`

ʽthe aim of all commentary on art now should be to make works of art…
in place of a hermeneutics we need an erotics of artʼ
Susan Sontag.

`

Διαβάζοντας τελευταία το γνωστό βιβλίο της Susan Sontag «Against interpretation» στο οποίο ισχυρίζεται ότι αυτό που χρειάζεται ένας καλός κριτικός τέχνης και ειδικότερα λογοτεχνίας είναι η αισθητική εμπειρία, (όποια κιʼ αν είναι αυτή) και η ερωτική, δηλ. δημιουργική σχέση του κριτικού με το αντικείμενο της ενασχόλησης του, το λογοτεχνικό κείμενο ή το έργο τέχνης, θυμήθηκα το γνωστό και πρώιμο εκείνον κείμενο του Γρηγόριου Ξενόπουλου που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Παναθήναια τον Νοέμβριο του 1903. Ανάμεσα στην ογκώδη φιλολογία και τις κριτικές προσεγγίσεις που διατυπώθηκαν με αντικείμενο τον Μεγάλον Αλεξανδρινό το κείμενο του Ξενόπουλου ξεχωρίζει γιατί ακριβώς διαθέτει αυτόν τον ερμηνευτικό ερωτισμό που η Susan Sontag θεωρεί πως πρέπει να είναι εγγενές στοιχείο μιας οποιασδήποτε μορφής ερμηνευτικής προσέγγισης της τέχνης.
Ο Καβάφης ήταν τότε ένας νέος ποιητής, ο οποίος δεν είχε ακόμη συμπληρώσει το 40ο έτος του βίου του και φυσικά δεν είχε μέχρι τότε δημοσιεύσει οποιανδήποτε ποιητική συλλογή. Όπως παρατηρεί ο Γρηγόριος Ξενόπουλος δεν είχε δημοσιεύσει παρά μόνον γύρω στα 12-15 ποιήματα και αυτά σποραδικά σε διάφορα περιοδικά της Αλεξάνδρειας. Το κείμενο αυτό του 1903 του Γρηγόριου Ξενόπουλου, παρόλο που ανήκει σʼ αυτήν την κατηγορία κειμένων που θα μπορούσαμε να τα κατατάξουμε στην λογοτεχνική κριτική, έχει μια ιδιαίτερη λογοτεχνική χροιά (θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ακόμη και ποιητική) η οποία υπερβαίνει την αυστηρή και εν πολλοίς ρηχή φιλολογική προσέγγιση.
Το κείμενο του Ξενόπουλου αρχίζει προβάλλοντας την προσωπική σχέση του συγγραφέα-κριτικού με τον συγκεκριμένο ποιητή και την ποίηση του, χωρίς να προσπαθεί να διεκδικήσει οποιανδήποτε επιστημονική εγκυρότητα. Ο Ξενόπουλος στο κείμενο του 1903, στα Παναθήναια, αφηγείται το χρονικό μιας σχέσης, ανάμεσα σʼ ένα αναγνώστη-κριτικό και σʼ ένα ποιητή, τον Καβάφη:

`

«…είνε πολύς καιρός, δέκα ίσως δώδεκα χρόνια, αφότου εδιάβασα εις κάποιον Ημερολόγιον το πρώτον του ποίημα, …το όνομα που είδα από κάτω, το νέον και όλως διόλου άγνωστον – Κωνστ. Π. Καβάφης – μου εκαρφώθη από τότε. Και από τότε αγαπούσα να διαβάζω ό,τι απαντούσα με αυτό το όνομα, ποιήματα πάντοτε, πολύ αραιά, πολύ σύντομα, μια φορά τον χρόνον από δέκα-είκοσι στίχους… τα χρόνια περνούσαν, και καθένα κάτι επρόσθετεν εις την μικράν αυτήν και σκόρπιαν συλλογήν• αλλά συγχρόνως κάτι επρόσθετε και μέσα μου. Σιγά-σιγά η προσοχή μου μεταβλήθη εις εκτίμησιν• κιʼ άξαφνα, μίαν ημέραν, παρατήρησα μʼ έκπληξιν, με φόβον, ότι η εκτίμησις είχε φθάση τα επικίνδυνα όρια του θαυμασμού…».
`

