ΟΛΑ ΚΑΙ ΤΙΠΟΤΑ

Το μυστικό που υπήρξαμε βυθιζόμενοι

στον πρώτο παλμό της αγαλλίασης  και της παραίτησης.

Όμως φτάνει μια στιγμή που το ΟΛΟ   κρύβεται

ή  μας εμφανίζεται   μεταμφιεσμένο  σε ΤΙΠΟΤΑ.

Κάποια φορά σκέφτηκες να μην γράψεις άλλο από καθήκον:

να το ζήσεις άτεγκτα μες στη ζοφερή σιωπή…

Εκεί βρίσκεσαι τώρα;

Δεν πίστεψα πως η νύχτα θα ‘φτανε έτσι..

Χυδαία, πυκνή, δίχως άστρα..

Η δικιά σου πώς είναι;

Αν να το πω μπορούσα

ίσως και να με βοηθούσες να επινοήσω την ελπίδα.

Και δεν είναι πως δεν εμπιστεύομαι:

ελπίζω, πιστεύω και αγαπώ

με μια επιμονή αρραγή και βουβή.

(Ernestina de Champourcín, 1905-1999)

*****************************************************************

Ακόμη και στην Ισπανία, μέχρι σχετικά πρόσφατα, ο όρος «Γενιά του 27» παρέπεμπε  στη σύνθεση της γνωστής ανδρικής ομάδας, καλλιτεχνών παγκόσμιας ακτινοβολίας πλέον,  όπου δεσπόζει η μορφή τού Federico García Lorca. Αλλά και σε αναφορές στους καλλιτέχνες, που ακολουθούσανε σε δεύτερο πλάνο, δεν γινόταν σχεδόν ποτέ  η παραμικρή μνεία  στις αναρίθμητες  γυναίκες καλλιτέχνιδες της ίδιας γενιάς. Πρόκειται για ένα  «τυφλό κομμάτι» της ιστορίας, όπως θα μας πει η Tania Balló, μία από τις πολλές ερευνήτριες που ασχολήθηκε με τις Sinsombrero[1], αυτές δηλαδή που δεν φορούνε καπέλο, προσωνύμιο που θα ονοματίσει και ένα ολόκληρο κίνημα υπέρ της γυναικείας χειραφέτησης σε όλα τα πεδία, πέραν της Τέχνης,  ως Sinsombrerismo.

To συγκεκριμένο προσωνύμιο (Sinsombrero) προκύπτει από ένα επεισόδιο που λαμβάνει χώρα στην πολυσύχναστη Puerta del Sol κάπου στα μέσα της δεκαετίας του 1920. Το αφηγείται, μία από τις πρωταγωνίστριες και κυρίαρχη μορφή  των γυναικών της συγκεκριμένης γενιάς, η διεθνούς φήμης ζωγράφος Maruja Mallo στην Δημόσια Ισπανική τηλεόραση, το 1980, έχοντας επιστρέψει από την μακροχρόνια εξορία της στο εξωτερικό. Η ίδια μαζί με τους συμφοιτητές της στη Σχολή Τεχνών της Μαδρίτης,  Margarita Manso και τον  Salvador Dalí, και τον αχώριστο φίλο τους, Federico García Lorca, εντελώς άγνωστοι τότε, βγάζουν  επιδεικτικά τα καπέλα τους, ενώπιον του άναυδου πλήθους που σκανδαλίζεται και εξαγριώνεται. Τα καπέλα εκείνη την εποχή αποτελούν  σύμβολα αστικής ευπρέπειας, αλλά η αντιδραστική νεολαία της εποχής βλέπει  σε αυτά τον ασφυκτικό κορσέ των κυρίαρχων συντηρητικών αντιλήψεων.

O José Luis Ferris, που επιμελείται μια πρόσφατη ανθολογία ποιητριών της γενιάς του 27,  επισημαίνει  πως οι γυναίκες αυτές  «αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του υφαντού της εποχής και έχουν ρόλο πρωταγωνιστικό σε κοινωνικές κατακτήσεις ύψιστης σημασίας, συνδιαμορφώνοντας τον βασικό πυρήνα  της γενιάς».

