των εννοιών που ενσαρκώνουν το όραμά του. Με φαντασία και νοητική διαδικασία ενός διακριτού εποπτικού ελέγχου, κτίζει το σώμα του ποιήματος με λέξεις «άπεφθης καθαρότητας». [1]

Την τελευταία συλλογή του «Η σκιά με τις τιράντες», εκδ. Μετρονόμος, 2024,  διατρέχει ένας ελεγειακός τόνος και μια μουσική που πάλλεται «κύμματι θαλάσσης». [2]

«Τι ψάχνει να βρει

και σκάβει στη θάλασσα μονοπάτια;

Τι θέλει να μάθει

και φυλλομετράει τα κύματα;

Κι ύστερα, ακολουθώντας τη σκιά του,

γιατί κρατάει αυτοσχέδια γράμματα ονείρων;

Είναι, βλέπεις,

κι αυτή η αναπάντεχη ομορφιά

μετά την τρικυμία».

Ο αμερικανός στοχαστής Λιούις Μάμφορντ, στη μελέτη του περί των ουτοπιών, αναγνωρίζει δύο είδη ουτοπίας: αυτό της φυγής και εκείνο της ανασυγκρότησης. Από τη μια, δηλαδή, οι μεταφυσικές ανησυχίες και οι αποδράσεις με οποιοδήποτε φυσικό ή τεχνητό τρόπο από την καθημερινότητα και από την άλλη οι συνειδητοποιημένες απόπειρες σχεδιασμού ενός καλύτερου μέλλοντος. Ο Μανώλης Ρασούλης είπε κάποτε  μια απίθανη φράση: «Συγκίνηση μεν, συνείδηση δε». Και θεωρώ ότι με αυτή η φράση πέτυχε να συμπυκνώσει και τα δυο αυτά είδη.  Το χειρότερο όμως είδος για τον Μάμφορντ είναι οι κίβδηλες ουτοπίες, αυτοί οι  δηλαδή οι ολοκληρωτικοί μύθοι, οι κλειστές κοινωνίες, οι στεγανοποιημένες ιδεολογίες που δεν σου αφήνουν καμία «χαραμάδα πανικού» (έστω), όπως τραγουδά και ο Χρήστος Θηβαίος, φίλος χρόνων του Φωτόπουλου για τον οποίο μάλιστα έχει συγγράψει μια εξαίρετη μελέτη, κοινωνιολογικής και κειμενικής ανάλυσης (Νίκος Φωτόπουλος, «Μέρες αδέσποτες… στο σιδερένιο νησί»- “Όψεις και κοινωνιολογικές προεκτάσεις της ποιητικής του Χρήστου Θηβαίου”, εκδ. Μετρονόμος, 2020).

Όποια όμως Ουτοπία και αν επιλέξει κανείς, του Τόμας Μορ, του Μπέικον, του Πλάτωνα, του Μανχάιμ και πολλών άλλων φιλοσόφων, κοινωνιολόγων, αλλά και καλλιτεχνών ή όποιο όνομα και αν δώσει σε παράγωγες, αντιθετικές και συμπληρωματικές έννοιες που ολοένα και ξεφυτρώνουν όπως δυστοπία, ευτοπία, ετεροτοπία κ.ά. , ο όρος «ουτοπία» συνεχίζει να έχει μια πολύ προσωπική για τον καθένα ταυτότητα. Να την προσδιορίζει και να τον προσδιορίζει όπως την αισθάνεται και όπως τον φαντάζεται.

Οι «Ουτοπίες ελαχίστου μέλλοντος» του Νίκου Φωτόπουλου είναι, θα έλεγα, η ουτοπία μιας στιγμής. Δεν είναι μόνο ότι υπάρχει ως τέτοιος στίχος «Για την Ουτοπία μιας στιγμής» όπως γράφει ήδη στο δεύτερο ποίημα της συλλογής με τον τίτλο «Νυχθυμερόν». Είναι ότι η στιγμή σε αυτή τη συλλογή του Φωτόπουλου λειτουργεί ως κάψουλα του χρόνου. Έχει μέσα της μνήμη αλλά και μέλλον. Ο χρόνος ως έννοια απασχολεί τον ποιητή έτσι κι αλλιώς. Θυμίζω πως τη συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων της περιόδου 1996-2016 που μας παρουσίασε το 2018, την είχε ονομάσει «Δάνειος χρόνος».  Στην ποίησή του αυτή η έννοια του χρόνου κινείται σε μια τριδιάστατη διάσταση: Η πρώτη είναι η καθιερωμένη ροή του χρόνου, παρελθον-παρόν-μέλλον, ή δεύτερη οι παραλλαγές της ίδιας χρονικής στιγμής, ενώ η τρίτη επιτρέπει «μεταβάσεις» μεταξύ αυτών των εκδοχών, χωρίς να μετακινούμαστε προς το παρελθόν ή το μέλλον.