Ο Ξενόπουλος αφού πρώτα σκιαγραφήσει τον ποιητή μʼ έναν αισθαντικό και αισθητικά άρτια λόγο δεν θα διστάσει να χαρακτηρίσει την σχέση του με την ποίηση αυτού του άγνωστου νέου ποιητή ως ερωτική, «…έκαμα την ερωτικήν εξομολόγησιν μου προς τον ποιητήν μου αμέσως, με την πρώτην γνωριμίαν μας… Ο Καβάφης δεν εδυσκολεύθη καθόλου να πιστεύση την ειλικρίνειαν του αισθήματος μου…». Βέβαια, ο Γρηγόριος Ξενόπουλος ήταν ένας λόγιος συγγραφέας και το σχόλιο του για τον Καβάφη δεν περιορίζεται σε μια έκφραση απλά της προσωπικής του σχέση με τον ποιητή, αλλά υπογραμμίζει πολύ σημαντικά ποιητολογικά στοιχεία της ποιητικής του Αλεξανδρινού όπως λ.χ. ότι τα ποιήματα του Καβάφη: «… είναι προιόν, μελέτης, μακράς και γνώσεως τελείας… (έναν ποίημα) προδίδει ολόκληρον σύστημα κοινωνικής φιλοσοφίας, καταστρωθέν ολίγον κατʼ ολίγον». Ενώ παράλληλα εντοπίζει σʼ αυτά τα μόλις 12-15 ποιήματα ότι πρωτίστως το ποιητικό υλικό της ποίησης του Καβάφη είναι οι «ιδέες» και ακολούθως η Ιστορία και η Μυθολογία. Όμως το κυρίαρχο στοιχείο που κάνει αυτό το πρώιμο κείμενο του Ξενόπουλου για τον Καβάφη να ξεχωρίζει είναι αυτό που θα γράψει η Susan Sontag ένα σχεδόν αιώνα αργότερα• η ερωτική σχέση του κριτικού με το αντικείμενο του. Ο Γρηγόριος Ξενόπουλος έγραψε το 1903 ένα μοντέλο ερωτικής ερμηνευτικής της ποίησης.

(πατήστε στην εικόνα για ανάγνωση)

`

Για τα 70 χρόνια από το θάνατο (αυτοχειρία) του Nαπολέοντα Λαπαθιώτη (βράδυ 7 προς 8 Ιανουαρίου του 1944) παρουσιάζουμε δύο σπάνια κείμενά του που δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό «Πνευματική Ζωή», τ.χ. 61 στις  25/3/1940.
`

Το πρώτο έχει τίτλο «Δονκιχωτισμοί νεανικοί» και το υπογράφει με το όνομά του στη στήλη «Ζητήματα κι απόψεις». Στο κείμενο αυτό επικρίνει τους νέους που πιστεύουν «πως αυτοί, είναι οι μόνοι, απ΄τον καιρό που άρχισε ο κόσμος, επαναστάτες κι ανακαινιστές- κι οι μόνοι φυσικά, που έχουν δίκιο!». Σχολιάζει την τάση των νέων (ποιητών) να «γκρεμίζουν τα παλιά είδωλα»-ενώ δεν κάνουν τίποτ’ άλλο, κατά βάθος, παρά να σκοτώνουν τους νεκρούς: ή καλύτερα, να μη σκοτώνουν άλλο, παρά την ίδια τη σοβαρότητά τους!».. Γίνεται επιθετικός γράφοντας: «Αν, τώρα, σοβαρά υποστηρίζουμε οτι η «νέα ποίηση» αξίζει και τους παρελθόντος δε αξίζει- αυτό το πράμα δεν σημαίνει τίποτ’ άλλο, παρά πως είμαστε απίστευτα ανοήτοι!». Και καταλήγει γράφοντας: «Και μένω με τη χαρά μου στην «παράδοση» ζώντας με τον τρόπο μου κι εγώ -κι απολαμβαίνοντας, θαρρώ, στη θέση μου αυτή, μια κάπως διαρκέστερη, βαθύτερη, κι εξίσου λογικήν ικανοποίηση!»
`