Πρόκειται για  μια εποχή  όπου έρχεται στο προσκήνιο, από τις ίδιες τις γυναίκες,  πιο δυναμικά από ποτέ το ζήτημα του ρόλου των γυναικών στην ευρύτερη κοινωνία. Αίτημα έτσι κι αλλιώς διαρκές πάνω σε δρόμους που έχουν χαράξει λαμπρές γυναικείες μορφές στο παρελθόν[2]. Ωστόσο αυτό που συμβαίνει  με τις γυναίκες της γενιάς του 27 μοιάζει να είναι το πλήρωμα του χρόνου για μια μαζική διεκδίκηση. Τα αιτήματα των  Sinsombrero είναι ο ώριμος  καρπός μιας  εποχής τους που ψάχνει εναγωνίως να βγει από την πνιγηρή εσωστρέφεια του παρελθόντος. Η πιο  εκδηλωτική ίσως έκφραση της μοντέρνας γυναίκας,  με  φανερές  επιρροές από το εξωτερικό, που  διεκδικεί δυναμικά θέση  στον δημόσιο χώρο. Η νέα αυτή αντίληψη θα ενισχυθεί περαιτέρω από την έλευση της Δεύτερης Ισπανικής Δημοκρατίας (1931-1939) η οποία παραχωρεί στις γυναίκες δικαιώματα, και που ως τότε μοιάζανε αδιανόητα.[3]

Για να κατανοήσουμε την επί δεκαετίες  λήθη που ακολούθησε για εκείνες, που ίσως αποτελεί και την πιο ισοπεδωτική μορφή εξορίας, θα πρέπει να πούμε πως στις δεκαετίες του 20 και του 30, που λαμβάνει χώρα το συγκεκριμένο μπουμ, οι  γυναίκες καλλιτέχνιδες παρά το αξιόλογο έργο τους, αγνοούνται προκλητικά. Είναι χαρακτηριστικό πως στην ποιητική ανθολογία του 1932 που επιμελείται ο Gerardo Diego[4], δεν υπάρχει ούτε ένα γυναικείο όνομα. Και μάλλον ως ειρωνικό ηχεί πως στην διευρυμένη επανέκδοση της συγκεκριμένης ανθολογίας, δύο χρόνια μετά, συμπεριλαμβάνονται μόλις δύο γυναίκες[5]. Το ίδιο φαινόμενο, λίγο πολύ, παρατηρείται με αρκετές ανθολογίες στις επόμενες δεκαετίες, όπου οι γυναίκες παραμένουν μια ισχνή  μειοψηφία.

Οι βαθιες ρίζες των  «Ωδων»  του Κάλβου φθάνουν μέχρι τον «Επιτάφιο» του Περικλη

Σε μία μικρη μελέτη-της, που δεν ξεπερνάει τις 50 σελίδες, όμως αρκετα πυκνη σε δικες-της, αυθεντικες, ιδέες, σκέψεις, κρίσεις και σχόλια, η γνωστη φιλόλογος και κριτικος της λογοτεχνίας Ευσταθία Δήμου, επεδίωξε να συνδέσει και ν’ αποδείξει, με πειστικα και διαφωτιστικα επιχειρήματα, τη σχέση που υπάρχει ανάμεσα στα αριστουργηματικα έργα Ωδες του Ανδρέα Κάλβου και Επιτάφιος Λόγος του ρήτορα και πολιτικου Περικλη, κυρίως σε ό,τι αφορα τα καταγωγικα στοιχεία του ποιητικου έργου που μας έδωσε ο νεοέλληνας ποιητης.

Με άλλα λόγια, η Ε. Δήμου, στην πρωτόφαντη και μοναδικη (απ’ όσο γνωρίζω) αυτη μελέτη-της που τιτλοφορείται «Απο τη Σύγκριση στη Σύγκλiση – Η καταγωγικη σχέση των Ωδων του Ανδρέα Κάλβου με τον Επιτάφιο Λόγο του Περικλη», και η οποία εκδόθηκε το 2023 απο τις εκδόσεις ΄΄Κουκκίδα΄΄, φανέρωσε ξεκάθαρα πως το πολύκλωνο δέντρο που λέγεται ΄΄Ωδες΄΄ είναι τόσο θαλερο και δυνατο που οι θεριεμένες ρίζες-του φθάνουν πολυ βαθια μέσα στον αιώνιο χρόνο. Φθάνουν, συγκεκριμένα, μέχρι τον ΄΄Επιτάφιο Λόγο΄΄, όπου απο εκει αρδεύτηκε ικανοποιητικα απο τα πλούσια και ζωοδόχα κοιτάσματα που υπάρχουν μέσα στο πανάρχαιο αυτο έργο.