Ποίηση πλούσια σε περιεκτικότητα και εντυπωσιακη σε λιτότητα!

«Οι μύθοι δεν έχουν δικη-τους ζωη. Περιμένουν να τους ενσαρκώσουμε», γράφει ο Albert Camus (Αλπερ Καμυ) στο έργο-του το Καλοκαίρι. Και ασφαλως ο μεγάλος Γάλλος στοχαστης και συγγραφέας αναφερόταν στους αρχαίους ελληνικους μύθους τους οποίους γνώριζε αρκετα καλα, μέσ’ απο τους οποίους φιλτράριζε, πολλες φορες, την φιλοσοφικη ματια-του με την οποία εξέταζε, ανέλυε και ερμήνευε τα κοινωνικα, πολιτικα και ιστορικα φαινόμενα της εποχης-του.

Αυτη τη βαθια φράση του Α. Καμυ μού τη θύμισε έντονα η Νάντια Στυλιανου, ξεχωριστη και πολυβραβευμένη ποιήτρια, με την καινούργια ποιητικη συλλογη-της που τιτλοφορείται Ο μυστικος θίασος, η οποία κυκλοφόρησε τον Μάιο του 2025 απο τις εκδόσεις Καστανιώτη. Και αυτο γιατι, η ποίηση που μας παρουσιάζει τώρα με την καινούργια συλλογη-της είναι, σχεδον όλη, θεμελιωμένη και ξεδιπλωμένη πάνω στους αρχαίους μύθους, τους οποίους αξιοποιει με υψηλη ευφυΐα. Δηλαδη, τους αναπλάθει και λειτουργικα τους ενσωματώνει στην καινούργια δουλεια-της, σίγουρα με εξαιρετικη μαεστρία, όμως προσαρμοσμένους πάντοτε στη σημερινη πραγματικότητα.

Άρα, δεν είναι δύσκολο ν’ αντιληφθει ο αναγνώστης πως η Ν. Στυλιανου, στην ποίησή-της, παρόλο που αναφέρεται στο παρελθον, μιλάει για σημερινα πράγματα. Δηλαδη, οι αναφορες-της στο παρελθον είναι στην ουσία αναφορες στη σημερινη πραγματικότητα, όπως είναι οι φρικαλεότητες των πολέμων, η βία που προέρχεται απο ανθρώπους σε βάρος άλλων ανθρώπων, η φτώχεια που μαστίζει μεγάλο μέρος του πλανήτη-μας, οι οικονομικοι μετανάστες που παλεύουν μέσα στις άγριες θάλασσες, φορτωμένοι πάνω σε σαπιοκάραβα, για να φθάσουν σε άλλους φιλόξενους τόπους, για μία καλύτερη ζωη κ.ά.

Κάποιοι τίτλοι απο τα ποιήματά-της, όπως «Η Αντιγόνη», «Ικέτιδες», «Του μυστικου θιάσου», είναι ενδεικτικοι της όλης προσπάθειας και επιδίωξης-της για την ανάπλαση και προέκταση των αρχαίων μύθων στην καινούργια ποίησή-της. Φαινόμενο, βέβαια, αρκετα διαδεδομένο στις μέρες-μας, αρκει να θυμίσω πως ο μύθος της αρχαίας Αντιγόνης, με τον οποίο καταπιάστηκε και η Ν. Στυλιανου με επιτυχία στο ομώνυμο ποίημά-της, έχει εμπνεύσει και αρκετους άλλους σύγχρονους Έλληνες ποιητες όπως, λόγου χάρη, ο Ανδρέας Χατζηχαμπης και η Μαρία Λάτσαρη, δημιουργοι οι οποίοι μάς έχουν δώσει εξαιρετικα δείγματα της δουλειας-τους.

1. Σπύρος Βαλάτας, «Θέμις και Νέμεσις», Εκδόσεις ΟΤΑΝ.

Ένα συναρπαστικό μυθιστορηματικό μάθημα πολιτικής οικονομίας, ιστορίας, χρηματοοικονομικών, τραπεζικών, επιχειρηματικότητας, έρωτα και δύναμη ψυχής, οι μοίρες των ατόμων και οι μοίρες των λαών κρίνονται σε ένα απροσδιόριστο γιγαντιαίο παιχνίδι τάβλι, με ζάρια που σφυρίζουν ασύλληπτα για το ανθρώπινο μυαλό.