Το σύντομο κείμενο που ευθύς αμέσως ακολουθεί, όπως φαίνεται και στην εικόνα,  στη στήλη «Απορίες Αναγνώστη»,  έχει τον τίτλο «Η εκστρατεία εναντίον των μοντέρνων» και έχει ημερομηνία αποστολής 14/3/1940. Το υπογράφει ο Πλάτων Χαρμίδης ο οποίος δεν είναι άλλος από τον ίδιο τον Λαπαθιώτη, καθώς, όπως μας πληροφορεί ο εξέχων μελετητής του Νίκος Σαραντάκος, «χρησιμοποίησε το ψευδώνυμο Πλάτων Χαρμίδης για να δημοσιεύσει, μεταξύ άλλων, μια σειρά από μιμήσεις γνωστών ποιητών (συμπεριλαμβανομένου… του εαυτού του) στο περιοδικό «Πνευματική ζωή» το 1938-39». (Πηγή ΕΔΩ.)

`

Στο κείμενο αυτό ο Πλάτων Χαρμίδης (δηλ. ο Λαπαθιώτης) απαντά στο κείμενο «Δονκιχωτισμοί νεανικοί» του Λαπαθιώτη, δηλαδή απαντά στον εαυτό του! Κατηγορεί τον Λαπαθιώτη για «συστηματική εκστρατεία εναντίον των νέων και της μοντέρνας ποίησεως γενικά: η έκπληξή μου αυτή είναι δικαιολογημένη γιατί ο κ. Λαπαθιώτης δε μας είχε παρουσιάσει ποτέ ως σήμερα το φαινόμενο μιας τέτιας συντηρητικότητας κι αδιαλλαξίας, και τον είχαμε συνηθίσει μάλλον μετρημένο στις εκφράσεις του και με τάσεις προοδευτικές. Τι να συμβαίνει άραγε; Τόσο άλλαξε, τώρα τελευταία; Και δε νομίζει , οτι μ’ αυτή την εκστρατεία του, αδικεί τον εαυτό του και τον ζημιώνει;». Κλείνει δε το κείμενο γράφοντας: «Και θα ήμουν περίεργος να είχα μια απάντηση, εκ μέρους σου (σημ.: απευθυνόμενος στο περιοδικό) ή κι εκ μέρους του ίδιου του κ. Λαπαθιώτη, αν νομίζει οτι η ταπεινή μου παρατήρηση είναι άξια κάποιας προσοχής…»

`

Δεν πρόκειται ασφαλώς για καμία κρίση ταυτότητας του Λαπαθιώτη αλλά για  μια όντως διττή προσωπικότητα.  Όπώς γράφει η καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας, Αθηνά Βογιατζόγλου: «από τη μια μεριά ο λεπταίσθητος δανδής, ο μελαγχολικός, χαμηλότονος, ιδιωτικός ποιητής που βαδίζει στα χνάρια της γαλλικής συμβολιστικής και αισθητιστικής παράδοσης, και από την άλλη ο «χαριτωμένος χωρατατζής» (Kλ. Παράσχος), ο «είρων και ο δηκτικός» (Σ. Ξεφλούδας), ο σατιρικός και προκλητικός ανατροπέας των αστικών ηθών, ο υψηλόφωνος κατήγορος της λογοτεχνικής παράδοσης, αρχικά, και των μοντερνιστικών ποιητικών εξελίξεων αργότερα.

