Ένα ακόμη βιβλίο ενός μέλους του Φιλολογικού Ομίλου Ελλάδος, ήρθε στα χέρια μου προς ανάγνωση. Τον τελευταίο καιρό, ο όμιλος αυτός, φρέσκος σε ιδέες και πολυγραφότατα μέλη, εκδίδει άλλοτε προσωπικά έργα ποίησης και πεζογραφήματος των μελών του, κι άλλοτε συλλογικά αφιερώματα, όπως η ανθολογία για τον ποιητή Τόλη Νικηφόρου. Στο εν λόγω βιβλίο, τη νουβέλα με τον τίτλο «Διάστρεμμα», του Κωνσταντίνου Λίχνου, την εισαγωγή υπογράφει ο συγγραφέας Αντώνης Χαριστός, ο οποίος εξηγεί στον αναγνώστη τη φιλοσοφία γραφής και αναλύει το βιβλίο του Κώστα Λίχνου, ενός εκ των μελών και αντιπρόεδρο του Ομίλου. Το εξώφυλλο απεικονίζει τρεις γυναίκες σε ένα καφέ, θα έλεγα παλιάς εποχής, αν κρίνω από την εμφάνισή τους.

Το «Διάστρεμμα» είναι μια νουβέλα που εκδόθηκε παραμονές της γιορτής της γυναίκας και είναι αφιερωμένη σ’ αυτήν. Μιλά για μια συνάντηση τριών γυναικών, μια από τις μηνιαίες συναθροίσεις που έχουν αποφασίσει για να ψυχοθεραπευτική επικοινωνία. Μια φιλόλογος, μια ψυχοθεραπεύτρια και μια φωτογράφος συνδέονται με μακρόχρονη φιλία. Η φιλία αυτή, τις βοηθά να γνωρίζει η μια τα απόκρυφα της άλλης, τα προτερήματα και τα μειονεκτήματα, ώστε να έχουν το θάρρος να σκαλίσει η μια την ψυχή της άλλης τόσο πολύ, που διαρκώς να δημιουργούνται εντάσεις. Ο αναγνώστης, μέσα από τα μάτια της αφηγήτριας (μιας εκ των τριών φίλων) παρακολουθεί αυτές τις γυναίκες, παρατηρεί τις ψυχολογικές μεταπτώσεις που μπορεί να έχουν, πάντα σε συνδυασμό με τη προσωπική τους ζωή. Οι ανησυχίες, οι επιθυμίες, οι αδυναμίες αλλά και οι διαμάχες μεταξύ τους, γίνονται αντικείμενο, ώστε ο Κώστας Λίχνος να το ξεδιπλώσει στο χαρτί. Θα μπορούσε κάθε αναγνώστρια να αναρωτηθεί καχύποπτα: Πώς μπορεί ένας άντρας συγγραφέας να ασχοληθεί μ’ αυτό το θέμα και αν μπορεί να αγγίξει τη ψυχοσύνθεση των γυναικών. Και εγώ, όταν είδα την περίληψη, την ίδια σκέψη έκανα και διστακτικά, από καθαρή περιέργεια, το διάβασα σε δυο μέρες.

Από «Το γαλάζιο βιβλίο», συλλογή 14 διηγημάτων του λογοτέχνη Στράτη Μυριβήλη, αφιερωμένη στην κόρη του Δροσούλα, που πρωτοκυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 1939 από τις εκδόσεις «Πυρσός». Η συλλογή περιλαμβάνει 14 διηγήματα, τα περισσότερα εκ των οποίων είχαν γραφτεί τα χρόνια 1934 και 1935 και πρωτοδημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα «Πρωία», στη στήλη «Το διήγημα της Κυριακής», την οποία κρατούσε ο συγγραφέας.

******************

Απόσπασμα

[…] -Θα σας πω κάτι που θα γελάσετε. Αγόρασα από την καντίνα του Συντάγματος δέκα μικρά σπαρματσέτα, ν΄ανάψουμε για την κεροδοσιά του Πάσχα. Τα έχω τυλιγμένα εκεί μέσα στο κουτί της μουτσούνας που βάζουμε το αλατοπίπερο. Κάναμε χαρές γι αυτό. Ο Φύκος που ήταν από την Αγιάσσο θυμήθηκε τη μεγάλη κεροδοσιά της Λαμπρής,που γίνεται στο μεγάλο πρόκλιτο της Παναγιάς της Αγιασσοτούλας. Κατεβαίνουν όλες οι κοπέλες με τα μεταξωτά τους τα σαλβάρια και με τα φλουριά και με τις στολισμένες λαμπάδες τους. Κορδέλλες ασπρες και κόκκινες και γαλάζιες και άσπρα λουλούδια.Και σα γίνει η κεροδοσιά,ανάβουν όλες τους, χιλιάδες κοπέλλες,και φέγγουν μόνο τα όμορφα πρόσωπά τους και τα φλουριά τους μέσα στη νύχτα. Τα παλικάρια αδειάζουν τα ντουφέκια κι οι κοπέλλες ξεφωνίζουν τρομαγμένες. Τα φαρδιά σαλβάρια τους τρίζουν μέσα στην εκκλησία,σαν το σούσουρο που κάνουν οι φυλλωσιές ή τα μικρά κύματα σαν σέρνονται στην άμμο.

