Ρόλοι

Ποτέ τον ρόλο του Ιωσήφ

δεν του’δωσαν να παίξει,

ήταν ένα απ’ τα παιδιά αυτά

που δεν είχε κανείς προσέξει.

Ο τύπος που σπάνια βλέπεις

κι ακόμα σπανιότερα ακούς,

όχι ο ξενοδόχος, ουτ’ ο Ηρώδης,

ούτε καν ένας απ’ τους βοσκούς.

Την κορώνα κάποιου μάγου,

ποτέ δεν του δώσαν να φορέσει,

ούτε τα φτερά ενός αγγέλου

(δεν ήξεραν πως το τραγούδι του αρέσει).

Όχι, αντί γι’αυτό θα στεκόταν

σαν καφέ αγελάδα νούμερο τρία,

ένας βράχος ή κάτι μηδαμινό

μέσα στης φάτνης την ιστορία.

Και τώρα μετά από σαράντα χρόνια

ακόμα τον πειράζει η θύμηση αυτή,

γιατί όπως φαίνεται η ζωή του

δεν έχει αλλάξει και πολύ.

Τα όνειρα!  αυτός ο αρίφνητος κόσμος του ατομικού και συλλογικού ασυνείδητου, αυτό το ταξίδι στο σύμπαν των πόθων, των απωθημένων επιθυμιών, των νόστων και των ανομολόγητων ενοχών, του ατομικού και συλλογικού εφιάλτη, ταυτόχρονα η καταβύθιση σε μια όλβια και αυτονόητη στην ερωτική της μαγεία νήσο των μακάρων. Τα όνειρα σαν παμπάλαιο λογοτεχνικό είδος,  από τα προφητικά όνειρα της ανατολής, μέχρι τα αλληγορικά και σατυρικά του μεσαίωνα, τον παραμυθένιο κόσμο του Λιούις Κάρολ, την επικράτεια του εφιάλτη  του Φράντς Κάφκα, μέχρι τις ψυχαναλυτικές ερμηνείες  στο έργο του Φρόϋντ, του Γιούνγκ, του Λακάν.

Ο Μπόρχες παραθέτει πολύ εύστοχα στο βιβλίο του την παρατήρηση του Άγγλου κλασικιστή του 18^ου αιώνα Τζόζεφ Άντισον ότι η ανθρώπινη ψυχή όταν ονειρεύεται, ξαλαφρωμένη από το βάρος του σώματος,  είναι ταυτόχρονα  το θέατρο, οι ηθοποιοί και το κοινό.  Ο ίδιος προσθέτει ότι κάθε ατομική ψυχή είναι η ίδια ο συγγραφέας του δράματος η της κωμωδίας που βλέπει. Και παραπέμποντας στο έκτο βιβλίο της Αινειάδας του Βιργίλιου σηματοδοτεί τις δυο θείες πύλες που μας οδηγούν τα όνειρα. Αυτή του ελεφαντόδοντου για τα πλανερά όνειρα και αυτή του κέρατου για τα προφητικά. Ο ίδιος ο ποιητής (ο Βιργίλιος) νοιώθει ότι τα όνειρα που προβλέπουν το μέλλον αξίζουν λιγότερο από τα πλανεμένα γιατί τα τελευταία είναι μια αυθόρμητη «ανακάλυψη» του ανθρώπου που υπνώττει.

Στέκεται ο Μπόρχες ιδιαίτερα στον τύπο του ονείρου που λέγεται εφιάλτης (pesadilla στα ισπανικά) και στα αγγλικά αποδίδεται με τον όρο nightmare δηλ. φοράδα (mare) της νύχτας, όρος που υπέβαλε στον Βίκτορ Ουγκό τη μεταφορική σημασία του μαύρου αλόγου της νύχτας, αλλά που σύμφωνα με τους ετυμολόγους παραπέμπει στον μύθο, στο παραμύθι της νύχτας. Ο γερμανικός όρος Alp παραπέμπει στο ξωτικό η το κακό πνεύμα που καταλαμβάνει τον ονειρευόμενο και τον παραδίδει σε αποτρόπαιες εικόνες. Ο ελληνικός όρος εφιάλτης παραπέμπει σε ανάλογες δεισιδαιμονίες. Ο τρόμος που μπορεί να μας προκαλέσει ένας εφιάλτης διαφέρει πολύ από τις φοβίες που μας προκαλεί η πραγματικότητα, όσο τρομερή κι αν είναι αυτή, κατά τούτο: το όνειρο μας παράγει εικόνες ζόφου και τρόμου σύμφωνα με την προδιάθεση και μέσα από μορφές η σύμβολα που στην κατάσταση του συνειδητού ίσως δεν θα μας προκαλούσαν κανένα φόβο. Αντίθετα στην κατάσταση του συνειδητού προηγούνται οι εικόνες της πραγματικότητας πριν μας κυριεύσει το αίσθημα του φόβου. Οι σάξωνες και οι αγγλοσάξωνες φαίνεται να είναι πιο ευαίσθητοι σε αυτή την ομιχλώδη ενεδρεύουσα αίσθηση του κακού απ’ ότι τα «λατινογενή» έθνη.  Γι αυτό και οι ιδιωματικοί αγγλοσαξωνικοί γλωσσικοί όροι eery, weird, uncanny, unheimlich δεν επιδέχονται εννοιολογική ετυμολογική ανάλυση.