Ως εκ τούτου, ευθυς εξαρχης, θα έλεγα πως το εγχείρημα της Ε. Δήμου, εννοω της σύνδεσης των δύο έργων, ακούγεται παράτολμο! Γιατι, μία τέτοια σύνδεση, όπως ομολογει και η ίδια, είναι «ανέλπιστη και απροσδόκητη σε μεγάλο βαθμο». Διαβάζοντας και εξετάζοντας όμως, πολυπροσεκτικα αυτη την τόσο ενδιαφέρουσα μελέτη, εννοω σελίδα με σελίδα, όπου ξεδιπλώνει την τολμηρη, αναλυτικη και συγκριτικη σκέψη-της, είναι αδύνατο που να μην πεισθεις αταλάντευτα (αλλα και να ξαφνιαστεις ευχάριστα) απο τα ευρήματά-της και βασικα για τον τρόπο «με τον οποίο συνδέονται τα δύο έργα, οι δύο δημιουργοι και, εν τέλει, οι δύο εποχες», σ. 26, που έζησαν, έδρασαν και δημιούργησαν ο Περικλης και ο Κάλβος.

Συμπληρώθηκαν πρόσφατα δέκα χρόνια από τη μονογραφία του Κώστα Κουτσουρέλη για τον ποιητή Κ. Π. Καβάφη (Κώστας Κουτσουρέλης, Κ. Π Καβάφης, Μελάνι, Αθήνα 2013), η οποία αναμφίβολα και τάραξε τα –στάσιμα για δεκαετίες– νερά των καβαφικών σπουδών και μελετών, προκαλώντας πλήθος σχολίων, αντεγκλήσεων, προβληματισμών, ακόμα και ξεκάθαρων προσωπικών επιθέσεων εναντίον του συγγραφέα και των όσων εκείνος πρεσβεύει. Του καταλογίστηκαν εμμονές, δικολαβίες και διαστροφές της πραγματικότητας, εγγενής προγραμματική διάθεση που δήθεν του υπαγορεύει να αποτελεί απλά μια φωνή αντίδρασης και αντιπολίτευσης στη –φερόμενη ως– ομόθυμη αποδοχή της καβαφικής ποιητικής, καθώς και πολλές άλλες συναφείς κατηγορίες. Συχνότατα δε, οι επιθέσεις αυτές συμπαρέσυραν και την ευρύτερη προσπάθεια της νεότερης έμμετρης ποίησης και λυρικής επαναμάγευσης του ποιητικού λόγου, περιχαρακώνοντας τη συζήτηση σε ένα ατυχές και εντελώς άστοχο δίπολο παράδοσης – νεωτερικότητας ή ελεύθερου – έμμετρου στίχου (τη στιγμή που σχεδόν το σύνολο του καβαφικού έργου είναι έμμετρο). Ελάχιστοι, ωστόσο, από τους επικριτές του μπήκαν όντως στη διαδικασία να εξετάσουν τα επιχειρήματα που ο συγγραφέας παραθέτει και να αντιπαρατεθούν μαζί του στην ουσία. Ας μη γελιόμαστε: η επίθεση στα γραφόμενα του Κουτσουρέλη δεν είχε ως στόχο την υπεράσπιση του ίδιου του Καβάφη, της μορφής και του έργου του, καθώς φαίνεται πως εντέλει οι πρώτοι διαφθορείς της παράδοσης του τελευταίου είναι οι ίδιοι οι αυτόκλητοι «θεματοφύλακες» και «υπερασπιστές» του.

Πώς βρέθηκε σ’ αυτή τη θέση, ούτε η ίδια κατάλαβε, πόσο μάλλον όλοι εμείς οι υφιστάμενοι. Το μόνο σίγουρο που ξέραμε ήταν πως έπρεπε στο εξής να την υφιστάμεθα. Πες η βαμμένη αφέλεια στο μέτωπο, που πλαισιώνει δυο ημίκλειστα μάτια… πες τα μονίμως σφιγμένα χείλη ή το δεξί ποδάρι που το σέρνει σαν κατάδικος που κουβαλάει αλυσίδες… Μπορεί καιτίποτα απ’ αυτά, μόνο και μόνο οι συνεχείς υποδείξεις προς όλουςμας, να ‘μαστε υπάκουοι στο petitrien, αρκούν να την κάνουν αφόρητη.

