Σαν σήμερα, πριν από 122 χρόνια, το 1888 δηλαδή, γεννήθηκε ο ποιητής Ναπολέων Λαπαθιώτης. Παίρνοντας λοιπόν τη σκυτάλη από τον φίλο Βαγγέλη Ψαραδάκη, ο οποίος συνήθιζε στις επετείους της γέννησης και του θανάτου του Λαπαθιώτη να παρουσιάζει στο Ποιείν άγνωστες πτυχές της ζωής και του έργου του, θα τιμήσω τα γενέθλια του ποιητή με μια μικρή μελέτη για δυο «στρατευμένα» ποιήματα του Λαπαθιώτη που γράφτηκαν (πράγμα σπάνιο) ως παρέμβαση στο άμεσο πολιτικό γίγνεσθαι της Ελλάδας, το πρώτο φανερά, το δεύτερο κρυφά.

Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Μεταφερόμαστε στο 1916. Ο μεγάλος ευρωπαϊκός πόλεμος, που σήμερα τον λέμε πρώτο παγκόσμιο, μαίνεται από τον Αύγουστο του 1914 και η Ελλάδα, αν και ουδέτερη, συμμετέχει θέλοντας και μη στον πόλεμο αφού αγγλογάλλοι έχουν αποβιβαστεί στη Θεσσαλονίκη και γερμανοβούλγαροι έχουν κυριέψει ελληνικά εδάφη στην ανατολική Μακεδονία. Ο Λαπαθιώτης με τον πατέρα του, απόστρατο ανώτατο αξιωματικό, έχουν ταχθεί αναφανδόν με το μέρος της Αντάντ, γαλουχημένοι καθώς είναι στη γαλλική κουλτούρα. Στις 17 Αυγούστου 1916 εκδηλώνεται στη Θεσσαλονίκη το κίνημα της Εθνικής Άμυνας. Τρεις μέρες αργότερα, στις 20 Αυγούστου 1916, ο Λαπαθιώτης δημοσιεύει στον Νουμά το ποίημά του «Κραυγή», ένα απροκάλυπτα γαλλόφιλο σονέτο:

ΚΡΑΥΓΗ
… Γαλλία, Γαλλία -χαρά της Οικουμένης,
που ασάλευτα και πράα, σα λυχνοστάτης,
στης Ευρώπης τις μπόρες ορθή μένεις,
κι ας κυλιέσαι πικρά μες στα αίματα της,

τώρα σ’ εμάς, που, κνώδαλα, μπροστά της,
και σα δεμένοι μες στο θείον αγώνα,
βυθάμε μες στις λάσπες, κι ως το γόνα,
– Ψυχή των Γάλλων, ω, έλα μας προστάτης!

Έλα, γιατί μας έπνιξαν οι Πρώσσοι
– κι ακαρτεράμε, πάγκαλο, ένα φως,
εμάς, τους πράους, να ρθει να μας λυτρώσει!

Λούσε μας την αυγή! Κι αν είν’ και κάποιοι,
κι άλλος θαμπά σοφός, κι άλλος κουφός,
– πνίχ’ τους όλους, στο φως και στην Αγάπη.

