`

Έτσι βρέθηκε ένα πανωφόρι με ψέματα,
λες και ο καιρός ήταν άσκημος
στον κόσμο της σεξουαλικότητας.
Φρόιντ

Ο Γεώργιος Βιζυηνός δεν ανήκει σε λογοτεχνικές σχολές ή ομάδες με κοινά χαρακτηριστικά έκφρασης, γραφής, στόχων, επιδιώξεων. Δεν είναι ο τυπικός εκπρόσωπος της Φαναριώτικης Σχολής, αν και στα πρώτα έργα διακρίνουμε επιδράσεις. Δεν αποτελεί τυπικό εκπρόσωπο του Ρομαντισμού και της Παλιάς Αθηναϊκής Σχολής. Δεν είναι ο τυπικός ηθογράφος και λαογράφος, ούτε ο υπερασπιστής μιας ακραιφνούς καθαρεύουσας. Στο έργο του συμφύρονται το παλιό και νέο μπολιασμένο με τον ιδιαίτερο προσωπικό τρόπο, έτσι ώστε να κερδίζει επάξια το τίτλο του πρωτοπόρου.
Ο Βιζυηνός κινείται στο μεταίχμιο. Είναι ο συγγραφέας του μεταξύ, της διάζευξης και σύζευξης ταυτόχρονα. Μεταξύ του ή και του και. Εκπρόσωπος του ενδιάμεσου, του ενδεχομένως, του ρευστού. Και υπό αυτούς τους χαρακτηρισμούς το έργο του αφήνει πολλά περιθώρια ερμηνείας. Εξάλλου η ανάγνωση ενός έργου δεν είναι μια ευθύγραμμη κίνηση, δεν είναι απλώς μια συσσωρευτική διαδικασία αλλά δυναμική, μια σύνθετη κίνηση μέσα στο χρόνο. Η ρευστότητα είναι μέρος του χαρακτήρα του ίδιου του έργου, καθώς η ερμηνεία του εξαρτάται από τις εξωτερικές συνθήκες, διαμορφώνεται και περιορίζεται από την ιστορική σχετικότητα. Κάθε ερμηνεία ενός έργου του παρελθόντος συνίσταται σε ένα διάλογο μεταξύ του παρελθόντος και του παρόντος.

`

Και η παρούσα προσέγγιση εντάσσεται στο αντίστοιχο επικοινωνιακό, πολιτικό και ιστορικό συγκείμενο, προσπαθώντας να διερευνήσει τις συνθήκες και εκφορές, δηλώσεις και συνυποδηλώσεις της κοινωνικής κατασκευής, συγκρότησης και αποσταθεροποίησης σε μια προοπτική ενδεχομενικότητας της έμφυλης ταυτότητας και του τρόπου βίωσης της από τα υποκείμενα αλλά και του τρόπου που αυτός καθορίζει και εκβάλλει στις πράξεις, συμπεριφορές, σκέψεις των ηρώων. Στο έργο του Βιζυηνού μετασχηματίζεται το στατικό ενιαίο και δεδομένο των ιστορικών, πολιτισμικών, κοινωνικών και πολιτικών σημασιοδοτήσεων υποκείμενο σε ασαφές και αβέβαιο . Κι εδώ ο Βιζυηνός διαφοροποιείται, δημιουργώντας ρήγματα στις κάθε είδους κανονικότητες και κανονιστικότητες.
Οι ρηγματώσεις αυτές συνδέονται άμεσα με το ιστορικό, κοινωνικό, λογοτεχνικό πλαίσιο το οποίο επηρέασε την ιδιαιτερότητα γραφής του Βιζυηνού και διαμόρφωσε το λογοτεχνικό του σύμπαν. Ο Βιζυηνός έδρασε και έγραψε σε μια εποχή έντονων αλλαγών πολιτικών, οικονομικών, ιδεολογικών, πνευματικών, γεγονός που αντανακλάται και στο έργο του. Εξάλλου η κατανόηση της λογοτεχνίας προϋποθέτει την κατανόηση της συνολικής κοινωνικής διαδικασίας, της οποίας αποτελεί μέρος δηλαδή τη διερεύνηση της πνευματικής του στρωματογραφίας, όπως την ονομάζει ο Μουλλάς.

Σήμερα 16/2/2014 είναι τα εγκαίνια του αρχείου του Γιώργου Ιωάννου και 29 χρόνια από το θάνατό του

1)
ΤΑ ΛΑΪΚΑ ΣΙΝΕΜΑ σε είκοσι δεκαπεντασύλλαβα τετράστιχα του Χρίστου Γ. Παπαδόπουλου

Μιας εφηβείας ζόρικης σαν έσπαγα το τσόφλι,
η ενοχή κι ο δισταγμός με κράταγαν δεμένο.
Να το πατήσω ήθελα το βρώμικο κατώφλι,
να μπω σʼ εκείνο τʼ όνειρο το απαγορευμένο.

