[author] Του Σπύρου Αραβανή [/author]

`

`

Διαβάζοντας το πρώιμο μανιφέστο του Σταύρου Θεοδωράκη σημειολογικά θα μπορούσε κανείς να σταθεί σε πολλά: από την εσκεμμένη χρήση του α’ εξομολογητικού προσώπου ως άμεσο επικοινωνιακό τρυκ –ενώ ευαγγελίζεται μια συλλογική προσπάθεια- μέχρι τις γενικόλογες αναφορές που παραπέμπουν σε έκθεση ιδεών Πανελληνίων εξετάσεων (και μαλιστα «κομμένη» εξαιτίας ασυνταξίας, ασάφειας και προκάτ επιχειρημάτων) και την «τυχαία» απαθανάτισή του (με ασπρο μπλουζάκι στη θέση του αλησμόνητου «ζιβάγκο») εν ώρα δράσης στο κέντρο της αίθουσας εξηγώντας στους συνεργάτες του κάτι που όφειλε -ως συνεργάτες του- ήδη να το γνωρίζουν.
`

Παραμερίζω τη χρονική στιγμή της ανακοίνωσης (την επομένη της ξηρασίας της «Ελιάς») ως σύμπτωση και θα μείνω μόνο σε μια ενδοκειμενική παρατήρηση. Εκεί προς το τέλος: «Το τι θα κάνω θα εξαρτηθεί πάλι από εσάς. Αν πάμε καλά στις Ευρωεκλογές, μετά θα αποφασίσουμε τι θα κάνουμε και στις εθνικές εκλογές. Αν αποτύχουμε – αν αποτύχω για την ακρίβεια- τότε μετά τις ευρωεκλογές, θα προσπαθήσω να γυρίσω στη δημοσιογραφία». Τουτέστιν «θα προσπαθήσω», «θα προσπαθήσουμε», «θα προσπαθήσετε» (διαλέγει και παίρνει ο καθένας ό,τι θέλει) για τρείς μήνες. Σαν ένας προπονητής που αναλαμβάνει άμεσα να σώσει μια ομάδα από τον υποβιβασμό ή να κατακτήσει το πρωτάθλημα αν και βρίσκεται σε μειονεκτική θέση (επίσης διαλέγει και παίρνει ο καθένας). Έχοντας όμως  μπροστά του μόνο την προοπτική της επιτυχίας και όχι της αποτυχίας. Τι θέλω να πω; Οτι δεν έχει τίποτα να χάσει όποιο αποτέλεσμα και να έρθει… Όχι όμως όπως το ορίζει ο Μπακούνιν: «Αληθινοί επαναστάτες είναι εκείνοι που δεν έχουν να χάσουν τίποτε». Αλλά με μια ήττα ασφαλή. «Αν αποτύχουμε – αν αποτύχω για την ακρίβεια- τότε μετά τις ευρωεκλογές» και πάλι φίλοι θα είμαστε, σαν να λέει. Όπως ο προπονητής που μοιράζεται με τους παίκτες την επιτυχία, στην ήττα όμως είναι μόνος…

`

Η δημοσιογραφία, λοιπόν, θα τον περιμένει (και ας γράφει παραπλανητικά αυτό το «θα προσπαθήσω») όπως φυσικά θα τον περιμένουν και οι επιχειρηματικές του δραστηριότητες οι οποίες δεν ανακόπτουν την πορεία τους ούτε τη ζέση που προσφέρουν. Η ζωή θα συνεχιστεί, η ενδεχόμενη αποτυχία θα ξεχαστεί μέσα σε λίγες μέρες ή έστω εβδομάδες ενώ η ενδεχόμενη επιτυχία θα δώσει την επιθυμητή παράταση στον πάγκο. Το πρώιμο μήνυμα, επομένως που εξέλαβα είναι «Τρεις μήνες είναι αυτοί, θα περάσουν. Και βλέπουμε…». Τόση λοιπόν, αγωνία για το μέλλον της πατρίδας μας μόνο για τρεις μήνες; Τόσο μεγάλο όραμα και να εξαρτάται μόνο από τη ψήφο του λαού που δεν έχει δώσει και τα καλύτερα δείγματα τελευταία….; Ακόμα και αν ο Σταύρος Θεοδωράκης έχει τις καλύτερες των προθέσεων (συνεχίζω να απευθύνομαι προσωπικά σε αυτόν και όχι στο συλλογικό της κίνησής του εφορμώμενος από την ίδια του τη γραφή) αυτές ξεκίνησαν με βραχυπρόθεσμο προγραμματισμό. Η πολιτική όμως είναι μαραθώνιος. Και η αλλαγή που επιθυμεί ο οποιοσδήποτε θέλει να συμμετέχει στα κοινά, μαραθώνιος δρόμος μετ’ εμποδίων. Χωρίς να ανακόπτει την πορεία του το πρώτο στραβοπάτημα όπως και η πρώτη επιτυχημένη κούρσα.

