Οι βαθιες ρίζες των  «Ωδων»  του Κάλβου φθάνουν μέχρι τον «Επιτάφιο» του Περικλη

 

 

Σε μία μικρη μελέτη-της, που δεν ξεπερνάει τις 50 σελίδες, όμως αρκετα πυκνη σε δικες-της, αυθεντικες, ιδέες, σκέψεις, κρίσεις και σχόλια, η γνωστη φιλόλογος και κριτικος της λογοτεχνίας Ευσταθία Δήμου, επεδίωξε να συνδέσει και ν’ αποδείξει, με πειστικα και διαφωτιστικα επιχειρήματα, τη σχέση που υπάρχει ανάμεσα στα αριστουργηματικα έργα Ωδες του Ανδρέα Κάλβου και Επιτάφιος Λόγος του ρήτορα και πολιτικου Περικλη, κυρίως σε ό,τι αφορα τα καταγωγικα στοιχεία του ποιητικου έργου που μας έδωσε ο νεοέλληνας ποιητης.

Με άλλα λόγια, η Ε. Δήμου, στην πρωτόφαντη και μοναδικη (απ’ όσο γνωρίζω) αυτη μελέτη-της που τιτλοφορείται «Απο τη Σύγκριση στη Σύγκλiση – Η καταγωγικη σχέση των Ωδων του Ανδρέα Κάλβου με τον Επιτάφιο Λόγο του Περικλη», και η οποία εκδόθηκε το 2023 απο τις εκδόσεις ΄΄Κουκκίδα΄΄, φανέρωσε ξεκάθαρα πως το πολύκλωνο δέντρο που λέγεται ΄΄Ωδες΄΄ είναι τόσο θαλερο και δυνατο που οι θεριεμένες ρίζες-του φθάνουν πολυ βαθια μέσα στον αιώνιο χρόνο. Φθάνουν, συγκεκριμένα, μέχρι τον ΄΄Επιτάφιο Λόγο΄΄, όπου απο εκει αρδεύτηκε ικανοποιητικα απο τα πλούσια και ζωοδόχα κοιτάσματα που υπάρχουν μέσα στο πανάρχαιο αυτο έργο.

Ως εκ τούτου, ευθυς εξαρχης, θα έλεγα πως το εγχείρημα της Ε. Δήμου, εννοω της σύνδεσης των δύο έργων, ακούγεται παράτολμο! Γιατι, μία τέτοια σύνδεση, όπως ομολογει και η ίδια, είναι «ανέλπιστη και απροσδόκητη σε μεγάλο βαθμο». Διαβάζοντας και εξετάζοντας όμως, πολυπροσεκτικα αυτη την τόσο ενδιαφέρουσα μελέτη, εννοω σελίδα με σελίδα, όπου ξεδιπλώνει την τολμηρη, αναλυτικη και συγκριτικη σκέψη-της, είναι αδύνατο που να μην πεισθεις αταλάντευτα (αλλα και να ξαφνιαστεις ευχάριστα) απο τα ευρήματά-της και βασικα για τον τρόπο «με τον οποίο συνδέονται τα δύο έργα, οι δύο δημιουργοι και, εν τέλει, οι δύο εποχες», σ. 26, που έζησαν, έδρασαν και δημιούργησαν ο Περικλης και ο Κάλβος.

Όπως εκτιμα η συγγραφέας, η καλβικη δημιουργία «ανοίγει και ανοίγεται σε μια ευθεία και ανεμπόδιστη οδο που την οδηγει με απόλυτη ακρίβεια σε ένα απο τα λαμπρότερα έργα της αρχαιοελληνικης γραμματείας, στο πιο εξέχον και ακτινοβόλο κείμενο που αποτυπώνει το αρχαιελληνικο θαύμα, στον Επιτάφιο Λόγο του Περικλη», σ. 26.