ΠΩΛ ΚΛΩΝΤΕΛ – PAUL CLAUDEL

Ο Πωλ Κλωντέλ (Paul Claudel, 1868-1955), Καθολικός, διπλωμάτης, ποιητής και γίγας του Γαλλικού θεάτρου στην εποχή του, γεννήθηκε σʼ ένα χωριουδάκι στο Tardenois, ανάμεσα στην Ile-de-France και την Champagne. Η αναγνώριση του έργου του καθυστέρησε όχι μόνον λόγω της διπλωματικής του καριέρας (διετέλεσε Γάλλος πρέσβης στην Ιαπωνία, Αμερική και Βέλγιο) που τον απομόνωσε από τη χώρα του αλλά επειδή ήταν και ντεμοντέ  και τα θεατρικά του έργα είχαν αφάνταστη δυσκολία να τʼ ανεβάσεις. Το ένα πρόβλημα για την αξιολόγηση του Κλωντέλ έχει σχέση με το γεγονός ότι τον ταυτίζουν με την θρησκεία του: οι κριτικοί έχουν την τάση να τους αρέσει ή να μην τους αρέσει ανάλογα με αν τους αρέσει ή όχι ο Καθολικισμός. Το άλλο πρόβλημα είναι ότι ήταν άνθρωπος με αδιάλλακτες απόψεις, και καβγάδιζε ανηλεώς με όποιον είχε διαφορετικές ιδέες από τον ίδιο. Οι πολιτικές του απόψεις ήταν ενοχλητικές (αν και όχι αντισημιστής ή οπαδός του Χίτλερ) ούτε μπορεί νʼ απαλαγεί, παρά την προφανώς απόλυτη εντιμότητά του, από τις κατηγορίες για καιροσκοπισμό. Το 1940 έγραψε μια φρικαλέα ωδή υποδοχής του Πεταίν («Σήκωσε τα μάτια και δες κάτι μεγάλο και τρίχρωμο στον ουρανό!»), που αντανακλούσε όχι μόνο την επιδοκιμασία του για το Βισύ, αλλά και την επιθυμία του να πάρει την πρώην θέση του Πεταίν ως πρέσβης στην Ισπανία. Το 1944 έγραψε μια άλλη εξ ίσου διαχυτική ωδή καλωσορίζοντας τον εχθρό του Πεταίν, τον Ντε Γκολ. Πάντως το έργο του περιέχει σημαντικότερα αγαθά από τις στάσεις που εμφάνιζε στη ζωή. Και αν η έλλειψη χιούμορ και η ξιπασιά του τον κράτησαν μακριά από τις τάξεις των περίβλεπτων συγγραφέων του εικοστού αιώνα, δεν μπορείς να τον πείς ελάσσων. Ως δραματουργός και ποιητής σίγουρος για το Καθολικό του καθήκον η ακεραιότητα του ήταν απόλυτη.
Τα περισσότερα θεατρικά έργα του Κλωντέλ υπέστην σημαντικές αλλαγές, όχι για να έχουν μεγαλύτερη επιτυχία, αλλά για να εκφράσουν το νόημά του πιο καθαρά, αυτό τον κάνει, σαν θεατρικό συγγραφέα, σχεδόν μοναδικό. Στό τέλος ήταν το θέατρο που ήλθε σʼ αυτόν… Η επιτυχία στα γηρατειά του άρχισε με το ανέβασμα του τελευταίου επικού του έργου, γραμμένο ανάμεσα το 1919 και 1924, Η παντόφλα από σατέν (Le Soulier de Satin, 1929) από τον Jean-Louis Barrault στην Comedie Francaise στα τέλη του 1943 (ο Jean-Louis Barrault υπήρξε μια από τις κύριες δυνάμεις του Γαλλικού θεάτρου μετά την κατοχή). Νωρίτερα είχε γνωρίσει θεατρικές επιτυχίες στο έξωτερικό με το Ο όμηρος (LʼOtage, 1911) και Τα μαντάτα που έφεραν στη Μαρία (LʼAnnonce faite a Marie, 1912) το μεν ανεβάστηκε από την Comedie-Francaise το 1934, και μπορεί να πει κανείς ότι σήμανε την αρχή της αποδοχής του, αν και όχι της επιτυχίας του, στην ίδια του τη χώρα. Το πιο προσωπικό και δυναμικό του έργο, Μεσημβρία (Partage de midi, 1906) “γραμμένο με το αίμα μου», παρουσιάστηκε σε στενό κύκλο το 1916 και δημοσίως μόνο το 1948. Αφορά την Υζέ και τον σύζηγό της και δύο εραστές, ένας εκ των οποίων είναι ο Μεζά, αναμφίβολα η απεικόνιση του ίδιου του Κλωντέλ. Αυτό το δράμα βίας και μοιχείας, ενώ προωθεί την ιδέα του Κλωντέλ πως η γυναίκα είναι ο σταυρός του μαρτυρίου που σηκώνει ο άνδρας, αποκτά εκπληκτική ψυχολογική δύναμη ιδίω δικαιώματι.

