Σωτήρης Παστάκας- Γιάννης Η. Παππάς: “Ανθολογία Ιταλικής Ποίησης- Ταξίδι στην όμορφη χώρα – Il bel paese”, Εκδόσεις «Οδός Πανός», σ. 464

«Fa’ uscir netta la piccolezza del luogo – il circolo ferreo ed impenetrabile onde fu cinto.

Così dalla piccolezza del luogo usciranno le grandi Sostanze».

Διονύσιος Σολωμός, «Στοχασμοί» στους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» 9 *

Ανθολογούνται είκοσι οκτώ ποιητές και ποιήτριες, αρχής γενομένης από τον Τζιάκομο Λεοπάρντι ( Ρεκανάτι, 1798 – Νάπολη, 1837). Η εργασία περαιώνεται με τον συνομήλικο του Σωτήρη Παστάκα, Αλμπέρτο Τόνι, που γεννήθηκε στη Ρώμη το 1954. Θυμίζω εδώ τις παλαιότερες δοκιμές στον χώρο από τον Σωτήρη Παστάκα: Sandro Penna, Ποιήματα, εκδόσεις «Το μικρό Δέντρο», 1981, Vittorio Sereni, Frontiera, Diario dʼ Algeria, Gli, Strumenti umani, επίσης από «Το μικρό Δέντρο», 1981 και Umberto Saba, Ποιήματα, στο περιοδικό «Πλανόδιον», τεύχος αρ. 7, 1988. Οι μεταφραστές, δόκιμοι, ως γνωστόν, ποιητές, έχουν ζήσει και σπουδάσει επί έτη στη χώρα του Pier Paolo Pasolini. Οι επιλεγμένοι παρατίθενται κατά αυστηρά χρονολογική σειρά και όχι, όπως θα περίμενε κανείς, αλφαβητική, διότι, όπως υποστηρίζουν οι ανθολόγοι, έτσι οι αναγνώστες μπορούν να ταξιδέψουν στο «μπελ παέζε», σʼ αυτή την «όμορφη χώρα», διαχρονικά. Οι εν λόγω μάλιστα καλύπτουν ολόκληρη την έκταση της Ιταλικής χερσονήσου, ήτοι από τη Σικελία μέχρι το Πιεδιμόντιο. Οι ίδιοι οι ανθολόγοι μας έχουν προϊδεάσει για το σημερινό τους πολυμετάφρασμα, αποδίδοντας, πριν από τέσσερα χρόνια, με υποδειγματική άνεση στη γλώσσα μας έργα, τα οποία υπογράφουν δώδεκα από αυτούς, οι οποίοι παρουσιάζονται τώρα. Εμπιστευόμενοι αποκλειστικά τα πρωτότυπα κείμενα, ο Σωτήρης Παστάκας και ο Γιάννης Η. Παππάς μας έφεραν πράγματι πολύ κοντά σε σύγχρονους γείτονες δημιουργούς, τους οποίους από τη σκοπιά και μόνον της καλής και γόνιμης συγκατοίκησης στη νοτιανατολική Μεσόγειο οφείλουμε να γνωρίζουμε σε ένα πρώτο βαθμό. Η εργασία τους εκείνη φιλοξενήθηκε στο τεσσαρακοστό τρίτο τεύχος του περιοδικού «Πλανόδιον», τον Δεκέμβριο του 2007. Την ευθύνη της επιλογής είχε τότε ο ελληνικής καταγωγής, από τη μητρική πλευρά, μελετητής των γραμμάτων μας, Crescenzio Sangiglio. Ο δημοσιογράφος, κριτικός λογοτεχνίας και ιστορικός, ασχολούμενος συν τοις άλλοις με την ποίηση, Francesco Napoli στην κατατοπιστική εισαγωγή του έδωσε με ακρίβεια το στίγμα των παρουσιαζομένων. Εκεί αποδελτίωσα, μεταξύ άλλων άξιων παρατήρησης και περαιτέρω μελέτης, την κρίση του επίσης ποιητή και κριτικού Roberto Carifi, όπως διατυπώθηκε σε ανάλογη συγκυρία, αρκετά χρόνια πριν, ήτοι το 1982.