Από το Βιβλίο των  Ονείρων του Μπόρχες που είναι μια συλλογή «πρόζας», ποιημάτων ή έμμετρων κειμένων για τα όνειρα, γνωστών η λιγότερο γνωστών συγγραφέων και φιλοσόφων, επέλεξα να μεταφράσω την Αιμομιξία (El incesto) του Ροντέρικους Μπάρτιους, την Προέλευση των Ονείρων από τον Τίμαιο του Πλάτωνα, τον Eφιάλτη (La pesadilla) του Μπόρχες, το Για τα Όνειρα (Sobre los sueños) του Τζόζεφ Άντισον, την Άσπρη ελαφίνα (La cierva blanca) του Μπόρχες, το Ρόδο του Κόσμου (La rosa del mundo) του Ουίλιαμ Μπάτλερ Γιτς, το Να συμβεί (Que pase) του Αραγκόν και την Πιραντελιάνα (Pirandelliana) του Λουίτζι Πιραντέλο.

Ένα μικρό ταξίδι λοιπόν στα σύνορα της λογοτεχνίας και του κόσμου των ονείρων, στο μικρό ταξίδι που μπορεί να μας μεταφέρει ένας κύκνος της φαντασίας μας λευκός με την λευκή ομορφιά του ονείρου.

Cassandra

sitting beneath a tree
watching the moonlight
cascade in the shadows
he softly watches her passion
like he can monitor her heartbeat
an illuminated metronome
swaying in expectant desire
like it is no inconsequential
cause she walks like a samba
in the setting sun
and when she smiles heaven cries
her heart screams for him
in the tongue of angels
he is not god
yet he understands her
as she speaks to him
in languages the
universe has yet
to approve
he stands there listening
to her electric moves
so tempting
that the screams are
uttered before the
act even starts

*

ΚΑΣΣΑΝΔΡΑ

κάτω απ’το δέντρο κάθεται
ανακούρκουδα στις σκιές
συνεπαρμένη από τον ολόφωτο
καταρράκτη της σελήνης
αυτός την παρατηρεί
στο γαλαθηνό της πάθος
έτσι, όπως αφουγκράζεται
το δικό της χτυποκάρδι,
ένας έκπαγλος μετρονόμος
αμφιταλαντεύεται στο
προσδόκιμο ηδονής
καθόλου αδιάφορο δε μένει σαν
λικνίζεται στο βάδισμα της σάμπα
στο ηλιοβασίλεμα και ενόσω μειδιά
ο παράδεισος κραυγάζει με οδυρμό
όταν η καρδιά της τον εγκαλεί
στους ύμνους των αγγέλων
όχι, δεν είναι θεός, μα κατανοεί
τα προφητικά της λόγια
σε γλώσσες άγνωστες, ακόμα
ενός σύμπαντος αποδοχής
στέκεται, εκεί, και παρατηρεί τον ήχο
των ηλεκτρισμένων κινήσεων της
περιπίπτει θαρρείς σε πειρασμό
από την κραυγή που εκβάλλει προτού
πραγματοποιηθεί η μοιραία πράξη

Ίντεν Ροκ

Με περιμένουν κάπου πέρα απ’ το Ίντεν Ροκ,

ο πατέρας μου, εικοσιπέντε, με το ίδιο κοστούμι

από γνήσιο ιρλανδέζικο τουίντ, το τεριέ του ο Τζακ,

ακόμα δυο ετών, στα πόδια του να τρέμει

Η μητέρα μου, εικοσιτριών, με φόρεμα λουλουδιαστό,

στη μέση σφιχτό, στο ψάθινο καπέλο κορδέλα,

έχει απλώσει στο γρασίδι κολλαριστό λευκό πανί,

τα μαλλιά της, το χρώμα του σταχυού, στο φως λουσμένα

Σερβίρει τσάϊ, από ένα θερμός, το γάλα κατευθείαν

από παλιό μπουκάλι σάλτσας, χαρτί τσαλακωμένο

αντί για φελό, σιγά-σιγά να στρώνει τα ίδια

τρία πιάτα, τα τσίγκινα κύπελα μπλε βαμμένα.

Ο ουρανός ασπρίζει, σα να φωτίζεται από ήλιους τρεις,

σκιάζει τα μάτια της η μάνα μου, κοιτάει προς τη μεριά

που στέκομαι, πάνω απ’ το ορμητικό ρέμα. Ένα βότσαλο

ρίχνει ο πατέρας μου στο νερό. Χωρίς βιασύνη καμιά

μου γνέφουν από την πέρα όχθη, τους ακούω

να φωνάζουν: «Το μονοπάτι στο ρέμα, βρες.

Το πέρασμα δεν είναι τόσο δύσκολο, όσο νόμιζες»

Πως θα ‘ναι έτσι, δεν το ‘χα σκεφτεί ποτέ.

Η ΒΑΘΙΑ ΔΑΓΚΩΜΑΤΙΑ

Υπάρχει μια δαγκωματιά βαθιά

διαπεραστική

στο μέσον του φύλου μου

εξαιτίας της οποίας εγώ εδραιώνομαι ως ο εαυτός μου

και είμαι

και κατέχω και δωρίζω.

Χαρίζω το σώμα μου και τη λαχτάρα μου.

Υπάρχει μια δαγκωματιά εντός μου

που υποτάσσει τον άλλον

τον γονατίζει, τον λυγίζει

εξαιτίας αυτής της δαγκωματιάς ανοίγεται

μια απέραντη θάλασσα από κενά

ιλίγγους

γκρεμούς

αβύσσους.

Με διασχίζει μια χαράδρα

με χαράζει ένα βάραθρο

μες στον έρωτα…

και σ’ όλους τους μυστικούς μου αρμούς

με φροντίδα, με καχυποψία, εσύ με κάνεις να υφίσταμαι

και δεν με ξέρεις.