Λοιπόν θα μας έλεγε ο Τζανής όλη την Ακολουθία του Πάσχα και θα λέγαμε όλοι μαζί το Χριστός Ανέστη.Θα ανάβαμε και τα σπαρματσέτα,να κάνουμε την κεροδοσιά,να φεγγοβολήσει το αμπρί.

-Δεύτε λάβετε φως εκ του ανεσπέρου φωτός!!!

Ο Τζανής συγκινήθηκε πολύ με τον ενθουσιασμό μας.

Ζωντάνευε τα παλιά τροπάρια με τη ζεστή φωνή του,που έτρεμε ελαφριά από το μυστικό ρίγος και τη φλογερή πίστη. Και τότες ακούσαμε από πιο κοντά τις μακρινές καμπάνες της Ελλάδας,και η μοσκοβολιά της θρησκείας της αγάπης απλώθηκε ως μέσα στο λασπωμένο μας χαράκωμα. Τα χελιδόνια του νησιού, τα χελιδόνια της θάλασσας,κελαϊδούσανε πιο σιμά,πιο σιμά.

Αχ ήταν έξοχος ο γιος του παπά. Τα μάτια του έλαμπαν από έναν περίεργο ενθουσιασμό,σχεδόν διονυσιακό.Έλαμπαν τόσο που ένιωθα το γαλάζιο φως τους να φέγγει μέσα σε όλο το σκοτεινό αμπρί,που,όσο βράδιαζε,ολοένα και σκοτείνιαζε περισσότερο.

Σα νύχτωσε καλά μας φέρανε το λαμπριάτικο συσσίτιο με μεγάλη προφύλαξη.Είχανε τις μερίδες χωρισμένες για να μπορούνε να τις δίνουνε σωστά μέσα στο σκοτάδι.Σε κάθε αμπρί τα δίνανε όλα μαζί,να φάνε συντροφικά.Είχανε κι από ένα κουτί τσιγάρα πολυτελείας για τον καθένα.

Συμφωνήσαμε όλοι να αφήσουμε τον Τζανή να κανονίσει το πασχαλινό μας τραπέζι.Θα τρώγαμε στη μία μετά τα μεσάνυχτα. Θα ανασταίναμε όλοι μαζί ,θα ανάβαμε όλα τα κεριά και θα τρώγαμε. Ήταν η κανονικιά ώρα που τρώγαμε τη μαγειρίτσα και στα καλά τα χρόνια της ειρήνης. Ήταν κιόλας η ώρα που θα γύριζαν τα παιδιά από την υπηρεσία. Ο Τζανής κι ο Μπούμπας είχαν σειρά για περίπολο και το νούμερό τους τελείωνε ίσα ίσα στη μία. Ζωστήκανε, κουμπώσανε την κάσκα κάτω από το σαγόνι,πήρανε το ντουφέκι και τις χειροβομβίδες τους και βγήκανε σερνάμενοι μέσα στο χαράκωμα. Την τελευταία στιγμή ο Τζανής έκοψε και έχωσε στο στόμα του μια γωνιδίτσα κουραμάνα,έβαλε την υπόλοιπη στο σακίδιό του.

Κώστας Κουτσουρέλης, Τι είναι και τι δεν είναι
η ποίηση: Δώδεκα ομόκεντρα δοκίμια,
Αθήνα: Μικρή Άρκτος 2020

Κώστας Κουτσουρέλης, Η πλάνη του Γκαίτε:
Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου,
Αθήνα: Μικρή Άρκτος 2022

«Οι λέξεις, ιδίως οι πανηγυρικές ανάμεσά τους, τα κύρια ονόματα, δεν είναι χρωματιστά μπαλόνια, γεμάτα αέρα. Κουβαλούν την ιστορία και την ιδεολογία τους» (Τι είναι και τι δεν είναι η ποίηση, σ. 118)