Η καλλιτεχνική και πνευματική δραστηριότητα στη Δυτική Ευρώπη, από τη Γαλλική Επανάσταση ως το τέλος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, είναι εντυπωσιακή, πραγματικά συντριπτική, ως προς το μέγεθος και την ποικιλία της. Η κριτική εξέταση παραδοχών αδιαφιλονίκητων ως τότε και το κυνήγι νέων υποθέσεων εξαφάνισαν πολλές από τις παλιές αλληλουχίες ιδεών, που είχαν οργανώσει και κατευθύνει την τέχνη και τη σκέψη για χιλιετίες. Η ποικιλία και η σύγχυση είναι τα δεδομένα που προβάλλει η νέα τάξη πραγμάτων μετά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, δεδομένα που αξιολογούνται μέσα στο ευρύ φάσμα των εκρηκτικών κοινωνικών αλλαγών, όπως επιβλήθηκαν από τη βιομηχανική επανάσταση και τη δημιουργία εθνικών κρατών και στρατών, από την ανεξέλεγκτη αστικοποίηση και τις γραφειοκρατικές ολιγαρχίες, οι οποίες εντάσσονταν στις βιομηχανικές και εμπορικές ελίτ. Τα επιτεύγματα της τεχνολογίας παρέμεναν συγκεντρωμένα στη στρατιωτική ηγεσία κατά τον 19ο αιώνα, και εδώ υπήρξε καταλυτικός ο ρόλος της Γερμανίας. Μετά τις πρωσσικές νίκες κατά της Αυστρίας και Γαλλίας, όλες οι ευρωπαϊκές δυνάμεις βιάστηκαν να μιμηθούν το γερμανικό παράδειγμα, έτσι που τις παραμονές του Μεγάλου Πολέμου η Ευρώπη παρουσίαζε ένα πρωτόγνωρο θέαμα με εκατομμύρια καλοκουρδισμένες μηχανές σφαγής και άλλα τόσα εκατομμύρια ανθρώπων, που είχαν χάσει σχεδόν κάθε ίχνος ατομικής βούλησης και νοημοσύνης, για να οδηγηθούν τελικά από τον αυτοματισμό ενός υπνοβατικού ηρωισμού στη μαζική εξόντωση.
Το ιδιαίτερο ορόσημο του 19ου αιώνα, η εξελικτική κοσμοθεωρία, υπονομεύοντας τις παραδοσιακές αξίες, έμοιαζε να οδηγεί τη σκέψη στο επίπεδο ενός λαβωμένου θηρίου που τρώει τα σωθικά του. Ενώ οι φιλόσοφοι δυσκολεύονταν να πειστούν ότι ο Καντ είχε επιλύσει ικανοποιητικά τα προβλήματα της γνώσης, η αμφισβήτηση της εξουσίας του λόγου πάνω στις ανθρώπινες λειτουργίες υποστηρίχτηκε από πολύ διαφορετικές κατευθύνσεις: από την φροϋδική θεωρία και το νιτσεϊκό όραμα ως τον κοινωνικό προβληματισμό ενός Σορέλ ή ενός Παρέτο. Πως θα μπορούσε λοιπόν να γίνει αντιληπτή η εξωτερική πραγματικότητα, τη στιγμή που ήταν αμφιλεγόμενο κάθε προηγούμενο εργαλείο αξιολόγησης; Εδώ η τέχνη κατάφερε να προβάλλει με οξύνοια μια σαφή απεικόνιση του εξωτερικού κόσμου, όπου κυριαρχούσε ο διαμελισμός της εμπειρίας και η αυθαίρετη, συχνά ασυνάρτητη, αντιπαράθεση των διαμελισμένων μερών της, και συγχρόνως να γίνει προάγγελος της επερχόμενης φρίκης, δηλαδή ό,τι ακριβώς συνέβη στη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Παράλληλα, την ίδια εποχή πλήθαιναν οι υστερικές κραυγές που προφήτευαν την επικείμενη καταστροφή του πλανήτη. Οπαδοί του Αντίχριστου, γκουρού της Αποκάλυψης, οραματιστές της Δευτέρας Παρουσίας, επιστημονικοφανείς λάτρεις του κομήτη του Χάλλεϋ και πλήθος άλλοι παραδοξολόγοι ενίσχυαν την πεποίθηση ότι η ανθρωπότητα βρισκόταν μπροστά σε ένα θλιβερό αδιέξοδο, ένα βήμα πριν τον τελικό όλεθρο.

