Με αφορμή το Κρατικό Βραβείο Μετάφρασης Έργου Ξένης Λογοτεχνίας στην Ελληνική Γλώσσα 2022 για τη μετάφραση του έργου του Georg Trakl «Άπαντα τα ποιήματα» (εκδόσεις Ρώμη, 2021) που απονέμεται στον ποιητή, μεταφραστή και Καθηγητή του Τμήματος Ξένων Γλωσσών, Μετάφρασης και Διερμηνείας Γιώργο Κεντρωτή,  τέσσερις ποιητές-μεταφραστές, οι: Βασίλης Λαλιώτης, Νίκος Βουτυρόπουλος, Θεοδόσης Κοντάκης και Στέργιος Ντέρτσας γράφουν για τον ομότεχνο και φίλο τους.

AΠΟΣΠΑΣΜΑ

Τέχνη καὶ διαφήμιση

Προτίθεμαι, ἂν βέβαια μοῦ τὸ ἐπιτρέψει ἡ ὑπομονὴ τοῦ ἀναγνώστη,νὰ ἀφιερώσω δυὸ τρία ἄρθρα σὲ προφητεῖες. ῞Οπως κάθε σώφρων προφήτης, τῆς Ἐκκλησίας ἢ καὶ κοσμικός, μόνο ὅταν φλέγομαι ἀπὸ ὀργὴ καὶ διαισθάνομαι ὅτι τὰ πράγματα προμηνύονται ἄσχημα γιὰ ὅλους, εἶμαι σὲ θέση νὰ προφητεύσω. Καί, ὅπως κάθε σώφρων προφήτης, προφητεύω μὲ τὴν ἐλπίδα ὅτι οἱ προφητεῖες μου δὲν θὰ ἐπαληθευτοῦν. Γιατὶ ἡ πρόβλεψη ἑνὸς καλοῦ χρησμωδοῦ εἶναι σὰν τὴν προειδοποίηση τοῦ καλοῦ γιατροῦ –ὁ γιατρὸς θριαμβεύει πραγματικὰ ὅταν ὁ ἀσθενής, τὸν ὁποῖο θεωροῦσε καταδικασμένο νὰ πεθάνει, ἐπανέρχεται στὴ ζωή. Ἡ ἀπειλὴ δικαιώνεται τὴ στιγμὴ ἀκριβῶς ποὺ διαψεύδεται.

Ἔχω κατ’ ἐπανάληψη πεῖ (καὶ θὰ συνεχίσω νὰ τὸ λέω, εἴτε μοῦ προσφέρεται ἡ εὐκαιρία εἴτε ὄχι) ὅτι πρέπεινὰ χτυπήσουμε τὸν καπιταλισμό, καὶ μάλιστα σκληρά – γιὰ τὸν ἁπλὸ καὶ ξεκάθαρο λόγο ὅτι γίνεται ὁλοένα καὶ πιὸ ἰσχυρός. Οἱ περισσότερες δικαιολογίες ποὺ χρησιμοποιοῦν οἱ καπιταλιστὲς ὡς προσωπεῖα εἶναι, βεβαίως, προφάσεις ὑποκριτῶν. Ψεύδονται ὅταν ἐπικαλοῦνται τὴ φιλανθρωπία· ἡ ἀγάπη τους γιὰ τὸν ἄνθρωπο δὲν διαφέρει ἀπὸ ἐκείνη ποὺ ἔνιωθε ὁ ῎Αλμπου γιὰ τοὺς Κινέζους του. Ψεύδονται ὅταν ἰσχυρίζονται πὼς ἔφτασαν ἐκεῖ ποὺ βρίσκονται χάρη στὰ ὀργανωτικά τους προσόντα. Πληρώνουν ἄλλους γιὰ νὰ τοὺς ὀργανώσουν τὰ ὀρυχεῖα τους, ἀκριβῶς ὅπως πληρώνουν ἄλλους γιὰ νὰ κατέβουν ἐκεῖ κάτω.