Η εμβριθης φιλόλογος και κριτικος είναι απόλυτα πεπεισμένη  πως «Η παράλληλη ανάγνωση των δύο έργων δεν είναι απλως διαφωτιστικη της εγγύτητας των εποχων και της κοινότητας των ιδεων που αποτελουν τη ραχοκοκαλια-τους, είναι, στην κυριολεξία, αποκαλυπτικη του τρόπου με τον οποίο δύο τόσο απομακρυσμένοι μεταξυ-τους δημιουργοι επικεντρώθηκαν και ανέδειξαν τα σημεία εκείνα στα οποία θα πρέπει να στηριχθει η ύπαρξη των πολιτων, ούτως ώστε να υπερασπίζεται και να κερδίζει ένα υψηλο ανθρώπινο ήθος και μια ανώτερη ποιότητα ζωης»,

σ. 9.

Ο ΄΄Επιτάφιος Λόγος΄΄, όπως γνωρίζουμε, εκφωνήθηκε απο τον Περικλη το 430 π. Χ. προς τιμην των νεκρων του πρώτου έτους του Πελοπονησιακου πολέμου και τον κατέγραψε (παρέθεσε ή συνέθεσε) ο Θουκυδίδης στο δεύτερο βιβλίο της Ιστορίας-του. Σε αυτο τον λόγο ο Περικλης εξυμνει την ανδρεία, τις αρετες και πρώτιστα την αγάπη που είχαν οι νεκροι για την πατρίδα-τους. Με αριθμους μιλώντας, τα δύο αυτα έργα τα χωρίζει μία χρονικη απόσταση 22 σχεδον αιώνων!

Ο Κάλβος, ας μην το ξεχνάμε, ήταν μία ιδιαίτερη περίπτωση Έλληνα που έζησε σχεδον όλη τη ζωη-του στα ξένα. Και αυτοι οι Έλληνες, δηλαδη που έχουν την ίδια μοίρα με τον ποιητη, σύμφωνα με τον αξεπέραστο Νίκο Καζαντζάκη, έχουν μέσα-τους την περηφάνια της φυλης-τους αλλα και νιώθουν έντονα την ευθύνη ότι πρέπει να είναι αντάξιοι των προγόνων-του.  «Η πεποιθησή-τους», λέει ο Ν. Καζαντζάκης, «ότι κατάγονται απο τον Πλάτωνα ή τον Περικλημπορει κάλλιστα να είναι ψευδαίσθηση, χιλιετης αυθυποβολη, αλλα η αυθυποβολη αυτη, καθως γίνεται πίστη, ασκει βαθια επίδραση στη νεοελληνικη ψυχη». Το ίδιο συνέβη, πιστεύω, και με τον Κάλβο, ιδιαίτερα με το αίσθημα της φιλοπατρίας το οποίο διοχέτευσε αφειδώλευτα στο έργο-του.

Η Ε. Δήμου, συγκεκριμένα, μελετώντας σε βάθος και συγκρίνοντας προσεκτικα τα δύο έργα, διαπίστωσε πως «ο Κάλβος, αιώνες μετα τον αρχαίο Έλληνα ρήτορα και πολιτικο, έρχεται με την ποιητικη δημιουργία-του, το σύνολο των είκοσι Ωδων-του, να επαναλάβει και να αποδείξει με άλλο τρόπο και μέσα σε άλλο πλαίσιο, το ίδιο όμως έντονα και εμφατικα, την ανάγκη να κατακτηθουν και να τεθουν ως θεμέλιοι λίθοι της ανθρώπινης κοινωνίας έννοιες και πράξεις που καταδηλώνουντην τέλεια, την ιδανικη πνευματικη, ηθικη και πολιτικη συγκρότηση του ατόμου και του συνόλου», σ. 9.

Ο ΄΄ΕπιτάφιοςΛόγος΄΄ σίγουρα είναι έργο με μεγάλη πνευματικη ενέργεια. Είναι ένα πολυδύναμο έργο, απο εκείνα που οι νεοπλατωνικοι μυστικιστες θα τα ονόμαζαν, με τον θρησκευτικο και φιλοσοφικο όρο, λόγος σπερματικος (ores spermaticos, που σημαίνει φράση (στην περίπτωσή-μας έργο) που φέρνει αποτελέσματα όπως οι σπόροι φέρνουν σοδεια.