Ο ποιητικός τρόπος του Νάνου Βαλαωρίτη, η γλώσσα του, ενώ αποπειράται διαρκώς να εισέλθει στο πραγματικό και να γνωρίσει την όποια «πραγματικότητα», διατηρεί -κλείνοντας μας το μάτι- μια δυναμικά σταθερή απόσταση που αυξομειώνεται ανάλογα με την ένταση και τη φάση του έργου του και τη «διάθεση» του κινούμενου στόχου του εκάστοτε «πραγματικού» που τον απασχολεί. Ενώ προεξοφλεί το μάταιο και τραγικό του κόσμου, επιλέγει τον δρόμο της διαρκούς απορίας, όπου τα πράγματα αδιάκοπα επανατίθενται και ταξινομούνται εκ νέου, συναρμολογούμενα και αποσυναρμολογούμενα μέσω της πρόθεσης του για διαρκή και ενεργή από-οικειοποίηση. «Εντασσόμενος» στην παράδοση και τη διάθεση των Ρώσων φορμαλιστών, προτάσσει την από-οικειοποίηση παρουσιάζοντας και θέτοντας τα γνωστά και οικεία αντικείμενα ως άγνωστα και διαφορετικά (ως πρωτο-ιδωμένα και πρωτο-γνωριζόμενα). Το πρωτο-ιδωμένο ως κατόρθωμα τον συνδέει και με μια ανθρωπολογική προοπτική. Κινείται έτσι από την προ-ιστορία και τους προλογικούς σχηματισμούς και τρόπους έως την μετα-λογική «διάθεση», που είναι παρούσα στο έργο του, μέσω της διαρκούς παρακολούθησης του των λογοτεχνικών αλλά και μεθοδολογικών και φιλοσοφικών ρευμάτων. Η αν-οικείωση (από-οικειοποίηση) συνεπώς στο έργο του δεν εμφανίζεται ως κάτι αναγκαίο, ως ένα «φιλί ζωής» στην τέχνη, αλλά ως κάτι φυσικό, ως ένα περπάτημα ή μια αναπνοή που προκύπτει αβίαστα λόγω της μακράς και επίμονης προ-παίδευσης του.

Έγινα γράμμα και ψιλή: Γιώργος Καλοζώης

Η εποχή μας χαρακτηρίζεται, πέρα από την οικονομική κρίση και το πολιτικό αδιέξοδο, από την κατάρρευση του αυτονόητου. Όλοι μας βιώνουμε οδυνηρά πάνω στο πετσί μας, την απώλεια νοήματος, την κατάργηση των σταθερών στόχων και των απλών βεβαιοτήτων στην καθημερινή μας ζωή. Δεν μπορούμε καν να συνεννοηθούμε μεταξύ μας για πολύ απλά πράγματα: να σχεδιάσουμε το αύριο-δεν λέω για το μέλλον- και είμαστε αναγκασμένοι να τα «φέρνουμε απλώς βόλτα», όπως μπορούμε και με όση ηθική βούληση και υπαρξιακά αποθέματα διαθέτει ο καθένας μας.
Όλα αυτά τα στοιχεία, δεν τα αναφέρω ως επίδοξος πολιτικός αναλυτής, αλλά ως αναγνώστης της «Κλίσης του ρήματος» του Γιώργου Καλοζώη.

«ΤΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΦΟΡΤΙΟ»
«ΣΤΙΛ»
«ΕΝ ΦΑΝΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΛΟΓΩ», 1975

Στην ποίησή του, στις συλλογές που δημοσιεύτηκαν, περιλαμβάνονται στιχουργήματα με διαφορετικές αναφορές. Η ελληνικότητα, η αγάπη προς τη μητέρα, ο θάνατος, η μαγεία που ενυπάρχει στην απλή και καθημερινή πραγματικότητα, συνιστούν ένα μέρος από τη θεματολογία του. Με ποιήματα, δίχως προφανείς αναφορές στην καταγωγή του θέματος ή της εμπνεύσεως, ο Βαρβέρης μιλά περιεκτικά και με λόγο προφορικό, σχεδόν με μια λαϊκή χροιά, ικανή να μεταδώσει την αληθινή της ένταση. Φορέας της λύπης, του ρεαλισμού που χαρακτήρισε τη γενιά του ΄70, ο ποιητής δεν θα μπορούσε να αδιαφορήσει, να μην εντάξει στις θεματικές του τον έρωτα, πάντα ως ένα δευτερεύον αίτιο της ανθρώπινης εξέλιξης, αποδεχόμενος φανερά την πρωταρχική σημασία του «τυχαίου», του «μοιραίου», που λαμβάνει χώρα με μια έκφραση ελευθερίας σχεδόν ειρωνικής. Οι έμμεσες αναφορές του ποιητή, οι οποίες κατέχουν μια καβαφική απόχρωση στο αίνιγμα και την αισθητική τους, πραγματοποιούνται πάντα με τη διακριτικότητα και την ευγένεια που απαιτεί ο χειρισμός ενός τόσο λεπτού θέματος, αλλά και τη μετρημένη αισθητική που χαρακτηρίζει το ποιητικό ταλέντο του Γ.Β.