Σινεμαδάκια λαϊκά στις όχθες του Βαρδάρη
λιγουρευόμουν κι έστηνα απʼ έξω τους καρτέρι,
μην τύχει και με πάρουνε, οι άσχετοι, χαμπάρι
να κόβω εισιτήριο -και τι θα πουν ποιος ξέρει!

Οι φίλοι ανυπόφοροι , στο ζαχαροπλαστείο
σκοτώνουνε τις ώρες τους, μα εμένα τι με νοιάζει;
Τα πόδια μου που κόβονται πριν φτάσω στο ταμείο,
αυτό με κόφτει μοναχά και το βαλα μαράζι.

Φάτσα με φάτσα έρχομαι στην αίθουσα με άλλους
και βλέπω μες στα μάτια τους πόσο τραβήξαν ζόρι
να δρασκελίσουν τη γραμμή, απʼ τη μεριά του θάρρους,
να μπουν σε κάστρο άπαρτο κι αυτοί συνοδοιπόροι.

Ήταν κι εκείνο το συμβάν- που πώς να το ξεχάσω;
Αγόρι ήμουν άγουρο σε θέση στον εξώστη
που κάποιος χέρι μού ʽβαλε και μού ρθε να ξεράσω.
Τα μούλικά σου φύλαγε, Άγιε Δημήτρη Σώστη.

`

Αναφερθήκαμε στο  Β’ ΜΕΡΟΣ στη βιογραφία του Χ. Σακελλαριάδη, και στις δύο βασικές ελλείψεις: τη νόσο και τη συνδικαλιστική δράση του ποιητή. Τη συνδικαλιστική δράση του Κ. Καρυωτάκη έκανε γνωστή ο Γ.Π. Σαββίδης (1). Για την αρρώστια είχε μιλήσει ήδη τρεις φορές ο ποιητής (δύο με την ποίησή του και μία στην επιθανάτια επιστολή). Με πολύ διακριτικό τρόπο, όπως αρμόζει σʼ ένα φίλο, και λαμβάνοντας υπόψη ότι η σύφιλη ήταν ένα κοινωνικά στιγματισμένο νόσημα, αναφέρεται στο ρόλο της στην αυτοκτονία του Κ. Καρυωτάκη ο φίλος του Ν. Λαΐδης:
`

«Είναι μια αλήθεια τραγική ότι ο κρότος της σφαίρας που έθεσε τέρμα στην πονεμένη ζωή του ποιητή Κώστα Καρυωτάκη, του καλύτερου ποιητή ανάμεσα στους νέους, εξύπνησε στους Έλληνες διανοούμενους το όψιμο ενδιαφέρον για τον ποιητήν αυτόν που ατύχησε στη ζωή του, όσο ευτύχησε στην τέχνη του και στη ʽʼμετά θάνατονʼʼ ζωή της ποιήσεώς του. Ο σεμνός αυτός νέος με την αθόρυβην, μπορεί να πει κανένας, εμφάνιση και την αθόρυβη περπατησιά, που επήγαινε τοίχο – τοίχο στο δρόμο του και στη ζωή του, λες και φυλαγόταν να μην αγγίξει κανένα και να μην τον αγγίξει κανένας, σα να ήθελε να φυλάξει αυτή τη ζωή, για να την διαθέσει ο ίδιος, μοναχός του, όταν θα το έκρινε και θα το αποφάσιζε, στο θάνατο, εφρόντισε να φύγει από τον κόσμο, ακριβώς τη στιγμή που φοβήθηκε ότι δεν θα μπορούσε, μοιραία πια, να περάσει απαρατήρητος, τη στιγμή που η έξοδός του από την αίθουσα της ζωής δεν θα μπορούσε να γίνει χωρίς να προκαλέσει την προσοχή. Ο Καρυωτάκης έκανε την ηρωική του έξοδο προτού να κινδυνεύσει να μπει στον πειρασμό να χαρεί τη ζωή της φήμης του, που γεννιόταν. Εκοίταζε να φύγει μιαν ώρα αρχύτερα, μόνο και μόνο για το ʽʼασκανδάλιστονʼʼ. Γιατί φοβήθηκε ότι θα βρισκόταν μια στιγμή στη θέση του ανθρώπου, που ενώ νομίζει ότι είναι μόνος του, σε μιαν ερημιά, το πολύ – πολύ μαζί με το Θεό και αφήνεται στον πόνο του, στη χαρά ή στο σαρκασμό του, άξαφνα, γυρίζοντας το κεφάλι, βλέπει ότι χίλιοι περίεργοι, που είχαν στο μεταξύ μαζευτεί εν αγνοία του, έχουν κάνει κύκλο γύρω του και τον παρακολουθούν με γούστο ή με μια προσβλητική, με μιαν αδιάκριτη συμπάθεια. Και κοίταξε να φύγει μακριά από την ενοχλητικήν αυτή περιέργεια. Α, πώς φθονούσε τη στιγμή εκείνη την τύχη των ʽʼάδοξων ποιητών των αιώνωνʼʼ, που τους είχε αφιερώσει την ωραία μπαλάντα του, τη δημοσιευμένη στον βραβευμένο από το Φιλαδέλφειο τόμο των “Νηπενθών”. Μα ήταν πια αργά. Οι ʽʼμελλούμενοι καιροίʼʼ δε θα πούνε ποιος ʽʼάγνωστος ποιητήςʼʼ έγραψε τη μπαλάντα στους άδοξους. Ο Καρυωτάκης θα είναι όχι απλώς γνωστός, θα είναι δοξασμένος» (2)