ΝΑΝΟΣ ΒΑΛΑΩΡΙΤΗΣ Μεγάλο Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας

«Ο κάθε Έλληνας κατʼ αρχήν μισεί το κράτος και τα Κρατικά Βραβεία είναι μία προέκταση του κράτους»

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Στην Ελπίδα Πασαμιχάλη

* Πρώτη δημοσίευση της συνέντευξης στο περιοδικό «Μανδραγόρας»

Είναι ένας από τους μεγαλύτερους εν ζωή ποιητές, από τους ελάχιστους Έλληνες λογοτέχνες με διεθνή αναγνώριση, βαθύς γνώστης της παγκόσμιας λογοτεχνίας και πάνω από όλα πνεύμα ανήσυχο, ασυμβίβαστο και πολυσχιδές. Αν ο χαρακτηρισμός «αιώνιος έφηβος», που σήμερα με τόση ευκολία αποδίδεται δεξιά και αριστερά, εύρισκε κάποτε το στόχο του, αυτός δεν θα μπορούσε να είναι άλλος από τον Νάνο Βαλαωρίτη…. Συνδεδεμένος με τις μεγαλύτερες ποιητικές πρωτοπορίες της εποχής, από τους beat και τους υπερρεαλιστές, μέχρι τους γλωσσοκεντρικούς, ο Νάνος Βαλαωρίτης, που στα 88 του χρόνια, τιμήθηκε φέτος με το Μεγάλο Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας για το σύνολο του έργου του, είναι μία από τις πιο πολύπλευρες προσωπικότητες των ελληνικών γραμμάτων και έχει ασχοληθεί με όλες τις μορφές του γραπτού λόγου. Ποιητής, πεζογράφος, δοκιμιογράφος, θεατρικός συγγραφέας και μεταφραστής ο Νάνος Βαλαωρίτης μίλησε στον Μανδραγόρα εφʼ όλης της ύλης. Για τα Κρατικά Βραβεία, για το δημοσιογραφικό κατεστημένο, για τη λογοτεχνική κριτική στην Ελλάδα, για τους νεότερους ποιητές, για το ελληνικό μυθιστόρημα, αλλά και για τα διεθνή best-seller. Άμεσος, απρόβλεπτος και μερικές φορές «αιρετικός» συναρπάζει τον συνομιλητή του με έναν λόγο που ξαφνιάζει, ενοχλεί και τελικά γοητεύει.

-Ποια ήταν τα συναισθήματά σας όταν πληροφορηθήκατε ότι σας απένειμαν το Μεγάλο Βραβείο Λογοτεχνίας;
Αισθάνθηκα ευχαρίστηση παρόλο που αυτά τα βραβεία, δεν παίζουν μεγάλο ρόλο για τους εκδότες εδώ στην Ελλάδα, αφού όταν κάποιος θεωρείται «δύσκολος» ποιητής και πεζογράφος, δεν αλλάζει η εμπορική διάσταση της εργασίας του. Όμως είναι μία αναγνώριση, απέναντι σε ένα κατεστημένο, δημοσιογραφικό και άλλο, που με αγνοεί συστηματικά. Το βραβείο πιθανόν δεν ευχαρίστησε πολλούς, δεδομένου ότι είναι γνωστές οι απόψεις μου. Αυτό λοιπόν είναι μία ικανοποίηση.
-Ποιο είναι αυτό το δημοσιογραφικό κατεστημένο που σας αγνοεί; Θα μπορούσατε να το σκιαγραφήσετε;
Δεν μπορεί να το καθορίσει κανείς πολύ συγκεκριμένα, διότι είναι ένα αόριστο πράγμα που σε περικυκλώνει με «φως και με θάνατο» και είναι ακριβώς αυτή η μυστηριώδης σχέση που έχει κανείς με τους ανθρώπους στην Ελλάδα, όπου κάτι συμβαίνει και σε μισούν ή σε αγαπάνε, εξίσου έντονα και οι δύο πλευρές. Σκέφτομαι πως ίσως έχω προσβάλει την ύπαρξη τους χωρίς να το θέλω, είτε αυτοί μου έχουν επιτεθεί από πριν και έχω αμυνθεί. Αυτά τα περιμένει κανείς σε μία μικρή χώρα όπως η Ελλάδα, όπου είναι ο ένας πάνω στον άλλον και όπου φιλίες και έχθρες σχηματίζονται πολύ εύκολα, όπως εύκολα αλλάζουν.
-Τα Λογοτεχνικά Βραβεία στην Ελλάδα επηρεάζουν το αναγνωστικό κοινό;
Αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον, γιατί ζούμε σε μία χώρα που είναι σαν την Αλίκη των Θαυμάτων. Όλα είναι ανάποδα! Τα βραβεία δεν επηρεάζουν καθόλου τις πωλήσεις των βιβλίων. Καμιά φορά όμως αυτό μπορεί να συμβεί… κατά λάθος ή για διαφορετικούς λόγους.

