«Το πένθος ταιριάζει στην Πηνελόπη»

Μετά από μια σειρά δημοσιεύσεων σε λογοτεχνικά περιοδικά, η κοινωνική ανθρωπολόγος Πηνελόπη Αλεξίου κάνει το ντεμπούτο της στον χώρο της Ποίησης με την ποιητική συλλογή που φέρει τον τίτλο «Πένθιμη Γη».

Στο εξώφυλλο του βιβλίου απεικονίζονται αποδημητικά πουλιά που μοιάζουν να κατευθύνονται προς μια απόκοσμη γη, όπου κυριαρχεί το μωβ, το χρώμα του πένθους. Πράγματι, όπως αναφέρει στις ευχαριστίες της η ποιήτρια, η συλλογή «αφιερώνεται σε όσα άτομα βιώνουν κάποιου είδους πένθος ή απώλεια, σε όσα άτομα παλεύουν καθημερινά με την κατάθλιψη, στις γυναίκες και στα πρόσωπα που δεν είναι πια μαζί μας, αλλά όσο ήταν εδώ σήμαιναν πολλά για εμάς». Αναμφίβολα, πολλοί από εμάς μπορούμε να αναγνωρίσουμε τους εαυτούς μας στις παραπάνω γραμμές.

Η συλλογή εκκινεί με το χαρακτηριστικό ποίημα «Γαλάζιο σαλόνι» (σελ. 11). Η ποιήτρια περιγράφει μια σκηνή της καθημερινότητας, η οποία, όμως, γίνεται το έναυσμα που πυροδοτεί τον μηχανισμό του πένθους. Η αγορά του καινούριου σαλονιού, που υλοποιήθηκε χάρη στην αρωγή ενός αγαπημένου προσώπου, θα προκαλούσε υπό κανονικές συνθήκες συναισθήματα χαράς. Τη στιγμή, όμως, που το ποιητικό υποκείμενο ετοιμάζεται να καλέσει το αγαπημένο του πρόσωπο συνειδητοποιεί ότι αυτό δεν υπάρχει πια («[…] σχηματίζω τον αριθμό σου/για να σε ευχαριστήσω με όλη μου την καρδιά/για τα χρήματα που μου έστειλες/[…] και τότε πύρινα δάκρυα/χαράζουν με ουλές στα ζυγωματικά μου/τις λέξεις/ΔΕΝ/ΖΕΙΣ/ΠΙΑ»). Όποιος/α έχει βιώσει το πένθος το γνωρίζει καλά: ακόμα και οι πιο απλές, καθημερινές στιγμές μπορούν να ανασύρουν στη μνήμη τα αγαπημένα μας πρόσωπα και να μας βυθίσουν και πάλι στην οδύνη.

Το επόμενο ποίημα τιτλοφορείται «Έξω από τις Φυλακές του Εβίν» (σελ. 13) και αναφέρεται στον ηρωικό αγώνα για τα δικαιώματα των γυναικών στο θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν. Με αφορμή τον θάνατο άλλης μιας νεαρής γυναίκας από βασανιστήρια στις διαβόητες Φυλακές του Εβίν, «διότι δεν συνεμορφώθη προς τα υποδείξεις» του βάναυσου καθεστώτος, χιλιάδες γυναίκες, στην πλειοψηφία τους νεαρά κορίτσια, εξεγείρονται για να διεκδικήσουν τα δικαιώματά τους. Μία από αυτές καίει τη μαντίλα της, μία τολμηρή πράξη απαξίωσης του πατριαρχικού και θρησκευτικού status quo, κόβει την κοτσίδα της, θυσιάζοντας τη μακριά κόμη της –αέναο σύμβολο θηλυκότητας– και ενώνει τη φωνή της με τις υπόλοιπες διαμαρτυρόμενες. Μέσα από το ποίημα αναδεικνύεται η άνιση μάχη που δίνουν οι γυναίκες του Ιράν για την κατάκτηση στοιχειωδών δικαιωμάτων αλλά, ταυτόχρονα, υπογραμμίζεται η ομορφιά του κοινού αγώνα και δίδεται έμφαση στη γυναικεία συντροφικότητα και αλληλεγγύη («[…] τραγουδούσε μαζί με τις άλλες,/είχαν γίνει μία,/είναι ΜΙΑ/Φωνή/Γυναίκα/Ελευθερία»).