`

Άραγε όμως  ο Σταύρος Θεοδωράκης γνωρίζει τη φιλοσοφική ρήση του Ηράκλειτου «κανείς δεν μπαίνει στο ίδιο ποτάμι δυο φορές;»

[author] Του Γλαύκου Κουμίδη[/author]

`

`

Πάντα δυσκολευόμασταν, ακόμα και σήμερα, ύστερα από σαράντα χρόνια επετειακής παίδευσης, να βρούμε τα λόγια, το σωστό ύφος, και προπάντων χρήσιμους μνημονευτικούς τρόπους, τέτοιους που να εγκαρδιώνουν, να παρηγορούν, αλλά και να συνάδουν με τις πολιτειακές μας ανάγκες. Και σαν να μην έφταναν οι ιδεολογικές αγκυλώσεις και οι ενθυμητικές διαλείψεις, φέτος χάσαμε και το μέτρο των δυνάμεων, αφού όπως φαίνεται θα δυσκολευτούμε να βρούμε κι αυτά τα αναγκαία ψιλά για να φιλοδωρήσουμε τους μουσικούς.

Ποια να ʼναι άραγε η διαβολική διαφορά της δικής μας τραυματικής εμπειρίας, και τι είναι αυτό που μας κάνει τόσο δύστροπους, πιο ιδιότροπους από τους άλλους λαούς που είδαν κι έπαθαν παρόμοια, ίσως και χειρότερα; Φταίει η μορφολογία της Μεσαορίας, που δεν μας αφήνει να αποστρέψουμε το βλέμμα από τη σημαδεμένη οροσειρά, το επιτηδευμένο ξεχείλωμα του ιστορικού χρόνου που δεν επιτρέπει στο θυμικό να γαληνέψει; Ή μήπως αυτές οι στρεβλώσεις οφείλονται σε μια βαθύτερη εσωτερική σύγκρουση, στην παθογενή συσσώρευση κάποιων ακατέργαστων αντιφάσεων.
Τουλάχιστο υφολογικά είναι πασιφανές πως ακόμα βωλοδέρνουμε ανάμεσα στη θλίψη και την έπαρση, την ελεγεία και τον θούριο. Το ύφος όμως είναι τελικά θέμα αισθητικής, υποκειμενικής προτίμησης. Πιο καθοριστική είναι η χρεία του μνημονευτικού εθιμικού, προπάντων σʼ αυτό το όψιμο στάδιο που ο λαϊκός αυθορμητισμός κοντεύει να εκτοπιστεί ολοσχερώς από τους κερδοσκοπικούς σχεδιασμούς των ατζέντηδων και των διαφημιστών. Εξάλλου δεν είναι βέβαιο αν υπάρχουν ακόμα εκεί έξω άνθρωποι που θα ʼθελαν νʼακούσουν για το πρόβλημά μας, να συμπονέσουν, ή και να νιώσουν ενοχή για την κατοχή και τη διαίρεση του νησιού μας. Εκτός κι αν το ζητούμενο είναι η εκτόνωση, η κομματική συσπείρωση και ο κατευνασμός του φόβου για τα χειρότερα που ίσως να έπονται. Αλλά και τα πιο έκδηλα αιτήματά μας, για αποχώρηση των στρατευμάτων κατοχής, επανένωση της χώρας, επιστροφή των προσφύγων στις εστίες τους, φαίνεται να έχουν διαβρωθεί από την κατά κόρον επανάληψη και την αναποτελεσματικότητα. Η δε υφολογική αμφιρρέπεια της διαγωγής μας των τελευταίων χρόνων, και όχι μόνο των επετειακών μας εκδηλώσεων, εγείρει την υποψία πως ίσως εντός κι ανάμεσά μας να αναπτύσσεται βαθμηδόν μια διάθεση