Δημοσθένης Κούρτοβικ, Αντιλεξικό νεοελληνικής χρηστομάθειας

Η νεότερη Ελλάδα έχει πολύ σημαντική ποιητική παράδοση. Γιʼ αυτό οι επίδοξοι λογοτέχνες μας, αλλά και οι κριτικοί και οι φιλόλογοι, αισθάνονται κατά κανόνα ότι έχουν περισσότερες πιθανότητες να θεωρηθούν και οι ίδιοι πολύ σημαντικοί αν ασχοληθούν με την ποίηση παρά με την πεζογραφία. Το αποτέλεσμα είναι ότι η ελληνική ποίηση εμφανίζεται σπουδαιότερη απʼ όσο πραγματικά είναι.

*

Η νεοελληνική γλώσσα έχει αναδείξει έναν ποιητή που μπόρεσε να μιλήσει σʼ ένα παγκόσμιο κοινό κι επηρέασε όχι λίγους ποιητές άλλων γλωσσών: τον Καβάφη. Επίσης, έχει γεννήσει δυο-τρεις ποιητές που ίσως κάποτε θεωρηθούν μεγάλοι, με οποιαδήποτε κριτήρια. Τέλος, έχει βγάλει μια πλειάδα ποιητών που κατόρθωσαν να εξυψώσουν σε ποιητικό όραμα αυτό που λέμε Ελλάδα. Στη σκιά όλων αυτών κινείται ένα αμέτρητο πλήθος άλλων, που φαντάζονται ότι καταυγάζονται από τη λάμψη τους.

*

Αν υπάρχει μια απόδειξη ότι είμαστε ποιητικός λαός, δεν είναι η πολλή ποίηση που γράφεται στην Ελλάδα (οι περισσότεροι άνθρωποι στον κόσμο έχουν συνθέσει τουλάχιστον τρία-τέσσερα ποιήματα στη ζωή τους), αλλά η τάση μας να χαρακτηρίζουμε ποιητικό οτιδήποτε μας αρέσει: από ένα μυθιστόρημα ως μια μαγειρική συνταγή.

*

Στον Σεφέρη οφείλεται η σοφή παρατήρηση ότι οι τρεις μεγαλύτεροι ποιητές μας (Σολωμός, Κάλβος, Καβάφης) δεν ήξεραν ελληνικά. Δεν πρόκειται για παράδοξη σύμπτωση. Η υψηλή ποίηση προϋποθέτει την ανορθόδοξη, ας μη διστάσουμε να πούμε: την ασεβή χρήση της γλώσσας, την υποταγή της στην ορμή του μεγαλόπνευστου ποιητή. Και σε μια τέτοια πράξη προχωρεί ευκολότερα κάποιος που βλέπει μια γλώσσα σαν καινούργιο σπίτι του παρά όποιος την αντιμετωπίζει σαν διατηρητέο μνημείο.

Ένας μικρός γλυκός παλιός Σεπτέμβρης

Σμυρνεικα τραγούδια

Το καθρεφτάκι σου παλιό
και πίσω απ’ τη θαμπάδα
η Σμύρνη με το Κορδελιό
και η παλιά Ελλάδα

Μουτζουρωμένο το γυαλί
μα πίσω απ’ τους καπνούς του
βλέπει ο Θεός το Αϊβαλί
και σταματάει ο νους του

Τα σμυρνέικα τραγούδια
ποιος σου τα ‘μαθε
να τα λες και να δακρύζεις
της καρδιάς μου ανθέ

Το καθρεφτάκι σου παλιό
και το μυαλό χαμένο
σε ποιο τα ήπιες καπηλειό
και βγήκες μεθυσμένο

Μουτζουρωμένο το γυαλί
μα πίσω απ’ τους καπνούς του
βλέπει ο Θεός το Αϊβαλί
και σταματάει ο νους του

Τα σμυρνέικα τραγούδια
ποιος σου τα ‘μαθε
να τα λες και να δακρύζεις
της καρδιάς μου ανθέ