Αναχώματα: θάνατος και ανθρώπινη εμπειρία

Η ποιητική συλλογή “Αναχώματα” του Ευθύμιου Λέντζα αποτελεί ένα ισχυρό και δραματικό ποιητικό έργο που διερευνά θέματα θανάτου, μνήμης, απώλειας και της ανθρώπινης κατάστασης μέσα από μια βαθιά προσωπική και ταυτόχρονα συλλογική οπτική. Ο Λέντζας χρησιμοποιεί μια λυρική και συχνά σκληρή γλώσσα, δημιουργώντας εικόνες που διαπερνούν τον αναγνώστη και τον αφήνουν αντιμέτωπο με τις πιο σκοτεινές πτυχές της ύπαρξης. Η δομή της συλλογής, με τα ποιήματά της να διασπώνται σε μικρά, ολιγόστιχα τμήματα, θυμίζει θραύσματα μνήμης ή αποσπάσματα ενός διαρκούς εσωτερικού μονολόγου. Ο ποιητής χρησιμοποιεί επαναλαμβανόμενα σύμβολα, όπως το φως, τη στάχτη, τα νεκρά σώματα και τα μνημεία, για να δημιουργήσει μια ατμόσφαιρα μελαγχολίας και απώλειας. Τα ποιήματά του συχνά αναφέρονται σε συγκεκριμένες τοποθεσίες (π.χ. Τέμπη, Κρήτη, Μαβίλη, Γλάδστωνος, Ελευσίνα, Ραψάνη), προσδίδοντας μια αίσθηση τόπου και χρόνου που ενισχύει την αληθοφάνεια των συναισθημάτων που εκφράζονται.

Στοιχεία της συλλογής είναι η χρήση της ειρωνείας και του αυτου-σαρκασμού, ιδιαίτερα σε ποιήματα όπως “ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΕΣ ΕΠΟΧΕΣ” και “ΟΧΙ ΜΝΗΜΟΣΥΝΟ”, όπου ο Λέντζας αποκαλύπτει την αδυναμία της ανθρώπινης φύσης να αντιμετωπίσει τη βία και τον θάνατο. Παράλληλα, υπάρχει μια βαθιά αίσθηση αγάπης και τρυφερότητας, ειδικά σε σχέση με τη μνήμη των χαμένων προσώπων, όπως φαίνεται στο “ΣΤΟ ΧΩΜΑ” και στο “ΤΟ ΤΣΟΥΒΑΛΙ”.

Η γλώσσα του ποιητή είναι απλή, αλλά με συχνές αναφορές στη φύση και στα στοιχεία της, δημιουργώντας μια δυναμική αντίθεση μεταξύ της ομορφιάς και της σκληρότητας της ζωής. Οι επαναλήψεις και οι ρυθμικές δομές στα ποιήματα ενισχύουν τη μουσικότητα του κειμένου, μεταφέροντας τον αναγνώστη σε μια κατάσταση μετάθεσης και ενδοσκόπησης.Ταυτόχρονα προσφέρει μια αίσθηση ελπίδας και αναγέννησης μέσα από τη δύναμη της ποίησης.

Από ψυχαναλυτική σκοπιά, η ποιητική φωνή του Λέντζα λειτουργεί ως ψυχικό τοπίο, ως χώρος προβολής ασυνείδητων επιθυμιών, άγχους και απωθημένων. Τα Αναχώματα γίνονται άμυνες απέναντι σε κάτι βαθύτερο: στην απειλή της διάλυσης του εαυτού, αλλά και της απόλυτης σιωπής.

Το έργο αυτό αποτελεί μια απόπειρα να καταγραφεί η πολύπλευρη ανθρώπινη εμπειρία μέσα από μια σειρά εικόνων, αναμνήσεων και εσωτερικών διαλόγων, που συναντούν ταυτόχρονα τον πνευματικό στοχασμό και την καθημερινή τραγωδία. Ο Λέντζας επιχειρεί με έναν τόνο που αγκαλιάζει την ευαισθησία, την απώλεια αλλά και την αδυσώπητη πορεία του χρόνου, μεταμορφώνοντας το προσωπικό σε καθολικό και το μοναδικό σε συμβολικό.

Αλήτις Τσαλαχούρη, «Σάκος του μποξ», εκδ. Οδός Πανός, 2025

Ο «Σάκος του μποξ» έρχεται εννιά χρόνια μετά το «Καρουσέλ του Τσε Γκεβάρα» και πέντε χρόνια μετά το «Κάθαρμα», δύο ποιητικές συλλογές που κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις Οδός Πανός, προκάλεσαν αίσθηση κι έφεραν ανάμεσά μας μια πολύ ιδιαίτερη, ιδιοσυγκρασιακή ποιήτρια καλλιτέχνιδα, την Αλήτις Τσαλαχούρη, η οποία, πνεύμα φλεγόμενο και φύση ευαίσθητη κι άφοβη, δεν έμεινε (και δεν μένει) στην απλή μεταφορά λέξεων από το νου, το βλέμμα, τη διαίσθηση και την «ανάγνωση» του κόσμου στο χαρτί και στην οθόνη κι από ‘κει στην έκδοση βιβλίου.