ΠΩΣ (ΔΕΝ) ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ (ΜΑΣ;)

Ι. Δεκέμβρης 2012

Όλα τα περιοριστικά μέτρα είχαν ληφθεί.
Οι δημόσιοι υπάλληλοι έχασαν διαδοχικά τον 14ο και 13ο μισθό, ενώ μειώθηκαν τελικά κατά 3×7=21% όλοι οι μισθοί πάνω από τα 1200 ευρώ, αυτήν την τριετία.

Υπήρχαν σκέψεις για κατάργηση και του 12ου μισθού (γιατί να πληρώνονται ενώ ήταν σε άδεια 😉 με το επιπρόσθετο επιχείρημα ότι οι περισσότεροι όντως ήταν σε άδεια σχεδόν ενιαυσίως (αφήστε δε το γεγονός ότι οι πιο δραστήριοι είχαν και μια επιχείρηση στο όνομα της γηραιάς μητέρας τους, της νοικοκυράς γυναίκας τους ή του 18χρονου παιδιού τους).

Όμως τα πενταετή και δεκαετή ομολογιακά δάνεια που έληγαν σε τακτά χρονικά διαστήματα και τα υψηλά ποσά για τόκους ανάγκασαν την κυβέρνηση να προχωρήσει σε όλο και πιο σκληρά μέτρα.

Το τελικό αποτέλεσμα ήταν η αύξηση της ύφεσης της ελληνικής οικονομίας σχεδόν με γεωμετρική πρόοδο. (μείωση του ΑΕΠ κατά 1.5 , 4.0 και 6.7 % τα έτη 2010, 2011 και 2012). Είχαμε πάρει διαζύγιο με την ανάπτυξη.

Χιλιάδες μικρομεσαίοι έκλειναν αναγκαστικά τις επιχειρήσεις τους για να μην οδηγηθούν στην φυλακή, εξαιτίας της νέας νομοθεσίας περί προσωποκράτησης λόγω χρεών. Μερικοί διατήρησαν μυστικά μόνον το τμήμα της επιχείρησης που απευθυνόταν στην μαύρη οικονομία. Πολλοί βαλκάνιοι οικονομικοί μετανάστες επέστρεψαν στις εστίες τους, ενώ παρέμειναν οι περισσότεροι Ασιάτες και Αφρικανοί, αφού η ύπαρξή τους σε συνδυασμό με τον φόβο που καλλιεργείτο συστηματικά στον καταταλαιπωρημένο λαό, απέδιδε στις διωκτικές αρχές τουλάχιστον τον μειωμένο μισθό τους και τα επιδόματα επικινδυνότητας.

Η ανεργία είχε κορυφωθεί σε επίπεδο ρεκόρ (17%). Παππούδες και γιαγιάδες άρχισαν να εξαντλούν το εφʼ άπαξ τους και τις αποταμιεύσεις τους για να σώσουν τα παιδιά και τα εγγόνια τους από την ανέχεια.

Οι κλοπές , διαρρήξεις και ληστείες είχαν αυξηθεί δραματικά. Τα όργανα της τάξης λόγω της ανέχειας τους έκαναν διπλή δουλειά. Όταν π.χ. έπιαναν κάποιο διαρρήκτη υπεξαιρούσαν τα περισσότερα κλοπιμαία που τα προωθούσαν στην μαύρη αγορά, ενώ άφηναν και μερικά ως πειστήρια του εγκλήματος. Συνήθειες της παλιάς χωροφυλακής και αστυνομίας του ʽ 50 και του ΄60 έκαναν ξανά την εμφάνισή τους:
δωρεάν κρέας οι της αγορανομίας, απλήρωτο έρωτα οι των ηθών …