Συχνὰ ψεύδονται γιὰ τὸν τωρινό τους πλοῦτο, ὅπως ψεύδονται, σὲ γενικὲς γραμμές, καὶ γιὰ τὴν περασμένη τους ἔνδεια. ῞Ομως ὅταν λένε ὅτι προασπίζονται μιὰ «ἐποικοδομητικὴ κοινωνικὴ πολιτικὴ» δὲν ψεύδονται. Πράγματι,ἐποικοδομητικὴ κοινωνικὴ πολιτικὴ ἐφαρμόζουν. Κι ἐμεῖς ἔχουμε τὸ χρέος νὰ προασπιστοῦμε μιὰ ἀντιστοίχως καταστροφικὴ κοινωνικὴ πολιτική· καὶ νὰ καταστρέψουμε, ὅσο ἀκόμη δεν ἔχει ὁλοκληρωθεῖ, ὅ,τι σατανικὸ οἰκοδομοῦν.

Rheingold! Rheingold! reines Gold!
O leuchtete noch
in der Tiefe dein laut’rer Tand!
Traulich und treu ist’s nur in der Tiefe:
falsch und feig ist was dort oben sich freut!

Xρυσέ του Ρήνου, Άγιε Χρυσέ
Ας έλαμπε για μια φορά ακόμα η χρυσαχτίδα σου στο βυθό!
Τώρα πια μόνο στα βαθιά νερά υπάρχει τρυφερότητα και αλήθεια!
Μικρόψυχοι και ψεύτες ειν΄ όλοι αυτοί
Που ξεφαντώνουν εκεί πάνω!
(Das Rheingold, Richard Wagner, 1869)

Από τα λαμπρότερα μυαλά της αδιαλλάκτως αδιάλλακτης διανόησης, ο Ιωαννίδης ανήκει στη χορεία των επιστημόνων που αναγνωρίζονται διεθνώς ως σκαπανείς της επιστήμης και του στοχασμού. Προβάλλοντας ευαίσθητες κεραίες στα κοινωνικά κελεύσματα απομονώνει βαθύτερες νοηματικές διασυνδέσεις και καταδυόμενος ως δεινός Δήλιος Κολυμβητής τις έλκει να αναδυθούν στην επιφάνεια προσδίδοντας τους καίρια σημασία μέσω νοημάτων κατακλυζομένων από καυστική κριτική και ευρύ σκεπτικισμό.
“Κρατώντας την αναπνοή μου κολύμπησα με ευχαρίστηση προς το σημείο που ο ουρανός φώτιζε περισσότερο. Φορούσα όλα μου τα ρούχα και κρατούσα πάντα στο χέρι αυτό το γράμμα. Έμοιαζε όπως το κρατούσα σαν δύο αναχαιτιστιστικά πτερύγια . Κολύμπησα όπως μπορούσα ,σύντομα διαπίστωσα πως δεν υπήρχε ουρανός πάνω μου. Αυτό που φαινόταν για ουρανός ήταν μια οροφή. Την είχαν ζωγραφίσει να μοιάζει φωτεινός ουρανός της Λευκάδας. Συνέχισα να κολυμπάω πιο πέρα, η οροφή ήταν συνεχής χωρίς καμιά οπή. Κολυμπούσα σε μια αυστηρά κλειστή στέρνα; αναμφίβολα σύντομα θα πνιγόμουν”
Κάθε αναμέτρηση με το έργο του είναι άσκηση σκέψης. Εαν λοιπόν η σκέψη είναι ίδιον του ανθρώπου ως «ελλόγου όντος» αλλά οι καιροί επιφυλάσσουν πνευματική ένδεια, ψυχική αποξένωση και απομάκρυνση από το σκεπτέο, η ριζοσπαστική θεώρηση του Ιωαννίδη μας παρακινεί σε επανέναρξη του σκέπτεσθαι.
Η διατιτραίνουσα εσωτερικότητα τού παρέχει τη δυνατότητα να ιχνηλατήσει το πλέγμα των κοινωνικών και πολιτικών σχέσεων και να εξετάσει πολυπρισματικά τα ζητήματα της ηθικής και της πνευματικής πορείας του τόπου μας. Εργαλεία του ο ιδιαίτερα ρηξικέλευθος λογοτεχνικός τρόπος, η πολυεπίπεδη συνειρμική γραφή, η ποικιλία αφηγηματικών αποχρώσεων και η ανεπανάληπτη ικανότητα σύνθεσης, που του επιτρέπουν να εκθέτει σκοτεινά γεγονότα με συμβολική α-χρονική σειρά.
Το παρελθόν μέσα από τα κείμενα του ανατοκίζεται δημιουργικά είτε ως ιστορία είτε ως πληγωτικά σβησμένη (ή αν θέλετε αμαυρωμένη) Ελλάδα, κρατάει από το παρελθόν βιώματα και διαθλάσεις. Στα βιβλία του ενέχει κομβικό ρόλο αυτή η ικανότητα του να κρατάει, το maintenir, το maintenant, το τώρα που χρονίζεται με τη διαδοχή επώδυνων γεγονότων και προγεφυρώνει το μέλλον. Ποιο είναι όμως το μέλλον;