που μόνο ως «κρυπτοεόρτια» θα μπορούσε να χαρακτηριστεί. Πιθανόν λοιπόν αυτό που πραγματικά επιθυμούμε, ίσως και το μόνο που μας απομένει, είναι να το «γιορτάσουμε». Το γεγονός δηλαδή πως το κράτος μας κατάφερε τότε να επιβιώσει, κι εξακολουθεί να υπάρχει, παρά τις πολλαπλές απώλειες ανθρώπων, περιουσιών, αλλά και εθνικών ιδεωδών. Με πιο βαρύνουσα την απώλεια της ιστορικής προοπτικής για «Ένωση» με την μητέρα Ελλάδα. Και όπως στις αγγελίες θανάτου οι συγγενείς προτρέπουν το κοινό να κάνει εισφορές αντί στεφάνων σε κάποιο ίδρυμα, έτσι κι εμείς εισφέρουμε έκτοτε αγόγγυστα στον «μακροχρόνιο» που κήρυξε ο Μακάριος. Δεν πρέπει όμως να έχει κανείς παράπονο. Η Κυπριακή Δημοκρατία στάθηκε όλα αυτά τα χρόνια γενναιόδωρη, γαλαντόμος, ένα ευαγές ίδρυμα που ακόμα και σήμερα, παρά τις οικονομικές δυσχέρειες, συνεχίζει να προσφέρει καταξίωση, ασυλία και άλλοθι, ακόμα και σʼ εκείνους που θέλησαν τότε να την καταλύσουν πραξικοπηματικά, καθώς και στους απατεώνες που την οδήγησαν τελικά στην πτώχευση, αποτέλεσμα της οποίας είναι και η αδυναμία της να βρει τις τετρακόσιες χιλιάδες που ζητά φέτος ο μαέστρος και οι «οργανικοί» υμνωδοί της καρτερικότητάς μας.
Πώς θα μπορέσουμε λοιπόν να επανασημασιοδοτήσουμε σαράντα βεβαρημένους Ιούληδες, χωρίς να πρέπει να προικίσουμε κάποιους επίδοξους ψυχαγωγούς; Δύσκολο το ερώτημα, αφού μια συγκεκριμένη απάντηση θα μας υποχρέωνε να μπούμε στο πνεύμα και την πρακτική των ατζέντηδων και των διαφημιστών, ή να παρεξηγηθούμε ως ομοίως «οργανικοί», με την γκραμσιανή έννοια του όρου. Δεν φτάνει όμως να ξέρουμε τι «δεν» θέλουμε. Πρέπει καμιά φορά να αντιπροτείνουμε. Ας το «γιορτάσουμε» λοιπόν ασύστολα, μέσα στη φτώχια μας, ανέξοδα και πανδήμως. Χωρίς κομματική καθοδήγηση, στήνοντας πηγαδάκια κι ανάβοντας μύριες λαμπρατζιές* σʼ όλο το κυκλικό βαθούλωμα της τάφρου. Να κοπιάσουν οι ροκάδες από τη Λεμεσό, να έρθουν και οι μαθητευόμενοι ρεμπέτες, οι λαϊκοί αοιδοί, οι τζασίστες, οι ράππερς, από Λονδίνο, Τορόντο, Αθήνα ή Αμστελόδαμο, κι όποιος άλλος θέλει να παίξει γύρω απʼ την πυρά, αμισθί. Κι ας φροντίσουν εγκαίρως οι «ανοργανικοί» επαναπροσεγγιστές να λαμπαδιάσει και το κατεχόμενο ήμισυ της τάφρου, έτσι που το τείχος της Λευκωσίας να γίνει ολόγιομο, να μοιάζει για λίγο από ψηλά σαν ένα καιόμενο στεφάνι, ένα υπερθέαμα μέσα στη νύκτα. Κι ας το φωτογραφήσουμε από πάνω με δορυφόρο ή ελικόπτερο. Για μια εικόνα στο «You Tube», αντί στεφάνων.