Εικοσι δύο τίτλοι απεστάλησαν φέτος στη στήλη τούτη από ποιητές και εκδοτικούς οίκους. Αναλυτικά:

1. Θοδωρής Καρατζίκος, Η Μελαγχολία Του Δαίμονα, Χαραμάδα
2. Βαγγέλης Κούτσης, Τοις «Κυνών» Ρήμασι Πειθόμενοι, Προμετωπίδα
3. Λεωνίδας Γαλάζης, Δοκιμές Συγκολλήσεως, Φαρφουλάς
4. Δημήτρης Στενός, Λείψανα Φόβου, Οδός Πανός
5. Ελένη Αρτεμίου-Φωτιάδου, Διμερής Συμφωνία, Μανδραγόρας
6. Χαρά Ναούμ, Άγρυπνες Αντιλόπες, Μανδραγόρας
7. Ηλίας Τσέχος, Τα Πλήθη Του Ενός, Κουΐντα
8. Χρήστος Μαρκίδης, Δράκων Κατήλθες, Τυπωθήτω
9. Τάσος Γαλάτης, Νυχτερινή Οξυγραφία, Τυπωθήτω
10. Λητώ Σεϊζάνη, Ο Προϊστορικός Λέων Της Κέας, Τυπωθήτω
11. Γιώργος Κεντρωτής, Ο Κόσμος Καρναβάλι, Τυπωθήτω
12. Τάσος Γαλάτης, Το Φως Του Κόσμου, Τυπωθήτω
13. Βασίλης Δασκαλάκης, Προσομοίωση, Ενδυμίων
14. Σωτήρης Ντανοβασίλης, Ψυχοτροπίες, Ιδιωτική Έκδοση
15. Δημήτρης Βραχιολάς, Το Ταξίδι Του Λεύκιππου, Ιδιωτική Έκδοση
16. Δημήτρης Γ. Παπαστεργίου, Furor Scribendi, Ars Poetica
17. Γιώργος Χριστοδουλίδης, Δρόμος Μεταξύ Ουρανού Και Γης, Φαρφουλάς
18. Γιώργος Γκανέλης, Ο Σκοπευτής Της Μνήμης, Στοχαστής
19. Χάρης Μελιτάς, Η Διαθήκη, Μανδραγόρας
20. Άννα Αφεντουλίδου, Ιστορίες Εικονικής Ισορροπίας, Γαβριηλίδης
21. Αχιλλέας Κατσαρός, Ιχνηλάτες Ανέμων, Ιδιωτική Έκδοση
22. Γιώτα Αργυροπούλου, Ποιητών Και Αγίων Πάντων, Μεταίχμιο

`

Ξεχώρισα δύο. Τη «Νυχτερινή Οξυγραφία» του Τάσου Γαλάτη και τη συλλογή «Ποιητών Και Αγίων Πάντων» της Γιώτας Αργυροπούλου.

`

`

`

Διαβάζοντας τη συλλογή του κ. Γαλάτη, από του μυαλού τʼ αυλάκια ανεσύρθη ένας διάλογος που είχα με τον ποιητή Κώστα Σοφιανό επί της βράβευσης της συλλογής «Ανιπτόποδες Και Σφενδονήτες» προ ετών. Ο κ. Σοφιανός εισηγήθηκε τότε στην επιτροπή των Κρατικών Βραβείων τη βράβευση της συλλογής του κ. Γαλάτη, δίχως, όμως, να έχει μελετήσει το σύνολο της ετήσιας ποιητικής βιβλιοπαραγωγής (όχι, οφείλω να σημειώσω, με δική του αποκλειστικά ευθύνη, δεδομένου ότι, για πρακτικούς λόγους, το εγχείρημα της πλήρους εποπτείας των ποιητικών εκδόσεων ενός έτους είναι δυσκολότερο απʼ ό,τι μπορεί κανείς να φαντασθεί). «Μα», είχα αντιτείνει, «πώς είναι δυνατόν να πραγματοποιείτε, κύριε Σοφιανέ, εισήγηση για μία διάκριση τέτοιας εμβέλειας αγνοώντας σημαντικό μέρος της ετήσιας βιβλιοπαραγωγής;». «Δεν ήθελα να αδικήσω τον Τάσο», αποκρίθηκε, «του οποίου η συλλογή ήταν καλύτερη και από αυτές που δε διάβασα». Παράλογη και αυτάρεσκη μου φάνηκε τότε η απόκριση του ποιητή, και εξακολουθώ, βεβαίως, να διαφωνώ κατακάθετα μαζί του, ωστόσο σήμερα καταλαβαίνω λίγο καλύτερα τον ενθουσιασμό του. Η «Νυχτερινή Οξυγραφία» είναι μακράν το καλύτερο βιβλίο που μου απεστάλη φέτος κι ίσως το καλύτερο από όλα όσα μου έχουν αποσταλεί τα τελευταία χρόνια στα οποία διατηρώ τη στήλη αυτή (σε επίπεδο παράλληλο θα έλεγα ότι βρίσκονται και οι συλλογές του ποιητή Νίκου Σκούτα που κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Κέδρος).