Ο γραφέας τής ιστορίας μας ονομάζεται Σιματσιανός. Όποιος δεν γνωρίζει τους γραφείς δεν μπορεί να καταλάβει πόσο μεγάλες είν’ οι επαγγελματικές περιπλοκές μέσα στις οποίες έχουν μπλεχτεί όλοι αυτοί κι ίσως να μην νιώσει ποτέ τις, απορρέουσες απ’ αυτές, έντονες ψυχικές διακυμάνσεις τους· στην πραγματικότητα πρόκειται για μεγάλες κι επικίνδυνες τρικυμίες κι όχι απλώς για διακυμάνσεις της ψυχής τού κάθε γραφέα άρα και του Σιματσιανού. Θα ισχυριστεί κάποιος ότι όλα τα επαγγέλματα έχουν τις δυσκολίες τους μόνο και μόνον για να παρηγορήσει ή και να καθησυχάσει ίσως τους σκληρά εργαζόμενους αυτής της χώρας. Όμως η φάρα των γραφέων ξέρει καλά ότι δεν υπάρχει καμμιά παρηγοριά γι’ αυτήν όσα επιχειρήματα περί του αντιθέτου κι αν αντιτείνουν οι αυτόκλητοι παρηγορητές της.
Πριν ακόμα ξεκινήσει να δουλεύει κάποιος ως γραφέας, έχει καθοριστεί ήδη η επαγγελματική του πορεία: Όλοι οι γραφείς πήραν κάποτε αυτόν τον τίτλο κληρονομικώ δικαιώματι κι είν’ υποχρεωμένοι να δουλέψουν ως γραφειοκράτες μέχρι το τέλος τής επαγγελματικής τους ζωής. Κανείς τους δεν χρίεται γραφέας λόγω αξίας ή ικανότητας εις το γράφειν. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι γραφείς μας είν’ ανίκανοι· αντιθέτως περνάνε από εντατική εκπαίδευση κι αξιολογούνται αυστηρά πριν πιάσουν δουλειά επίσημα.
Ο Σιματσιανός προέρχεται από οικογένεια γραφέων και μοιραία όφειλει ν’ ακολουθήσει το επάγγελμα που έκανε ο πατέρας του και πριν απ’ αυτόν ο παππούς του. Αν κοιτάξει κάποιος το γενεαλογικό του δέντρο θα διαπιστώσει ότι πάν’ από τριακόσια χρόνια η γενιά τού Σιματσιανού ήταν εκκολαπτήριο γραφέων. Για τον ίδιο, λοιπόν, δεν υπάρχει άλλη προοπτική και κάθε σκέψη γι’ απόκλιση απ’ την προδιαγεγραμμένη πορεία ισοδυναμεί με βαριά τιμωρία, επιβαλλόμενη όχι απ’ το κράτος αλλά απ’ την ίδια την οικογένεια: Ο παραβαίνων την οικογενειακή παράδοση χάνει αυτόματα κάθε δικαίωμα πάνω στα περιουσιακά στοιχεία και το χειρότερο όλων διώχνεται απ’ την οικογενειακή εστία κι εν συνεχεία εξαναγκάζεται σε μια επονείδιστη εξορία απ’ την επαρχία στην οποία μεγάλωσε.