Το ζήτημα είναι τι θέλουμε να αποδείξουμε κάθε φορά.
Γνωστός λογοτέχνης, ιδιοκτήτης περιοδικού, αντιμέτωπος με την ισολογία του διαδικτύου καταφεύγει στην πολιτική της ανταλλαγής εξωδίκων. Δεν είναι της ώρας να αναφερθούμε στις αστήρικτες και πέραν πάσης λογικής αιτιάσεις του. Ούτε λίγο ούτε πολύ κάποιος αδυνατεί να δεχτεί να μην μας αρέσουν τα γραφόμενά του, ακόμη και ο τρόπος που πολιτεύεται. Με λογική παιδιού θέλει να εξαφανίσει κάθε μη αρεστό λόγο για το βίο και την πολιτεία του.
Το αξιοπαρατήρητο είναι το γεγονός πως άνθρωποι με πολύχρονη πείρα στη αγορά, που διαχειρίστηκαν εξουσίες της δημοσιότητας μέσα από τα έντυπά τους εμφανίζουν υπερβολικά χαμηλή ανοχή στην αρνητική κριτική. Και φαίνεται πως αυτή η χαμηλή ανοχή στην κριτική υπήρξε ο οίακας του βίου τους.
Και φαίνεται ακόμη πως αυτοί, περισσότερο κι από τους δημοσιογράφους, μοιάζουν να απειλούνται από το διαδίκτυο. Μαθημένοι χρόνια σε απυρόβλητα έχασαν τη μεγαλύτερη ίσως δυνατότητα της επωνυμότητας για διαπαιδαγώγηση. Και αυτό συνίσταται στην με σθένος αποδοχή της αρνητικής κριτικής. Προκαλεί έκπληξη και τελικά θλίψη η παντελής έλλειψη ψυχραιμίας. Αν μη τι άλλο δείχνει χαμηλή εκτίμηση στο έργο τους.
Έτσι γυρίζουμε παραλλάσσοντας εκείνη τη φράση του Γέρου της Δημοκρατίας πως εδοξάσθησαν κρυπτόμενοι, αλλά φαίνεται να εντροπιάζονται εμφανιζόμενοι στο διαδίκτυο.
Για το γεγονός ότι κάποιος ιδιοκτήτης περιοδικού μας ζήτησε ποιήματα μόνο και μόνο για να βάλει χέρι στα χειρόγραφά μας είναι αρκετή ανταπόδοση τα όσα για την προσωπικότητά του μας αποκάλυψε το ελαφρό «κατενάτσιο» που τον παίξαμε.

Δεν μας αρέσετε κύριε, ούτε η γραφή σας με τα ψίχουλα από τα δείπνα του Εμπειρίκου, ούτε η σκέψη σας, ως θεωρητικού του «εκσυγχρονισμού», και κωμωδίας του ανθελληνισμού του Ροΐδη. Δεν μας αρέσετε γιατί αποτελείτε έκφραση επαρχιωτισμού με αλλαγμένο πρόσιμο, όπως δεν μας αρέσει το Μετρό των Αθηνών και η Γέφυρα του Ρίου. Κατανοούμε και δεχόμαστε τα κίνητρά σας αλλά θα σας αντιπαρατεθούμε σημείο προς σημείο όποτε κρίνουμε σκόπιμο. Θα διακινδυνεύουμε σταθερά την άποψη ότι είστε υπερεκτιμημένος, όπως έλεγε ο Ηλίας Πετρόπουλος για το Γκάτσο και θα απαιτούμε από σας, υπερασπίζοντας στην πράξη τα ήθη του ποθητού σας χώρου της Ευρώπης, να έχετε το σθένος των προτύπων σας και να το δέχεστε. Ο τόπος της νοσταλγίας σας είναι προϊόν διαχρονικής κριτικής και όχι ελέγχου και μανιπουλαρίσματος από «ελληναράδες».