`

Ο «Νεκρόδειπνος», το ποιητικό αριστούργημα του Τάκη Σινόπουλου, συνδέει το βασίλειο του Άδη με τη γη, σε μία σύνθεση που συναρπάζει με την πρωτοτυπία της. Σε αυτή τη σύνθεση ο ποιητής συνδύασε με μεγάλη δεξιοτεχνία διάφορες σύγχρονες ανθρώπινες μορφές τις οποίες χρησιμοποίησε στη συνέχεια σαν πρότυπα, για να τονίσει με ένα απλό και πολιτισμένο τρόπο τα θετικά αλλά και τα αρνητικά στοιχεία που περικλείει ο χαρακτήρας του Έλληνα πολίτη. Δηλαδή, σκιαγραφώντας τις ανθρώπινες μορφές που επέλεξε για πρότυπά του ο Σινόπουλος, κατάφερε να διαφανούν μέσα από το ποιητικό κείμενό του οι αρετές αλλά και τα ελαττώματα του Έλληνα, παραδίνοντας ταυτόχρονα στον αναγνώστη και ένα μάθημα πολιτικής και κοινωνικής ηθικής.
Ο «Νεκρόδειπνος»-όπως όλα σχεδόν τα εμπνευσμένα ποιητικά έργα-αποτελεί ένα τέλειο σύνολο, μία τέλεια έκφραση χαρακτήρων, ιδεών και συγκρούσεων και δημιουργεί μέσα μας απίθανη έλξη και γοητεία αλλά, παράλληλα, και πολλή πίκρα και προβληματισμό.
Πρώτιστα όμως, μέσα από τον «Νεκρόδειπνο», ο Τάκης Σινόπουλος θέλησε να προβάλει με έντονα χρώματα την αγάπη που τρέφει ο Έλληνας για την πατρίδα του αλλά και την αγάπη του για το υπέρτατο αγαθό που λέγεται ελευθερία. Το αγαθό της ελευθερίας που για τον Σινόπουλο, όπως αφήνει να διαφανεί μέσα από το ποίημά του, αρχίζει από την ατομική και επεκτείνεται μέχρι την εδαφική ελευθερία.
`

Επιπλέον, θέλησε να στιγματίσει το δυνατό στοιχείο της διχόνοιας που εμφιλοχωρεί μέσα στον χαρακτήρα και την ψυχοσύνθεση του Έλληνα· στοιχείο το οποίο είναι πάντοτε σε θέση, όταν βρει την κατάλληλη ευκαιρία, να ανέλθει στην επιφάνεια και να πάρει δραματικές και καταστροφικές διαστάσεις για τον τόπο αλλά και τον κόσμο που κατοικεί αυτό τον τόπο. Εννοώ την πάντοτε καραδοκούσα διολίσθηση του Έλληνα από την ομοψυχία και την κοινή αντίσταση κατά του εξωτερικού εχθρού στο διχασμό και στην εμφύλια σύγκρουση.
Ο Σινόπουλος όμως, όταν έγραφε τον «Νεκρόδειπνο» του, έθεσε στον εαυτό του ακόμη ένα βασικό στόχο, τον οποίο έπρεπε να φέρει σε πέρας αμέσως, χωρίς χρονοτριβή: Να συντάξει ένα ανεπανάληπτο και, πάνω από όλα, διαχρονικό μνημόσυνο για όλους εκείνους τους ανώνυμους, τους αφανείς ήρωες που υπέστησαν τα πάνδεινα, χάνοντας οι περισσότεροι ακόμη και τη ζωή τους, στην Κατοχή, στην Αντίσταση και κυρίως στην εμφύλια σύρραξη. Δηλαδή σε όλους εκείνους που υπέστησαν άμεσα τις θλιβερές συνέπειες του εθνοκτόνου εκείνου διχασμού. Ένα μνημόσυνο για τη στρατιά όλων εκείνων των αφανών ηρώων που η Ιστορία δεν θα καταδεχτεί να τους αφιερώσει έστω και δύο αράδες στις πολυάριθμες σελίδες της.