Ο Φόρντ Μάντοξ Φόρντ (αρχικά Ford Madox Hueffer), αν και μόνο για πέντε μυθιστορήματα που έγραψε (δημοσίευσε επίσης κριτικές σκέψεις, ταξιδιωτικές περιγραφές, ιστοριογραφίες, φιλολογικές μελέτες και απομνημονεύματα), είναι ένας από τους δώδεκα μεγαλύτερους μυθιστοριογράφους του 20ού αιώνα. Άνθρωπος με γενναιόφρονα χαρακτήρα, μόνον ο Έζρα Πάουντ (Ezra Pound, 1885-1972)  εμφανώς πιστός σʼ αυτόν  ήταν τόσο γενναιόδωρος και εξυπηρετικός σε άλλους συγγραφείς. Αναφέρεται πως ο Φορντ ήταν ένας καυχησιάρης και συχνά γελοίος ψεύτης και τη ζωή του την είχε κάνει θάλασσα. Πάντως ήταν μια πολύ καλύτερη ύπαρξη από πολλούς άλλους που τον κακολογούσαν. Η για πολλά χρόνια σύντροφός του, η Στέλα Μπάουεν (Stella Bowen), με την οποία απέκτησε μια κόρη, είχε πει: «Του Φορντ ο αδύνατος χαρακτήρας, η αδικία του, η αδιαφορία του προς την αλήθεια και η ματαιοδοξία του θα πρέπει να είναι αποδεκτά… Από την άλλη πλευρά, η τρυφερότητα, η κατανόηση, η σοφία του (για πράγματα που δεν τον αφορούσαν προσωπικά) και η καταπληκτική έλξη του υπέροχου μυαλού του, θα πρέπει να τον καθιστούν μετανιωμένο….»
Η έλλειψη εκτίμησης και αναγνώρισης της Αγγλίας (κατακριτέα γιʼ αυτό) κατά το μάλλον ή ήττον τον απέρριψε. Μόνο ο συγγραφέας Γκρέαμ Γκρην (Graham Greene, 1904-91), ο οποίος, μεταξύ των άλλων, έγραψε και τα θρίλερ The Third Man (Ο τρίτος άνθρωπος, 1950), και Our Man in Havana (Ο άνθρωπός μας στην Αβάνα, 1958), έκανε μια εκτεταμένη προσπάθεια την δεκαετία του εξήντα για την ανάδειξη του Φορντ. Όλες οι άλλες μελέτες γιʼ αυτόν, όπως και η επίσημη βιογραφία του από τον Άρθουρ Μάιζενερ (Arthur Mizener, 1971), έγιναν από Αμερικανούς. Με το ζόρι οι Άγγλοι κριτικοί μιλούσαν επαινετικά για το έργο του, ή υπό τη σκιά του φίλου του, τον Τζόζεφ Κόνραντ (Joseph Conrad, 1851-1924). Εδώ θέλω να σημειώσω για μερικούς πως το πραγματικό όνομα του Κόνραντ ήταν Teodor Jozef Konrad Kornzeniowski, Πολωνός, γιός φιλολόγου που εξορίστηκε για πολιτικούς λόγους. Ο Κόνραντ έγινε ναυτικός, υπηρέτησε σε Αγγλικά εμπορικά πλοία, πήρε το δίπλωμα πλοιάρχου το 1880, και απέκτησε τη Βρετανική ιθαγένεια το 1886. Η επιρροή και η βοήθεια του Φορντ έχουν εκ προθέσεως υποτιμηθεί από τους κριτικούς, αν και ζωτικής σημασίας για την εξέλιξή του ως λαμπρός μυθιστοριογράφος. Ο Κόνραντ και ο Φορντ συνεργάστηκαν για την γραφή τριών μυθιστορημάτων: The Inheritors (Οι κληρονόμοι, 1901), Romance (Ρομάντσο, 1903) και The Nature of a Crime (Η φύση ενός εγκλήματος, 1924). Το τελευταίο είχε γραφτεί το 1906-7 και ο Φορντ το πρωτοδημοσίευσε στο περιοδικό του The English Review.