Πάντα κάτι θα περισσεύει της λήθης

«Το πηγαινέλα των κυμάτων.
Ένας λυγμός.
Η πρώτη λέξη ενός παιδιού».

Κι αν η ποίηση είναι πράγματι η πρώτη λέξη και η πρώτη κραυγή του ανθρώπου; Κι αν η γλώσσα της ποίησης είναι ο «Λόγος» που ευαγγελίζεται ο Ιωάννης μεταφέροντάς μας τα απομεινάρια της λαλιάς του Θείου; Τι άλλο απομένει, λοιπόν, παρά κάποια σπαράγματα λόγου που περισσεύουν της λήθης εγγεγραμμένα σε ένα πρωτόγονο ποιητικό σύμπαν…

Αυτά είναι και τα σπαράγματα της μνήμης που ψαχουλεύει η Μάρω Γαλάνη μέσα από την ποιητική της συλλογή «Όσα περίσσεψαν της λήθης», εκδόσεις Πολύεδρο. Ποιήματα που άλλοτε αναμοχλεύουν το υλικό τους από τον έρωτα (ή όπως η ίδια γράφει «ΣΧΕΔΟΝ ΕΡΩΤΙΚΑ»)  και άλλοτε από την γραμμική ύπαρξη της καταγωγής.

Μια απουσία ελλοχεύει σε ολόκληρη την ποιητική συλλογή. Μια απουσία ενός «άλλου» που ενώ ακροβατεί στη μνήμη με τις εικόνες του, με το σώμα του και με την παρουσία του εντούτοις στο ποιητικό παρόν παραμένει «ένα αδειανό πουκάμισο».

Τι άλλο θα μπορούσαν να είναι όσα περισσεύουν της λήθης από «άδεια πουκάμισα» που πολλά κορμιά τα φόρεσαν αλλά πάντοτε θα αναζητούν το σώμα εκείνο που τους ταιριάζει. Κι αν η παρουσία προσφέρει μια κατάφαση, η ποίηση της Γαλάνη (συνυφασμένη με την απουσία) προσφέρει το ερώτημα: Τι απομένει στη μνήμη;

«Το κρεβάτι ρημάζεται,
εσύ απών.
Σαν τότε
που ζωγράφιζες
τις νύχτες
της μάνας σου τη δεξιά θηλή
που λείπει από τον μαστό της».

Στη μνήμη περισσεύουν όλα όσα ζήσαμε. Όλα αυτά που καλύτερα, βέβαια, να ξεχνάγαμε αλλά ο ακούραστος νους του ποιητή που θεάται το ΙΔΕΑΤΟ έρχεται να τα φανερώσει μπροστά μας. Κι αν νομίζει κάποιος ότι μπορεί  η μνήμη να διασώσει την ύλη, κάνει μεγάλο λάθος. Η μνήμη και όσα θα περισσέψουν σε αυτή διασώζει μόνο την ΙΔΕΑ και την ανάγει σε κάτι υπερβατικό, σε κάτι άπιαστο.

Η ανατροπη του αρχαίου μύθου και η καρποφόρα συνέχειά-του

Θα το πω ευθυς εξαρχης: Θεωρω τον Ανδρέα Χατζηχαμπη ευρηματικο, ευρυμαθέστατο και ανήσυχο δημιουργο. Εννοω πως είναι ποιητης που δεν εφησυχάζει με ότι έχει κατακτήσει μέχρι σήμερα στον χώρο της ποίησης. Ποιητης που συνεχως θέλει να παιδεύει την ποίηση και να παιδεύεται απο αυτη. Δηλαδη του αρέσει να ερευνα τη βαθια, επομενως αφανη, ουσία-της και όχι να ψηλαφα τον αποξεραμένο φλοιο-της, παρόλο που ενδόμυχα πιστεύω πως είναι η ίδια η ποίηση που τον αναζητα για να τον αγγίξει με τη θεία αφη-της. Έτσι, ο ποιητικος-του λόγος που είναι έντονος, πλατυς και πολυκύμαντος σαν θάλασσα, υπερβολικα φορτισμένος και φορτωμένος με συναισθήματα και μνήμες, σπάζει τα στεγανα της καθιερωμένης ποίησης και αναζητα νέες μορφες έκφρασης και στιχουργικης.