1. “ΑΚΑΛΕΣΤΟΣ” ΤΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΚΑΚΑΒΟΥΛΗ

Ένα έργο που θα ήθελα να είχα γράψει εγώ και με εκφράζει απόλυτα. Το αδιέξοδο τής μοναξιάς τού ποιητή σε αντιποιητικούς καιρούς. Σα να ζει σε λάθος χρόνο, στο σωστό τόπο, αλλά με ανθρώπους πανικοβεβλημένους που άγονται και φέρονται από τη σκουπιδομανία τών μέσων μαζικής ενημέρωσης και δεν έχουν ούτε ένα λεπτό σιωπής για να διαθέσουν στο συνομιλητή τους. Όλοι ομιλούν αγχωτικώς σε κινητά και σταθερά, κοινωνούν τα αισθήματά τους, βιάζονται να επιβάλλουν τις απόψεις τους, τρέχουν άρον-άρον να ικανοποιήσουν τις πλαστές επιθυμίες τους κι ο Άλλος δεν υπάρχει, ούτε καν ο Εαυτός. Είναι απών στη σκουπιδοφαγία τών σαστισμένων. Ίσως από όλον αυτόν τον κουρνιαχτό να μείνει μόνο μια πνιγμένη κραυγή κι ένα χαμόγελο που δεν πρόλαβε να ανθίσει.

`

Ο Στέφανος Κακαβούλης είναι ένας ταλαντούχος θεατράνθρωπος και ποιητής που αφήνει στιβαρό το ίχνος του στην πολιτισμική μας πραγματικότητα. Κάθε παρουσίαση έργου του, κάθε εμφάνισή του, κάθε βιβλίο του είναι γεγονός. Γιατί είναι αυθεντικός και συμπάσχει. Είναι ρεαλιστής και ποιητικός ταυτόχρονα. Είναι σουρεαλιστής και “τετράγωνος”. Είναι χιουμορίστας και σπαραξικάρδιος. Είναι ο εαυτός του και δεν μοιάζει με κανέναν άλλον. Όπως όλοι οι πραγματικοί καλλιτέχνες δεν μιμείται κανέναν. Πολλοί όμως θα τον μιμηθούν. Στον “Ακάλεστο” θέτει το ερώτημα τής ποιητικής μοναξιάς. Βάζει τρεις γενιές ποιητών (οι δύο είναι ο ίδιος σε μέση και ώριμη ηλικία – ο τρίτος είναι νεοσσός) να μονολογούν και να σπαράσσονται επί σκηνής. Καταλύτης η γυναικεία φιγούρα τής αποδιωγμένης βιαίως κι ενοχοποιημένης αδελφής, που κατηγορείται γιατί απέτυχε να ενσαρκώσει το αρχετυπικό Θηλυκό τής Μεγάλης Μητέρας Θεάς και να σώσει το έντρομο αρσενικό από τη νευρωτική εμμονή του στα γραπτά και τις αταβιστικές κινήσεις που το στοιχείωνουν και το βυθίζουν ολοένα και σε μεγαλύτερα ερέβη. Η κινούμενη άμμος τής ομφαλοσκόπησης είναι αμείλικτη, έτοιμη να καταπιεί τον άτυχο εγωμανή.