(Η υπογράμμιση δική μας – Έτσι ξεκινά η επιφυλλίδα).
`

`

Ουσιαστικά ο Ν. Λαΐδης δίνει την απάντηση, γιατί ο Κ. Καρυωτάκης αυτοκτόνησε, με έναν πολύ ευγενικό μα ταυτόχρονα ουσιαστικό λόγο. Είχε προηγηθεί ο Κλ. Παράσχος:

«Για τον Καρυωτάκη είμαι βέβαιος ότι η τελειωτική αυτή πράξη του επήγασε από σκέψη ψύχραιμη και ζυγισμένη και ότι δεν οφείλεται, όπως ελέχθηκε, σʼ αιφνίδιο παροξυσμό της ψυχοπάθειάς του, σε μια κρίση όπου τον έφεραν ορισμένα πρόσφατα γεγονότα της ζωής του» (3)

`

Γράψαμε στο  ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ ότι ο Χ. Σακελλαριάδης: «διαστρεβλώνει την προσωπικότητα του Καρυωτάκη. Τον παρουσιάζει ως κλασική περίπτωση ψυχοπαθολογικής προσωπικότητας: εγωκεντρικό, μισάνθρωπο, αρρωστημένα φιλόδοξο, διπλή προσωπικότητα, αντιερωτικό και χωρίς ίχνος αυτοπεποίθησης. Τροφοδοτεί την κριτική με πλήθος τέτοιων βιογραφικών πληροφοριών επιβάλλοντας στην ουσία και ένα συγκεκριμένο τρόπο ανάγνωσης της ποίησής του».

Μια ανάγνωση, που επιβάλλει η γνώση περισσότερων στοιχείων για τη ζωή και τη δράση του ποιητή, η οποία δεν είναι νέα, δική μας, αλλά έχει διατυπωθεί από χρόνια ήδη. Όμως δεν παύει να υπάρχει ανάγκη αυτό να τεκμηριωθεί. Αν και συνήθως τέτοιου τύπου αναρτήσεις – δημοσιεύματα περιγράφουν το θέμα σε αδρές γραμμές και είναι κίνητρο για τον αναγνώστη να αναζητήσει επιπλέον πληροφορίες, θα εμβαθύνουμε λίγο περισσότερο. Θα παρεκκλίνουμε λίγο από τον αρχικό μας προγραμματισμό και θα εξετάσουμε αναλυτικότερα τα βιογραφικά στοιχεία του ποιητή για να γνωρίσουμε καλύτερα τον Κώστα Καρυωτάκη, την ποίησή του και τη μοιραία επιλογή του. Έτσι θα καταλάβουμε και θα αξιολογήσουμε καλύτερα και τις προσεγγίσεις και ερμηνείες της ποίησης του Καρυωτάκη από τους κριτικούς μετά τη δεκαετία του 1930.
`

Στη σημερινή ανάρτηση θα εξετάσουμε αναλυτικότερα τη βιογραφία που συνέγραψε ο Χ. Σακελλαριάδης και αποτελούσε μέχρι πρόσφατα τη μοναδική πηγή άντλησης πληροφοριών για τη ζωή και τη δράση του ποιητή. Ως πηγή πληροφοριών για την προσωπικότητα του Κώστα Καρυωτάκη θα χρησιμοποιήσουμε και την επιφυλλίδα «Ο Καρυωτάκης φαρσέρ» του Νίκου Λαΐδη (1) στην εφημερίδα «Βραδυνή» (10/12/1931). Πολύτιμο βοήθημα στο έργο μας η μελέτη της καθηγήτριας του πανεπιστημίου Κρήτης Χ. Ντουνιά.
`