Κάποιοι νομίζουν ότι είναι θύματα κι άλλοι το παίζουν θύτες, το κοινό σημείο όμως όλων αυτών είναι ότι είναι απειροελάχιστοι κόκκοι λιπαντικού (ή άμμου, αντίστοιχα) σε μια «Δαιμόνια Μηχανή», όπως θα έλεγε ο Κοκτώ.

Ο πρωτοεμφανιζόμενος ιδιοφυής πεζογράφος Σπύρος Βαλάτας κατέχει την τέχνη τού σασπένς, ξέρει να στήνει σκηνικά, να συμπλέκει τα πρόσωπα και να τα εξελίσσει με έναν τρόπο μοναδικό, μαγικό κι απαράμιλλο.

Δεν θα βρει μιμητές γιατί αυτή η τέχνη είναι προσωπική και το ύφος του δεν αντιγράφεται. Πρόκειται για ιδιοκατασκευή νοητική, συναισθηματική, γλωσσική και εικονοποιητική (αφού ξέρει να δημιουργεί εικόνες ψυχολογικού θρίλερ που είναι αποκλειστικά και μόνον δική του επινόηση).

Η εφευρετικότητά του έγκειται στην εναλλαγή τού αφηγηματικού φακού από διάφορα ύψη σε πολυποίκιλές οπτικές γωνίες με καθαρή πάντα ιστορική προοπτική, χωρίς όμως να καταφεύγει στη μεταφυσική, σε αλλοδιαστασιακές ακροβασίες, δίχως να καταφεύγει σε παράλληλα σύμπαντα, «ποιητική αδεία» βεβαίως. Γι’ αυτόν ο αφηγούμενος κόσμος είναι και αληθοφανής και «πραγματικός», καθημερινός, συνήθης, δεν έχει να επιδείξει τίποτα το ξεχωριστό, εκτός ίσως από τα παιχνίδια τής Τύχης, που παίζονται όμως σε υπερανθρώπινο πεδίο, σε κλίμακα πολύ ανώτερη τού κοινού μέσου (αλλά και του ξεχωριστού) ανθρώπου.

Αριστοκράτες και λαός συμμετέχουν σε μια παρτίδα σκάκι που οι μόνοι κερδισμένοι βγαίνουν οι πλουτοκράτες, οι αδίστακτοι, οι ανελέητοι απατεώνες, οι σφετεριστές τού πλούτου των άλλων, των αδυνάμων, αυτών που βρίσκονται κάτω από τον φρικτό Τροχό τής Ιστορίας, που είναι και η μοναδική πρωταγωνίστρια σε αυτό το ψηφιδωτό.

Όλες οι Χριστουγεννιάτικες λίστες ─με πρώτη τη δική μου─ σήπονται σιωπηρά. Ουδεμία έπραξε το καθήκον της:  να μελετήσει σχολαστικά και τα χίλια εκδοθέντα έργα του έτους, αποφαινόμενη τυφλά για τα καλύτερα, ανεπηρέαστη, άψογη, αδέκαστη και καθαρή. Ας είναι. Αρκούμαι να σας προτείνω πέντε βιβλία που έχουν θέση στη βιβλιοθήκη σας, απολογούμενος στους ποιητές που δεν κατάφερα να μελετήσω γι’ ακόμη μία χρονιά.

1. Γιώργος Δομιανός, «Καφετέρια, απόγευμα», Κάπα Εκδοτική. Συνεπής στην ιδιοφωνία του, ο Δομιανός παραδίδει ξανά κραυγές, σπαράγματα, όρνεα στη νέα του απόπειρα. Εραστής της φωτοβολίδας, καρφώνει στο τέλος το νόημα του, ανελέητος αποφθεγματοποιός. Ηδονίζεται μέχρις εσχάτων με την καθημερινή παράσταση, εσωτερική ή των οφθαλμών του. Εορτάζει τα πάθη του, τα μίση του, τις αγάπες του με ένταση, η οποία λειτουργεί καθοριστικά και ως προς τη μορφή των ποιημάτων του. Παραθέτω ενδεικτικά έναν και μόνο στίχο του, σα μονοσταυρία, ο οποίος θα αρκούσε για να μνημονεύσω το βιβλίο του:

«έχω τη δύναμη χιλίων λεόντων που φοβούνται»