Μπορούμε να εξαφανίσουμε κάθε αναφορά σε γραπτό σας ή μπορούμε να σας ξετινάζουμε κατά βούλησιν έχοντας το βάρος των αποδείξεων σε μια πλησία ανάγνωση. Κι αυτό κατά την όρεξή μας και κατά τα ειωθότα του δημόσιου βίου μας.
Δεν ξέρουμε και δεν μας ενδιαφέρει ακριβώς πως μέχρι τώρα ελέγχατε τη δημοσιότητα που σας αφορά. Αν κρίνουμε από τις ως τώρα κινήσεις σας μπορούμε να μαντέψουμε. Αλλά κάποτε θα πρέπει να συνηθίσετε στο γεγονός ότι η προστιθέμενη εξουσία λόγω της θέσεώς σας στο μηχανισμό δημοσιότητας εδώ «τσαλακώνεται». .
Και μας αρκεί η αίσθηση για την αξιολύπητη θέση που πιθανόν βρίσκονται άνθρωποι που για κάποιο λόγο έχασαν το μονόδρομο του λόγου της εξουσίας τους.
Απολαύσαμε αρκετά την αποκάλυψη των τακτικών σας όταν βρίσκεστε υπό πίεση. Μονάχα αναρωτιόμαστε για την ανθεκτικότητα σας. Και μας προκαλείτε μια ιδιότυπη θλίψη καθώς ανακαλύπτουμε όσα ανακαλύπτουμε.
Όσα θέλαμε να αποδείξουμε τα αποδείξαμε.
Δεν μας ενδιαφέρει τόσο αυτό που θα πει ο χρόνος για το έργο σας, αλλά το να καταγραφούμε ότι εμείς δεν «τσιμπούσαμε» σε γυμνούς βασιλιάδες.
Και αυτό μας αρκεί.

ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΠΟΙΗΤΙΚΟ ΤΡΙΠΤΥΧΟ

«ΑΠΤΕΡΟΣ ΝΙΚΗ-ΜΠΙΖΝΕΣ-ΣΦΙΓΞ» (Ηριδανός 2008)

Αξιότιμη κυρία Δημητρούλια, σας ευχαριστώ θερμά που καταπιαστήκατε με την περίπτωσή μου και χάσατε ελεύθερο χρόνο από τις καλοκαιρινές σας διακοπές. Και το εννοώ κυριολεκτικά. Μου κάνατε την τιμή. Κινητοποιημένος απʼ αυτήν σας την επιφυλλίδα στο γειτονικό περί λογοτεχνίας site (το Poema), καταθέτω κάτι σαν απάντηση που αφορά στο περιεχόμενο του κειμένου και ουδόλως στην πρόθεση και την διάθεση της υπογράφοντος. Βλέπετε τελευταία αυτό πρέπει να το διευκρινίζει κανείς.

Και ξεκινώ. Κατʼ αρχάς η ποίησή μου δεν είναι ενδιαφέρουσα. Αλίμονό της αν ήταν. Μα με είπατε και «ρομαντικό», αυτό σας το επιστρέφω. Και την Ιένα την κάνω Ύαινα.

Η ποίησή μου δεν αποπνέει, και εάν απέπνεε κάτι αυτό δεν θα ήταν Déjà vu, διότι το déjà vu αντίκειται στην δράση, στο νέο, στην πρωτοπορία, δηλ. στον λόγο ύπαρξης του ποιήματος. Στις τέχνες το ονομάζουν και «unoriginal material». Μα παλινδρόμηση; Θα φταίει και για αυτό ο Όμηρος.

Γʼ Αναγγελία:

Η δημιουργία μίας ανθολογίας σύγχρονης ελληνικής ποίησης βρίσκεται σε εξέλιξη. Όποιος ποιητής ή ποιήτρια θα ήθελε να συμπεριληφθεί σε αυτή την ανθολογία, μπορεί να αποστείλει μία ή και παραπάνω ποιητικές συλλογές με την προϋπόθεση να έχουν κυκλοφορήσει από το 1990 και ύστερα. Την τελική ευθύνη της επιλογής των ποιημάτων έχει μία πενταμελής επιτροπή η οποία θα εξετάσει κάθε ποιητική συλλογή που θα έχει σταλεί έως τις 31 Δεκεμβρίου του 2008.

Οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να αποστείλουν ταχυδρομικά τα έργα τους στον ποιητή Γιάννη Λειβαδά, ο οποίος είναι υπεύθυνος για τη δημιουργία αυτής της ανθολογίας, στην διεύθυνση: Αναπαύσεως 16, Μετς 116 36, Αθήνα. Στον φάκελο να αναγράφεται υποχρεωτικά η ένδειξη: «ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ» και ανάμεσα στα στοιχεία του αποστολέα να συμπεριλαμβάνεται υποχρεωτικά ένα τηλέφωνο επικοινωνίας. Τα ονομάτων των ποιητών που θα επιλεχθούν θα δημοσιοποιηθούν στο «Ποιείν» τον Ιανουάριο του 2009.