Χαρίλαος Σακελλαριάδης και Κώστας Καρυωτάκης γνωρίζονται στα φοιτητικά τους χρόνια. Λέει ο Χ.Σ. στην αρχή της πενηνταπεντασέλιδης βιογραφία του:

«Μπορώ να πω πως ήμουν ίσως ο μόνος που από τα φοιτητικά μας χρόνια έτυχε να συνδεθώ μʼ αυτόν με στενούς φιλικούς δεσμούς (…) κι έτσι τον γνώρισα όχι μόνο ως ποιητή, αλλά προ παντός ως άνθρωπο στις πιο χαρακτηριστικές στιγμές της ψυχολογίας του και της ζωής του. Τόσο πολύ τα προσωπικά του συμβάντα είναι συνυφασμένα με τις ατομικές μου περιστάσεις, ώστε είναι σα να μιλάω για την ίδια μου ζωή, όταν μιλώ για ορισμένα επεισόδια της δικής του».
`

Εδώ ο Χ.Σ. που αυτοπροσδιορίζεται ως ο στενότερος φίλος του ποιητή, λέει μισές αλήθειες και μιλά ως παντογνώστης. Γνώρισε τον ποιητή, «στις πιο χαρακτηριστικές στιγμές της ψυχολογίας του και της ζωής του»; Δεν τον γνωρίζει ως μαθητή, τον γνωρίζει ως φοιτητή. Από τον Οκτώβρη του 1920 ο Καρυωτάκης ζει διαδοχικά σε Θεσσαλονίκη, Σύρο, Άρτα και επικοινωνούν διʼ αλληλογραφίας και από το 1922 και μετά οπότε κολλάει σύφιλη οι σχέσεις τους είναι ελάχιστες. Το 1922 ο Χ.Σ. διορίζεται στη Δημητσάνα: «κι έτσι σε πολύ αραιά διαστήματα μπορούσαμε να βλεπόμαστε πια».
Ξανασυναντιούνται το 1925 οπότε ο Χ.Σ. έρχεται για διακοπές στην Αθήνα. Μάλιστα, από το 1923 μέχρι το 1925 μεσολαβούν δύο χρόνια σιωπής με ευθύνη του Χ.Σ. όπως επισημαίνει σε γράμμα με ημερομηνία 31/5/1925 ο Κ.Κ. προς τον Χ.Σ. Μετά συναντιούνται πάλι το καλοκαίρι του 1927 στη Δημητσάνα και το φθινόπωρο του ίδιου χρόνου ο Χ.Σ. παίρνει μετάθεση στην Αθήνα.
Αυτή την περίοδο ανταλλάσσουν 12 γράμματα στα οποία ο Καρυωτάκης υπαινικτικά αναφέρεται στην αλλαγή του φίλου του. Ελάχιστα συζητούν λογοτεχνικά, φιλολογικά θέματα. Όταν ξανασυναντιούνται αυτό που τους ενώνει είναι μόνο οι νεανικές αναμνήσεις. Ο ποιητής επισημαίνει την απόσταση των δύο φίλων με το ποίημά του «Ιστορία» που γράφτηκε την άνοιξη του 1925 και το αφιερώνει στον Χ.Σ.

`

[Η κριτική του Β. Ρώτα, περ. Ελληνικά Γράμματα, 1928]

`

Ο Χ.Σ. δε λέει όλη την αλήθεια και στην περίπτωση της σύγκρουσης του Καρυωτάκη με το περιοδικό «Ελληνικά Γράμματα», για την οποία είχαν τελείως διαφορετική οπτική. Η δημοσίευση της κριτικής του Β. Ρώτα προκάλεσε την αντίδραση του ποιητή. Από την Πάτρα όπου βρίσκεται (Φλεβάρης 1928) στέλνει ένα απαντητικό σημείωμα στο περιοδικό το οποίο, σύμφωνα με την Χριστίνα Ντουνιά, είναι μάλλον ευγενικό αν συγκριθεί με το ύφος της κριτικής του Ρώτα, και συνεχίζει σε άλλο σημείο:

«Όταν ʽʼτο σημείωμα αυτόʼʼ φτάνει στα γραφεία του περιοδικού, δημιουργείται ένα μικρό πρόβλημα σχετικά με τη δημοσίευσή του. Είναι προφανές ότι προκαλεί τη δυσαρέσκεια της σύνταξης, η οποία ήθελε το ζήτημα να λήξει με διακανονισμό. Και τότε ʼʼο στενότερος φίλοςʼʼ του ποιητή όπως θα αυτοχαρακτηριστεί το 1938, έρχεται να παίξει έναν άχαρο ρόλο».