Η συγγραφέας της μελέτης, που για να την ολοκληρώση-της επιστράτευσε ευφυΐα και τόλμη, χάρισμα και δημιουργία, φωτίζει δυναταπολλα σημεία επαφης των δύο έργων. Κατα βάση, τα επικεντρώνει «σε τρία σημεία που κινουν τη δημιουργία και τη σύνθεση. Πρόκειται για τη φιλοπατρία, την αρετη και την ελευθερία, τρεις έννοιες οι οποίες αποτελουν και τους πυλώνες πάνω στους οποίους στήνονται τα δύο έργα που, πάνω στη βάση αυτη, αποκτουντελικα έναν άνθρωποκεντρικοπροσανατολισμο περισσότερο επίκαιρο αποποτε, εαν βεβαίως θεωρηθουν στην ευρύτερη σημασία και το περιεχόμενό-τους», σσ. 26-27.

Κοντολογις, η Ε. Δήμου αποφαίνεται πως οι ΄΄Ωδες΄΄ του Κάλβου ανακαλουν τον ΄΄Επιτάφιο΄΄ του Περικλη, αυτο το απαράμιλλο «μνημείο λόγου». Με πιο απλα λόγια: Η Ε. Δήμου απέδειξε πως το περιεχόμενο του ΄΄ΕπιτάφιουΛόγου΄΄ είναι η στέρεη βάση πάνω στην οποία πάτησε ο Κάλβος για να μας δώσει το ανεπανάληπτο έργο-του που λέγεται ΄΄Ωδες΄΄, γεγονος που καταδεικνύεται απο τα εσωτερικα στοιχεία και γενικα αποτο ήθος και τον χαρακτήρα που εκπέμπει το βαθυστόχαστο ποιητικο έργο του νεοέλληνα ποιητη.

Χαρακτήρισα πρωτόφαντη και μοναδικη τη μελέτη, γιατι η Ε. Δήμου ως άτομο που μελετα σοβαρα, βαθια και πλατια την ελληνικη λογοτεχνία, άγγιξε, πιστεύω, ένα θέμα που μέχρι σήμερα δεν το άγγιξε κανένας άλλος, ούτε και έπεσε στην αντίληψη κανενος άλλου μελετητη, κριτικου λογοτεχνίας, ερευνητη, φιλόλογου-κλασικων ή σύγχρονων σπουδων. Και εδω, ασφαλως, φανερώνεται η οξυδέρκεια, οι βαθιες γνώσεις, η διαίσθηση και οι συγκριτικες ικανότητες με τα οποία είναι προικισμένη αυτη (η τόσο πολλα υποσχόμενη) συγγραφέας.

Στην ουσία, η μελέτηαυτη, που αποκαλύπτει μία συγγραφέα με πρωτότυπη έμπνευση, ανήσυχο και δημιουργικο πνεύμα, θα αποτελέσει, πιστεύω, έναν ολόφωτο οδοδείχτη που μπορει να τροχοδρομήσει τον στοχασμο των Ελλήνων μελετητων και προς άλλες, ως επι το πλείστον άγνωστες, κατευθύνσεις και πεδία της φιλολογικης έρευνας.

Χωρις δεύτερη σκέψη, θα έλεγα πως η Ε. Δήμου, και έχοντας βέβαια υπόψη-μου όλο το κριτικο έργο που έδωσε ως τώρα, ξεχωρίζει κατα πολυ απ’ όλους όσους επιδίδονται σήμερα σε αυτο τον τομέα, γιατι, σίγουρα αρθρώνει, στις μέρες-μας, το πιο ζωντανο, γνήσιο, πλούσιο και ευθύβολο κριτικο λόγο, επομένως και τον πιο ενδιαφέρων!

 

*Το κείμενο είναι βασισμένο σε κανόνες του μονοτονικου που εφάρμοζε ο αξέχαστος Αντώνης Μυστακίδης-Μεσεβρινος