Γιώργος Μπλάνας: ΜΙΑ ΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ (από σχόλιό του στο “ποιείν”)

Επιτέλους! Η σακαράκα που έφτιαξαν οι μεροκαματιαρήδες δάσκαλοι -για να ξεπεράσουν την αίσθηση ανεπάρκειας που ένοιωθαν απέναντι στους πραγματικούς δασκάλους- κλατάρησε στα χέρια των μηχανικών. Λογικό, αφού δεν ήταν παρά μια μηχανή, η οποία πάσχιζε να κάνει αυτό που τα άλογα κάνουν από τους πρώτους μήνες της ζωής τους: τον καλπασμό. Όταν ισχυρίζεσαι πως το ποίημα φτιάχνεται με λέξεις, ισχυρίζεσαι πως το άλογο είναι φτιαγμένο από ζωικούς ιστούς και το παραδίδεις στους μηχανικούς των έμβιων όντων. Θα σου πουν λιγότερα από τα μισά που ήδη γνωρίζουν οι ζωικοί ιστοί του αλόγου. Θα χάσεις την αθωότητά σου. Το άλογο; Στο εξής θα πρέπει να υποκρίνεσαι τον αθώο, για να δεις στο άλογο ένα άλογο και στο ποίημα ένα ποίημα. Αλλά, δες, η αθωότητα δεν είναι παρά ένας τρόπος να μην χρεώνεσαι τις συνέπειες των σκέψεων και των συναισθημάτων σου: μια πονηριά που καμώνεται την ευθύτητα. Λοιπόν; Όταν χάνεις την αθωότητά σου -μπροστά στη διαπίστωση πως ο λόγος δεν μπορεί ποτέ να είναι ευθύς- χάνεις την ικανότητά σου να παριστάνεις τον αθώο. Τι είναι, τότε, αυτή η εμμονή με την αθωότητα. Πώς μπορεί κάποιος να υποκρίνεται τον αθώο, όταν έχει χάσει κάθε ικανότητα να παριστάνει τον αθώο; Τι παριστάνει αυτός που παριστάνει τον αθώο, ενώ δεν μπορεί να παραστήσει τον αθώο; Παριστάνει τον υποψιασμένο! Γνωρίζω, σαν να λέει, πως δεν μπορώ να παραστήσω πια τον αθώο, αλλά η αθωότητα είναι η φυσική μου τάξη και πρέπει να την τιμώ, ώσπου να υποχωρήσει η ιστορική τάξη της υποψίας. Φυσικά, σαν να λέει, αν εγκαταλείψω εντελώς την ιστορική τάξη της εποχής μου, δεν θα επιστρέψω στην φυσική μου τάξη, αλλά απλά θα υποβιβαστώ στην τάξη της σιωπής! Το απόλυτο χάος! Βέβαια, αφού η αθωότητα του λυρισμού δεν είναι παρά ένας ύπουλο ρητορικό τέχνασμα: η μορφή (το αποτέλεσμα της πονηρής διαχείρισης των λέξεων) υψώνεται σαν αλεξικέραυνο που θα μαζέψει τους κεραυνούς μιας ψυχικής καταιγίδας. Στο μεταξύ, ο ποιητής, αυτός που προκάλεσε την καταιγίδα, μπορεί να καμωθεί ακίνδυνα τον περιπλανώμενο τροβαδούρο• όλο και κάποια διψασμένη παρθένα θα βρεθεί να τον φιλέψει όλες τις παρθενιές της, χάριν του μεγαλείου της τέχνης. Η ποίηση δεν γεννήθηκε αθώα -όπως και οι άνθρωποι- αλλά πανέτοιμη να κατασπαράξει τον κόσμο μέσα στην επιθυμία της. Κάποτε δεν χρειαζόταν να παραστήσει την αθώα, γιατί δεν περνούσε από το μυαλό του ποιητή να αποποιηθεί τις συνέπειες των ποιημάτων του. Η λυρική ποίηση φανερώνει μιαν εκπληκτική αυτογνωσία.