Ποιήματά της έχουν μελοποιηθεί από τον Φίλιππο Τσαλαχούρη κι ερμηνευτεί από την Λένα Κιτσοπούλου, και στη θεατρική σκηνή από την Λουκία Μιχαλοπούλου.

Η Τσαλαχούρη, με σπουδές σκηνοθεσίας στη Σχολή Σταυράκου, κινείται κάπου στον κόσμο πολύ δίπλα μας, πετώντας με τα φτερά της ποίησης και παρατηρώντας την εποχή της / μας με ματιά διεισδυτική κι ευθύβολη -στον κόσμο που κυκλοφορούν κι όσοι φορούν φτερά δανεικά στην πλάτη για να πετούν λίγα μέτρα πάνω απ’ τη φωτιά του εδάφους παρακολουθώντας, στωικά αποδεχόμενοι κι επαναστατικά αρνητές, την ύπαρξη και εξάπλωση της επίγειας κόλασής τους, όπου ματωμένες πεταλούδες στροβιλίζονται πάνω από νεκρά λουλούδια και δέντρα από μπετόν, ανάμεσα σε σφαίρες, ματαιώσεις, ουρλιαχτά ασθενοφόρων, μνημόσυνα πόθων, όπου άγγελοι τσακισμένοι απ’ τον χρόνο συλλαμβάνονται και φυλακίζονται λόγω της φιλεύσπλαχνα ανθρώπινης δράσης τους.

Η Τσαλαχούρη γι’ αυτούς και γι’ αυτά γράφει, γι’ αυτούς και γι’ αυτά τραγουδά και υμνεί κι απαγγέλει. (Οι απαγγελίες των ποιημάτων της από την ίδια στο YouTube είναι εθιστικές, είναι σαν άγριο βουβό μεθύσι, είναι χάδι και γροθιά, είναι συστάδα άστρων στη μόνιμη νύχτα που μας κληρώθηκε, σχεδία αντοχής στην κοσμοχαλασιά, αγκαλιά και μαχαίρι, παρηγοριά και πικρή αφύπνιση).

Ένας ποιητης που αποτύπωσε τις «χθαμαλες» όψεις της ζωης

Το βιβλίο ΄΄Ιππώνακτας-Τα ποιήματα΄΄, είναι το αποτέλεσμα μίας εξαιρετικα διεισδυτικης, εξαντλητικης και συνθετικης έρευνας της Ευσταθίας Δήμου, όπου στη συνέχεια πήρε το σχήμα μίας ολοκληρωμένης μελέτης, η οποία στην τελικη μορφη-της κωδικοποιήθηκε σε αυτο το κομψο βιβλίο που κυκλοφόρησε το 2024 απο τις εκδόσεις ΄΄Νίκας΄΄.

Προηγήθηκε, βέβαια, η σπουδη-της στον Αρχίλοχο, που και αυτη κωδικοποιήθηκε σε βιβλίο, με την ίδια μορφη και δομη, που κυκλοφόρησε το 2023, και αυτο απο τις εκδόσεις ΄΄Νίκας΄΄.

Η Ε. Δήμου, την οποία θεωρω κριτικο με ευρύτερη και βαθύτερη παιδεία, με αυτο το βιβλίο-της ουσιαστικα συστήνει σε όσους διάβασαν την ποίηση του Ιππώνακτα να την ξαναδιαβάσουν και σε όσους την αγνοουν (όπως ο γράφων) να σπεύσουν να τη διαβάσουν, με οδηγο αυτη τη φορα την εκτενη και περιεκτικη εισαγωγη-της, αλλα και τη μεταγραφη που επιχείρησε στη νεοελληνικη γλώσσα της ποίησης του Ιππώνακτα, συμβουλευόμενοι και απο τα αναλυτικα σχόλια που παραθέτει για πληρέστερη ενημέρωσή-τους.

Με άλλα λόγια, η Ε. Δήμου μάς προτρέπει να διαβάσουμε αυτη τη ξεχωριστη και ενδιαφέρουσα ποίηση (όση βέβαια διασώθηκε) γιατι, όπως σημειώνει «είναι μια ποίηση απόλυτα ανθρώπινη. Ίσως, μάλιστα, η πιο ανθρώπινη της εποχης εκείνης, στο μέτρο και στον βαθμο που εκμεταλλεύτηκε ακόμα και θέματα αντιποιητικα ή εξωποιητικα για τη σύνθεση. Θέματα, δηλαδη, τα οποία προέρχονταν απο μια περιοχη της ύπαρξης που συνδέεται με εκδηλώσεις και εκφάνσεις του γενετήσιου ενστίκτου, αλλα και με λειτουργίες του ανθρώπινου σώματος, απόλυτα και στενα συνυφασμένες με την επιβίωση, την αναπαραγωγη, τη διαιώνιση και την ικανοποίηση των βασικότερων σωματικων αναγκων του ανθρώπου».