Για να γίνω πιο συγκεκριμένος, το Ίδρυμα όπου εργαζόμαστε είναι κοινωφελούς σκοπού και ψυχαγωγικού χαρακτήρα. Όταν όμως το κοινωφελές και ψυχαγωγικό περνάει μες απ’ τα γρανάζια της γραφειοκρατίας, τότε μένει απλά εκεί, μασιέται και μετατρέπεται σε ανώφελο και καταναγκαστικό. Φυσικά όλοι οι διευθύνοντες και ιθύνοντες είναι κι αυτοί, με τη σειρά τους, υπηρέτες εντολών κι εγγράφων, κι επειδή οι πλείστοι δεν έχουν ιδέα από νομοθεσίες κι ερμηνείες νόμων, αντίθετα διακατέχονται από ένα μεταφυσικό δέος στη θέα κάποιας εγκυκλίου, αυτοσχεδιάζουν διαρκώς, απευθύνονται για ψύλλου πήδημα στους ανωτέρους τους, με άλλα λόγια τρέμει η ψυχή τους – όντας καρδερίνες – μη βρεθούν εκτεθειμένοι. Αλλά πάνω και πέρα απ’ όλα παραμένουν απόλυτα αισιόδοξοι ότι θα τα καταφέρουν. Θα καταφέρουν να στρογγυλοκάθονται, σαν τους τσάρους στο θρόνο τους, να μιλάνε με τις ώρες στο τηλέφωνο, να ελέγχουν πρωτόκολλα κι αλληλογραφία. Τώρα, όσον αφορά την κοινή ωφέλεια και την αγωγή ψυχής… αυτά πια…είναι ψιλά γράμματα που δεν περιέχονται σε καμιά εγκύκλιο. Κι αν κάνει κάποιος το λάθος να τους ρωτήσει ποιος είναι ο απώτερος στόχος όλης αυτής της τυπολατρείας, η απάντηση θα ‘ναι παραπάνω από αναμενόμενη: «Αυτές είναι οι εντολές… έτσι οφείλουμε να κάνουμε… το γράμμα του νόμου… όλοι μας στο ίδιο καζάνι βράζουμε…» Ειδικά η τελευταία διατύπωση είναι πέρα για πέρα λάθος. Ο καθένας βράζει στο δικό του καζάνι, αλλά μερικά καζάνια είναι πιο ευρύχωρα, και γι’  αυτό ξεχειλίζουν…

(Ε.Μ. Βεντούρη, «Το νησί της Κίρκης», λάδια σε καμβά, 100Χ150 cm)

ΤΟ ΝΗΣΙ ΤΗΣ ΚΙΡΚΗΣ

Αυτό που λίγοι ξέρουν, είναι ότι η Κίρκη στον ελεύθερο χρόνο της, ύφαινε άντρες που ξέπεφταν στην πρόχειρη κατηγορία των χοίρων. Απολάμβαναν ξέφρενα λασπόλουτρα, μέσα στο παλάτι της νήσου Τόρε Πάολα, περιτριγυρισμένο από δύο σπήλαια, όπου προσάραζαν οι ναυτικοί τα κουρασμένα ιστιοφόρα τους.

Ναι, τους έκαμε όλους γουρούνια με λίγο κόκκινο κρασί και μπόλικη υπόσχεση για ευδαιμονία.

Οι άντρες άπραγοι τράβαγαν –όλους τους μήνες της απογοήτευσης– τα έντερά τους έξω, όπως κλωστή απ’ το ξηλωμένο μάλλινο του σώματος. Κατασκεύαζαν βλέπετε με δαύτα, αλλαντικά της Λουκανίας αντί για ταξίδια και εκστρατείες της Τροίας, που τα ύφαινε στον αργαλειό της πλάνης η ίδια η μάγισσα Κίρκη, η Κόρη του Ήλιου και της Ανατολίτισσας Πέρσης.

Στον χρόνο πάνω, οι άντρες ξαφνικά ξεμέθυσαν απ’ το ψυχοτρόπο κρασί. Τη μαρτύρησε ο Ευρύλοχος στον Οδυσσέα.

Την κατάλληλη στιγμή, έτρεξαν πίσω στο καράβι να δραπετεύσουν αφήνοντας πίσω την Κίρκη να αποτελειώνει μόνη το υφαντό της νύχτας με μαλλιά απ’ την εξαίσια κόμη της σκυφτής μελαγχολίας της.