Επιπλέον, με τις τρεις τελευταίες ποιητικες συλλογες που μας έχει δώσει, δηλαδη τον Οδυσσέα Αστέρη (2021), την Κραυγη της Αντιγόνης (2022) και το Δάκρυ της Περσεφόνης (2024), αποδεικνύεται και λάτρης της αρχαίας γραμματείας. Θέλω να πω πως η αστραφτερη πανοπλία της πνευματικης σκευης-του είναι μαστορικα θωρακισμένη απο τα υλικα της αρχαίας γραμματείας. Γιατι και στα τρία αυτα έργα που ανάφερα, ο ποιητης φαίνεται να κατέχει καλα τον αρχαίο μύθο του οποίου επιχειρει την ανατροπη και εργάζεται για την καρποφόρο συνέχειά-του, αναπροσαρμοσμένος όμως στη δικη-του ποιητικη αντίληψη. Κυρίως, με το ποιητικο-του ένστικτο διαπερνα τον αρχαίο μύθο και το δράμα για να στηλιτεύσει γεγονότα του καιρου-μας που στιγμάτισαν ανεπανόρθωτα τη ζωη-μας. Αξιοποιει, συγκεκριμένα, δημιουργικα τον αρχαίο μύθο και το δράμα για να μάς υπενθυμίσει πρόσφατα δεινα που σημάδεψαν τον ελληνισμο της Κύπρου. Με άλλα λόγια, η ποίησή-του περιέχει νύξεις για τη σύγχρονη Ιστορία του τόπου-μας, όπου αναδεικνύει σελίδες σκοτεινες, γεμάτες προδοσία, μίσος και πόνο αλλα, παράλληλα, για φρονηματισμο, αναδεικνύει και σελίδες φωτεινες, γεμάτες ηρωϊσμο, αυτοθυσία και δόξα.

Πριν κατανοήσει κανείς την εξέλιξη ενός ποιητή, ωφέλιμο και διαφωτιστικό για την πορεία του είναι να ξαναδεί παλαιότερα ποιητικά πονήματά του. Εκεί μπορεί να ανακαλύπτει τη ρίζα θαυμάσιων, ατελείωτων εικόνων, ήχων και συλλογισμών, όπως στην περίπτωση του Παναγιώτη Ι. Ηλιόπουλου. Η γραφή του στην πρώτη του ποιητική συλλογή, με τίτλο Ο Επιών Καιρός, σε απαγάγει από την πραγματικότητα, μεταφέροντάς σε πότε σε αρχαίο σκηνικό με προφητείες, χρησμούς, θεούς που κυριαρχούνται από τα πάθη τους, πότε σε οργιώδεις σκηνές, αντάξιες ενός σαιξπηρικού Ονείρου θερινής νυκτός, με πρωταγωνιστές μυθικά πλάσματα και ποικίλα ξωτικά. Σε τούτο το σκηνικό, τα δέντρα, τα φύλλα, ο ήλιος, η σελήνη προσωποποιούνται, τα δε ζώα ανθρωποποιούνται.

Ο ποιητής ανοίγει και κλείνει δίπτυχες πόρτες μεταξύ ονείρου και πραγματικότητας, εκστασιάζεται, εκτινάσσεται σε αστρικά ταξίδια σε χρόνια αθωότητας. Ενταγμένος στην κυρίαρχη φύση, με τα επιμέρους στοιχεία της, και σεβόμενος τους νόμους της, συνδιαλέγεται μαζί της, αναζητώντας τη γνώση για τα μυστικά της ζωής, του έρωτα, του θανάτου, αναγνωρίζοντας μια αέναη προγονική πάλη, όπως στο ποίημα ‘Vergente Mundi Vespere’: «Μ’ αυτό τ’ αλφάβητο της γνώσης, / πετώντας τις παλιές νύχτες που καίγονταν, / δίχως το κέρδος της ελπίδας, / κέρδιζαν πάντοτε οι πρόγονοί μας / που εύρωστα ζούσαν».

“Σε αναζήτηση της αρρώστιας του κόσμου”

Αυτό το πρόσφατο βιβλίο του Κώστα Κουτσουρέλη με προβληματίζει σφόδρα. Ο ίδιος ο τίτλος ηχεί άκρως καταγγελτικός: Ταριχευτήριο Ευρώπη. Ο ταριχευτής είναι ο ποιητής. Μήπως όμως αυτός που ταριχεύει, αγαπάει την Ευρώπη; Γιατί ως να φτάσει στην «ταρίχευση», μετέφρασε πάμπολλους ποιητές της, τα διαβάσματά του είναι κατά το μάλλον και ήττον δυτικοευρωπαϊκά. Έτσι στρώθηκε ο δρόμος ως να φτάσει στην Ταριχευμένη Ευρώπη. Τι άλλαξε;

Ο κόσμος έχει εδώ και χρόνια –και μάλιστα ο δυτικοευρωπαϊκός– γείρει προς τη δύση του (έτσι κι αλλιώς η Δύση δεν πρέπει να δύσει κάποια στιγμή;) και ο Έλιοτ πριν πολύ καιρό είχε πει ότι ο πολιτισμός αυτός αυτοκτονεί. Όταν το έγραφε τον θεωρούσε από τη μεριά του χριστιανού. Γιατί έβλεπε οι πανανθρώπινες αλήθειες του Ευαγγελίου να τινάζονται στον αέρα (ήδη με τους δύο παγκόσμιους πολέμους και τον «ψυχρό» που ακολούθησε). Ο Κ.Κ. στην ποιητική του σύνθεση με τον ομώνυμο τίτλο γράφει:

ΠΕΡΠΑΤΩΝΤΑΣ ΑΡΓΑ ΣΤΗΝ ΠΡΟΚΥΜΑΙΑ

Κοιτάζω γύρω μου τους πεθαμένους

Ταριχευμένοι πάνε πάνω κάτω

Στιγμή δεν παύουν όντα κουρντισμένα

Σ’ ένα λιμάνι μισοβουλιαγμένο

Ντεκόρ για ειδύλλια και στο βάθος φάρος

Απέναντι το φρούριο επηρμένη

Σημαία στις επάλξεις αναμνήσεις

Dulce et decorum κάποτε ίτε παίδες

Τώρα προορισμός για αποδράσεις

Γδυτά Σαββατοκύριακα πακέτα

Αμμόλουτρων στον ήλιο all inclusive

Τα ρομποτάκια στη γραμμή σερβίρουν

Το άλλο πρόθυμο ρομπότ εσένα […]

Τις τελευταίες δεκαετίες του εικοστού αιώνα μέχρι και σήμερα ένα ερώτημα που απασχολεί τη λογοτεχνική κριτική είναι αν υπάρχει σαν είδος η γυναικεία λογοτεχνία ή αν η λογοτεχνία είναι μια και ενιαία.
Λαμβάνοντας υπ’ όψη μας τις ανισότητες που προέρχονται από την πατριαρχία, οι οποίες ήταν εντονότερες αρκετές δεκαετίες πριν, αλλά και συνεχίζουν να υπάρχουν στις μέρες μας, είναι λογικό αυτές να αντανακλούνται στον τρόπο που εκφράζονται οι λογοτέχνιδες, μια και η λογοτεχνία είναι καθρέπτης της κοινωνίας μας.

Έτσι οι γυναίκες θεωρούνταν και ενίοτε θεωρούνται περισσότερο ευαίσθητες, η άμεση έκφραση του σαρκικού έρωτα αποτελούσε για αυτές ταμπού ή επαναστατική ενέργεια, ενώ υπήρχαν και υπάρχουν πλήθος άλλες κοινωνικές κατασκευές που τις διαχωρίζουν από τους άντρες και εισέρχονται στις καλλιτεχνικές δημιουργίες, αντρικές και γυναικείες. Έτσι, για παράδειγμα, δεν θα μπορούσαμε να φανταστούμε ότι η ποίηση της Μυρτιώτισσας είναι γραμμένη από άντρα. Χωρίς να έχει κλείσει το παραπάνω θέμα, τα τελευταία χρόνια εξετάζεται και η κατηγορία της κουήρ λογοτεχνίας.

Έτσι, κατ’ αναλογία του κλάδου της φεμινιστικής κριτικής, αναπτύχθηκε στο εξωτερικό η κουήρ κριτική, που εξετάζει τα στοιχεία ομοφυλοφιλικής λογοτεχνίας που όχι μόνο υπάρχουν σήμερα αλλά υπήρχαν και σε δημιουργήματα παλιότερων εποχών. Αυτή λαμβάνει υπ’ όψη τις σύγχρονες θεωρίες όπως η μεταμοντέρνα, αντιουσιοκρατική ρευστότητα της ταυτότητας και η αποδόμηση του διπόλου αρρενωπότητας- θηλυκότητας.  Αν όμως υπάρχει σαν είδος η κουήρ λογοτεχνία ποια είναι τα χαρακτηριστικά που τη διαφοροποιούν και την κατηγοριοποιούν; Κατ’ ανάλογο τρόπο με την εξεταζόμενη γυναικεία λογοτεχνία οι κοινωνικές συνθήκες είναι ένας καθοριστικός παράγοντας από τον οποίο πηγάζει η εν λόγω κατηγορία.

Ο Νικόλας Κουτσοδόντης, εκφραστής αυτού του ρεύματος στην Ελλάδα, έχει συνεπιμεληθεί την πρόσφατη ανθολογία Ελληνικής κουήρ ποιήσεως και στην εισαγωγή του μας δίνει τους θεματικούς άξονες του είδους. Σας τους μεταφέρω:

«Συντροφικότητα και εννοιολογήσεις της συγγένειας> Γάμος, τεκνοθεσία, ομογονεϊκότητα> Εργασιακή και ταξική εμπειρία> Ορατότητα> Μορφές βίας και ασφάλεια> Ακτιβισμός> Εθνότητα και μη ετεροκανονική εμπειρία> Αστικό κέντρο / επαρχία και μη ετεροκανονική εμπειρία> Θρησκεία και μη ετεροκανονική σεξουαλικότητα> Νευροδιαφορετικότητα, ψυχική υγεία, αναπηρία και μη ετεροκανονική εμπειρία> Τρανς εμπειρία> Εναλλακτικές αρρενωπότητες και θηλυκότητες, μη δυϊστική αντίληψη του φύλου> Ασεξουαλικότητα> Σεξουαλικές πρακτικές και ταυτότητες»