Σε κάθε αναστοχαστική επισκόπηση ως προς τις εννοιολογήσεις και το περιεχόμενο της ποίησης, της μετάφρασης και της κριτικής τέχνης και ανεξαρτήτως των ποιοτήτων ή της επιχειρηματολογίας κάθε κειμένου και συγγραφέα δημιουργούνται συμπληγάδες διλημμάτων, τα οποία ανάλογα με την εκτύλιξή τους συμπυκνώνουν την ιστορικότητα των κοινών τόπων για τα υπό εξέταση θέματα. Τα διλήμματα αυτά εμπλουτίζουν παράλληλα τους κριτικούς λόγους, διευρύνοντας τους «χάρτες» της κριτικής με πολυδιάστατα σημεία συγκλίσεων και αποκλίσεων. Στους ανοιχτούς διαλόγους κάθε κείμενο αναδιατάσσει την ιστορικότητα των πολιτικών τοποθετήσεων για τα διάφορα κριτικά θεωρητικά πεδία με συνυφάνσεις υποκειμενικών και συλλογικών αφηγήσεων, οι οποίες εντάσσονται στους κοινούς τόπους του σύγχρονου κοινωνικο-ιστορικού πλαισίου, ενώ παράλληλα «τοποθετούνται» στις προηγούμενες εννοιολογήσεις. Πέρα από τις αναμενόμενες προστριβές για μια «προνομιούχα» θέση στις ηγεμονικές κατασκευές που διαμορφώνουν τον χώρο της ποίησης, της λογοτεχνίας, της μετάφρασης και της κριτικής παραμένει ένα στοιχείο παραδοξότητας, η οποία θυμίζει τις διπλές εικόνες του Wittgenstein. Όσο καλά τεκμηριωμένη και να είναι μια τοποθέτηση, η οποία επιχειρεί να οικοδομήσει τη δημιουργία ενός «κανόνα» με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και με την παράθεση συγκεκριμένων αξιολογικών κατατάξεων, οι περιορισμοί της είναι πάντα συγκεκριμένοι γιατί, κατά τη γνώμη μου, καμιά ουσιοκρατία ή επιθυμία θέσπισής της δεν μπορεί να παραμείνει διαθέσιμη στους συνεχόμενους εμπλουτισμούς και αλλαγές που προκύπτουν στο πραγματικό, καθώς αυξάνεται η λογοτεχνική και ποιητική παραγωγή με την παράλληλη ανοιχτή αναδιαμόρφωση των διλημματικών κοινών τόπων για την τέχνη και την κριτική της στον κοινωνικό και ιστορικό χρόνο και χώρο.
Έμπειρος ποιητής, μεταφραστής, και κριτικός ο Κώστας Κουτσουρέλης σε κάθε έργο γνωρίζει καλά τις παραπάνω διαπιστώσεις/προβληματισμούς. Ήπια και ψύχραιμα κατασκευάζει και υποστηρίζει το κριτικό και καλλιτεχνικό του σύμπαν, επιτυγχάνοντας να υποστηρίξει ένα θεωρητικό πλαίσιο για την ποίηση, τη μετάφραση και την κριτική, χωρίς να παραγνωρίζει άλλες φωνές και χωρίς να εμπλέκεται στο δίπολο του σχετικισμού ή της απολυτότητας. Η πολυετής τριβή του με την ποίηση, τη μετάφρασή της και τις κριτικές θεωρίες που συνδέονται με αυτές τού επιτρέπουν να θίγει κομβικά ερωτήματα παίρνοντας θέση και διατηρώντας μόνιμα ενεργή την ιστορικότητα στις διαχρονικές διαφοροποιήσεις της.

Στη νεοελληνική ποίηση η εποχή της Άνοιξης αποτελεί μια δοξαστική υμνολογία κι ένα εγκώμιο της ζωής μέσα στον ψυχοκτόνο χρόνο. Συμβολίζεται με τα χρώματα της πασχαλιάς, της ροδιάς, της μυγδαλιάς, του κρόκου της αυγής και το χρυσάφι του δειλινού. Είναι ο Ανθεστηριώνας των αρχαίων μας, που αναζωογονεί το πνεύμα κι εξάπτει το σώμα. Είναι η Ανάσταση των Χριστιανών, που ανακαλεί την προσδοκία και γεμίζει τα εσώτερα ασύλληπτο φως… Σάμπως από αναστάσιμο θαύμα μεταμορφώνεται ο βροτός άνθρωπος σε φύση ευδαιμονική:

« Νικήθηκε ο θάνατος με το χαμόγελο του δέντρου..» ( Τάκης Βαρβιτσιώτης).

Η μακρά απουσία του ήλιου κάνει την προσμονή της ανοιξιάτικης χαράς εντονότερη και την προαίσθηση της αναγέννησης σωστό μακαρισμό:

« Η νιότη και το σύννεφο
Τ’ άστρο και το φεγγάρι
Λες κι ήρθαν από άνοιξη
Και με περίσσια χάρη..»   (Γιώργος Σαραντάρης).