Ο Σιματσιανός ονειρευόταν από μικρός να γράψει την ιστορία τού τόπου του κι όσο μεγάλωνε και πλησίαζε η ώρα να γίνει γραφέας το σχέδιό του γινόταν όλο και πιο φιλόδοξο: Τώρα φιλοδοξεί να καταγράψει τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα και ν’ αναφερθεί σε πρόσωπα που διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο κατά την διάρκεια των είκοσι τεσσάρων προηγούμενων δυναστειών. Θέλει όχι μόνον να συστήσει στους μεταγενέστερους τον κόσμο των τελευταίων δυόμιση χιλιάδων χρόνων αλλά ν’ αποτελέσει το έργο του τη βάση για όλες τις μετέπειτα δυναστικές ιστορίες και το θεμελιώδες κείμενο τού πολιτισμού του! Ο ίδιος γνωρίζει τις ικανότητές του εις το γράφειν –ο γραπτός του λόγος είναι γλαφυρός, με ύφος λογοτεχνικό– και την κλίση του στην ιστορική έρευνα και θεωρεί ότι αυτά τα χαραχτηριστικά θα σώσουν το έργο του απ’ τη φθορά τού χρόνου και μαζί μ’ αυτό θα μείνει και τ’ όνομά του μέσα στους επόμενους αιώνες.
Αυτές του οι φιλοδοξίες, όμως, κινδυνεύουν να μην ικανοποιηθούν γιατί έχει έρθει ο καιρός να συνεχίσει την παράδοση τής οικογένειας και να πιάσει δουλειά ως γραφέας στο χωριό του. Σκέφτεται ότι ίσως θα μπορεί να συνδυάσει τη δουλειά του αυτή με τη συγγραφή τής ιστορίας τού τόπου του αλλά τον έχουν ενημερώσει ότι όλα τα χρόνια τής ζωής του θ’ αναλωθούν στην καταγραφή ανούσιων γι’ αυτόν πληροφοριών αλλά πολύ ουσιαστικών για την κεντρική διοίκηση τού κράτους.
O Σιματσιανός, λοιπόν, έχει την ατυχία ν’ ανήκει σ’ εκείνους τους γραφείς που ενώ δεν ενδιαφέρονται ούτε να δουλέψουν ως γραφειοκράτες σε κάποια απ’ τις δεκάδες τοπικές κυβερνήσεις ούτε να προωθηθούν στ’ ανώτερα κι ανώτατα κλιμάκια αυτής της δουλειάς, δηλαδή να δουλέψουν στην υπηρεσία τού αυτοκράτορα ως Μεγάλοι Γραφείς ή ως διευθυντές όλων των Μεγάλων Γραφέων, εντούτοις είν’ υποχρεωμένοι να το κάνουν.