`

Σε μια σειρά τριών άρθρων θα διερευνήσουμε το θέμα Αριστερά και Καρυωτάκης. Δεν πρωτοτυπούμε με το θέμα. Ολοκληρωμένα, και στην παράθεση τεκμηρίων και στην εξαγωγή συμπερασμάτων το προσέγγισε το θέμα η Χριστίνα Ντουνιά, επίκουρος καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης, στο βιβλίο της «Κ.Γ. Καρυωτάκης: Η αντοχή μιας αδέσποτης τέχνης» (εκδόσεις «καστανιώτη», 2000 – σήμερα κυκλοφορεί η 4η έκδοση). Η δική μας ενασχόληση εμπλουτίζει το θέμα με κάποια ήσσονος σημασίας τεκμήρια και την κατάθεση κάποιων σκέψεων.

Ο Κώστας Καρυωτάκης είναι μια ξεχωριστή περίπτωση ποιητή. «Έφυγε» πολύ νωρίς από τη ζωή, όμως πρόλαβε και έδωσε ώριμο ποιητικό έργο. Οι σύγχρονοι θαυμαστές του είπαν ότι γιʼ αυτόν μπορεί να υπερηφανεύεται η γενιά τους. Οι συντηρητικοί κριτικοί και ομότεχνοί του τον απέρριψαν. Οι αριστεροί κριτικοί αναγνώρισαν την ποιητική του αξία και διέκριναν το ανατρεπτικό περιεχόμενο της σάτιράς του. Αργότερα, χωρίς να αμφισβητούν την ποιητική αξία του άσκησαν κριτική στο υπόλοιπο έργο του χαρακτηρίζοντάς τον ποιητή της απαισιοδοξίας.

Όμως, ακόμη και σήμερα η ποίησή του δε μας αφήνει ασυγκίνητους. «Κάποιες βραδινές ώρες, που η πικρία και η μοναξιά δεσπόζουν στην ψυχή μας, τα “Ελεγεία και Σάτιρες” μας περιμένουν κάτω από την αρχαία λάμπα. Τέτοιες στιγμές δε θα λείψουν ποτέ απ’ τη ζωή μας. Μαζί μ’ αυτές θα ζει για πάντα κι ο Καρυωτάκης». Αυτά δήλωνε στο «Ελεύθερο Βήμα» (9/1/1938) ο Γιάννης Ρίτσος, αντικρούοντας την απόρριψη του Κώστα Καρυωτάκη από συντηρητικούς κριτικούς και λογοτέχνες της εποχής. Όντως ζει «για πάντα». Συνεχίζει να συγκινεί και να εκφράζει.

`

`

Πολύ νωρίς, ήδη στη δεκαετία του 1930 είχε γραφτεί πλήθος κριτικών μελετών, κυρίως από νέους. Σχετικά νωρίς κυκλοφόρησαν και τα Άπαντά του όπου προτασσόταν μια βιογραφία του ποιητή γραμμένη από το φίλο του Χαρ. Σακελλαριάδη. Ο Χ. Σακελλαριάδης στον οποίο ανέθεσε η οικογένεια την επιμέλεια των Απάντων, διαστρεβλώνει την προσωπικότητα του Καρυωτάκη. Τον παρουσιάζει ως κλασική περίπτωση ψυχοπαθολογικής προσωπικότητας: εγωκεντρικό, μισάνθρωπο, αρρωστημένα φιλόδοξο, διπλή προσωπικότητα, αντιερωτικό και χωρίς ίχνος αυτοπεποίθησης. Τροφοδοτεί την κριτική με πλήθος τέτοιων βιογραφικών πληροφοριών επιβάλλοντας στην ουσία και ένα συγκεκριμένο τρόπο ανάγνωσης της ποίησής του. Σημαντικά γεγονότα της ζωής και της δράσης του ποιητή είτε αποσιωπούνται είτε ελάχιστα γίνεται λόγος, π.χ. αρρώστια, συνδικαλιστική δραστηριότητα, συμμετοχή στις απεργίες των δημοσίων υπαλλήλων. Μάλιστα αποφαίνεται ότι «η θανατοφιλία είναι το κύριο χαρακτηριστικό της απαισιοδοξίας του και το σπουδαιότερο κίνητρο της έμπνευσή του». Αυτό ήταν το πρίσμα αποτίμησης της ποίησής του έκτοτε.