Μάλιστα, αξιολογικα, όπως διαβάζουμε στην εισαγωγη-της, ο νεοπλατωνικος φιλόσοφος Πρόκλος, τοποθέτησε σε μια διαδοχικη σειρα πρώτο τον Αρχίλοχο τον Πάριο, δεύτερο τον Σημωνίδη τον Αμοργινο και τρίτο τον Ιππώνακτα τον Εφέσιο. «Σε κάθε περίπτωση», γράφει η Ε. Δήμου, «η ζωη και η δράση του Ιππώνακτα τοποθετούνται ανάμεσα στις αρχες του 7ου και τις αρχες του 5ου αιώνα, λιγότερο ή περισσότερο κοντα στον Αρχίλοχο, τη Σαπφω, τον Τέρπανδρο, τον Αριστόξενο, τον βασιλια της Φρυγίας Μίδα, και τον Πέρση βασιλια Δαρείο».

Διαμελίζοντας το «ανοίκειο οικείο»

Καθημερινά, κομμάτια από το εαυτό μας αφήνονται πίσω μας, άλλοτε ηθελημένα και άλλοτε αθέλητα, σε ένα σήμερα γεμάτο παγίδες που έστησαν σαν κυνηγοί η μοίρα και οι εγγραφές του κοινωνικού γίγνεσθαι στο ευάλωτο και εύθραυστο καβούκι που ονομάζουμε «ζωή». Έτσι, άδοξα μέσα στα μεγάλα ατσάλινα αγκάθια αυτών των παγίδων, που μετατρέπουν το σώμα και το πνεύμα μας σε πολτό, καλούμαστε κι εμείς με τη σειρά μας να συνεχίσουμε την ανθρωποφαγία, αυτοκανιβαλιζόμενοι ανόρεκτα. Ένα σκηνικό από τη χειρότερη low budget ταινία τρόμου η καθημερινή ανθρώπινη ιστορία που, όμως, καλούμαστε να βιώσουμε ολοκληρωτικά.

Η Έφη Ζωγράφου στην πρώτη της ποιητική συλλογή με τον χαρακτηριστικό τίτλο, οικόσιτοι διαμελισμοί (εκδ. Θράκα, Αθήνα 2024), μας παραδίδει τη δική της ερμηνεία για αυτό το ζήτημα. Έτσι, λοιπόν, όπως θα δούμε και παρακάτω στην ανάλυση που θα ακολουθήσει, η ποιήτρια μέσω των ποιημάτων της και δη της σκληρής αλλά ειλικρινούς γλώσσας τους μας παραδίδει μέσα από την αλληλουχία των στίχων και των εικόνων, που είναι λες και ενώνονται σε μια μεγάλη σύνθεση πενηντατεσσάρων σελίδων, τον δικό της κόσμο, έναν κόσμο βαθιά ανθρώπινο, κοινό και διατομικό – έναν κόσμο που εκφράζει όλους μας, μέσα από τις πληγές του.

Πιο συγκεκριμένα, όμως, και παίρνοντας τα πράγματα από την αρχή ήδη από το πρώτο ποίημα της συλλογής με τον τίτλο «το τελετουργικό του τσαγιού» καταλαβαίνουμε τη δύναμη της απώλειας για την ποιήτρια. Μια αίσθηση απώλειας για πραγματικούς και φανταστικούς νεκρούς, που έχουν δηλωθεί όμως ως εξαφανισμένοι, τους οποίους ανασυνθέτει η ποιήτρια στις αναμνήσεις των τεσσάρων τοίχων, μέσα σε μια πόλη που «ζει με αίμα» (βλ. ποίημα «τικ τοκ»).

Το μυαλό, έτσι, μετατρέπεται σε έναν αναμορφωτή των περασμένων, έναν αναμορφωτή όμως που ακόμη και η ίδια η ποιήτρια δεν ξέρει τι κρύβεται πραγματικά μέσα του (βλ. ποίημα «ανθρακωρυχείο»). Οι κρυμμένοι σκελετοί, εξάλλου, των πεπραγμένων του παρελθόντος, του παρόντος και εσχάτως του μέλλοντος μέσα σε αυτόν τον ακαθόριστο προσωπικό πόλεμο βρίσκουν μια θέση πάντοτε επισφαλή και μετέωρη (βλ. ποίημα «ενηλικίωση»).