Σε έναν χρεωκοπημένο, κατακερματισμένο κόσμο, πως μπορούμε να μιλήσουμε για τον προορισμό του εαυτού; Κι άραγε, είναι πια επίκαιρο κάτι τέτοιο; Με αυτό το ερώτημα, ανάμεσα σε πολλά άλλα, φαίνεται να παλεύει ο ΜακΚάρθυ σε ολόκληρη την συγγραφική του πορεία. Tο μυθιστορηματικό δίπτυχο που προσφάτως δημοσίευσε γυρεύει να επικυρώσει την αναγκαιότητα μιας απάντησης, ανασκαλεύοντας τις σκέψεις μιας ολόκληρης ζωής για να μας παραδώσει αυτό που ίσως θα μπορούσε να ονομαστεί ως το έπος της πορείας του θρυμματισμένου μεταμοντέρνου υποκειμένου προς κάποια κατανόηση.

Ο πρώτος πόλεμος σκότωσε μέσα στα χαρακώματα τα ανθρώπινα ιδανικά. Η κβαντική μηχανική, στο πρώτο μισό του 20^ου αιώνα διασάλευσε όσα εκλαμβάνουμε ως εμπειρική πραγματικότητα, επιβεβαιώνοντας τις προγενέστερες παρατηρήσεις των  Χιούμ και Μπέρκλευ τον 18^ο αιώνα, αφήνοντας μας όμως χωρίς την παρηγοριά της μεταφυσικής, την οποία οι δυο φιλόσοφοι, κυρίως ο Μπέρκλευ, μας αφήνουν ως χείρα βοηθείας. Ο δεύτερος πόλεμος αποτέφρωσε τον άνθρωπο και κατ’ επέκτασιν την πιο ανθρώπινη εφεύρεση απ’ όλες, την λογοτεχνία. Ο Αντόρνο αναρωτιέται αν μπορεί να υπάρξει ποίηση μετά την φρίκη του Άουσβιτς (1). Παράλληλα, μια τρομακτική δύναμη εκμηδενίζει την Χιροσίμα και το Ναγκασάκι. Το 1968 ο Ντεριντά ανακηρύττει το απώτατο όριο της γλώσσας και επί της πέτρας αυτής χτίζει το πολυσχιδές οικοδόμημα του μεταμοντερνισμού, (2) ενώ ο Μπάρτ ψέλνει την εξόδιο ακολουθία του συγγραφέα (3). Ο Μόρισον, ενθυλακωμένος στους λόγους του καιρού του και εμβριθέστατος παρατηρητής της ανθρώπινης κατάστασης, τραγουδά το 1967 στο περίφημο The End, το τελευταίο κομμάτι του πρώτου άλμπουμ των The Doors: «There’s danger at the edge of town», προμηνύοντας το τέλος κάθε νοήματος· τον κίνδυνο που ελλοχεύει στα σύνορα των ανθρώπινων συστημάτων, εκεί στο βίαιο βάθος που οι δομές τους αποτυγχάνουν. «Η Μεταφυσική», τελικά, «παίρνει την εκδίκησή της» (4).

Οφείλουμε να σημειώσουμε πως το έτος 1970 αποτελεί τομή στην αμερικανική γραμματεία (5). O μεταμοντερνισμός κι οι αλλαγές που επιφέρει αμφισβητώντας τον λογοτεχνικό κανόνα και την θεώρηση της συγγραφής ως ίδιον λευκών Ευρωπαίων και Αμερικανών, προκαλούν σοβαρές αναταράξεις. Αυτές οι δυνάμεις δίνουν ζωή σε ένα εξαιρετικά δαιδαλώδες λογοτεχνικό πανόραμα, εντός του οποίου Αφροαμερικάνοι, Λατινοαμερικάνοι και Αμερικάνοι κινεζικής καταγωγής παρουσιάζουν τις ιδιάζουσες οπτικές τους επί της ιστορίας και του ανθρώπινου πολιτισμού, σμιλεύοντας ένα σύμπαν αποτελούμενο από διαφορετικές αλήθειες που πολλές φορές επικαλύπτουν η μια την άλλη. Οι σταθερές ανήκουν πλέον στο παρελθόν· το αμερικανικό αφήγημα αποσταθεροποιείται, η απουσία ενωμένης ερμηνευτικής κοινότητας είναι η μόνη σταθερά. Κι ο μεταμοντερνισμός είναι ένα βίαιο φαινόμενο, ανασκαλεύει, επανατοποθετεί, καταστρέφει για να αρχίσει ξανά. Βρίσκεται δηλαδή, σε αντίθεση με τον μοντερνισμό του πρώτου μισού του 20^ου αιώνα, που εξερευνά μία αλήθεια εντός της ανθρώπινης πολυπρισματικής υποκειμενικής εμπειρίας.