`
* Λαμπρατζιά, η (λαμπρόν> λαμπρακιά) μεγάλη πυρά (Κωνσταντίνου Γιαγκουλλή, Θησαυρός κυπριακής διαλέκτου, Λευκωσία ³2009).

`

***********
Ο Γλαύκος Κουμίδης είναι εικαστικός και ποιητής. Γεννήθηκε το 1950 στη Λευκωσία. Εργάζεται στην Κολωνία και στη Λευκωσία. (glavkos@t-online.de)

[author] Της Νίνας Αλέξη[/author]

1973. Χρονιά σημαδιακή. Γεγονότα Πολυτεχνείου, Εισβολή του Αττίλα στην Κύπρο, Κατατρεγμός, Πένθος, Χούντα, Μεταπολίτευση. Είναι εκείνο το φθινόπωρο που ο Ποταμίτης βάζει το μεγάλο στοίχημα με τον εαυτό του και σαν σύγχρονος Ίκαρος ανοίγει τα φτερά του κι ιδρύει το Θέατρο Έρευνας, το οποίο στεγάζεται στην οδό Ιλισίων στου Ζωγράφου. Εγχείρημα καθόλου εύκολο, αφού ο Ποταμίτης στόχο έχει την ποιότητα, το ανέβασμα τολμηρών και πρωτοποριακών –για την εποχή– έργων με απώτερο σκοπό τον προβληματισμό. Στον πρώην κινηματογράφο «Ρέα» ανάβει μία σπίθα πολιτισμού που όλο και δυναμώνει και μέλλει να σβήσει μόνο μετά από 29 χρόνια, λίγο πριν από τον θάνατό του.

Τολμηρός, πρωτοπόρος, ασυμβίβαστος, ευρηματικός, ποιητής, ιδεοποιός! Αναζητώντας μια «τέχνη ανταγωνιστική της ζωής κι όχι απομιμητική», μένει πιστός στο όραμά του, χωρίς σχεδόν κανένα συμβιβασμό, ακολουθώντας μια δύσκολη και μοναχική πορεία. Μακριά από τα φώτα των ΜΜΕ, το κατεστημένο, μακριά από τις κλίκες του χώρου, με την συντροφιά λίγων κι εκλεκτών φίλων. Το Θέατρο Έρευνας γίνεται φυτώριο μεγάλων ηθοποιών και στέκι κορυφαίων διανοουμένων και ανθρώπων της Τέχνης (Α. Μινωτής, Γ. Τσαρούχης, Ε. Ιονέσκο, Ρ. Νουρέγιεφ, Μ. Χατζιδάκης, Μ. Βολανάκης, Α. Σολομός, Ιώβ Καρντόζο κ.α.). Υπήρξε ακαταπόνητος εργάτης του θεάτρου, που μόχθησε να κρατήσει ένα υψηλό επίπεδο θεατρικής δημιουργίας με μοναδικά του όπλα το ήθος, τη γνώση, το ταλέντο και την απαράμιλλη αγάπη του για το καλό θέατρο και τα ελληνικά γράμματα. Στην «Κεντρική» και «Παιδική» σκηνή ανεβάστηκαν σημαντικά έργα ξένου κι ελληνικού ρεπερτορίου, τα οποία σημάδεψαν κι έγραψαν ιστορία στα θεατρικά δρώμενα, όπως ο «Άνθρωπος Ελέφαντας», το «Πορτραίτο του Ντόριαν Γκρέυ,» ο «Έλληνας Βάτραχος» κ.α.

Στο λέυκωμα για τα εικοσάχρονα του Θεάτρου Έρευνας, ο ίδιος γράφει, μεταξύ άλλων: «Ονειρεύτηκα τον ρόλο ενός Μύστη, όχι την τάξη ενός επαγγελματία ή τον ρομαντισμό ενός ερασιτέχνη. Πρότυπά μου εκείνοι οι Θιβετιανοί μοναχοί, που μια ζωή σκαλίζουν το ίδιο λουλούδι σʼ ένα ξύλο. Με την επανάληψη φτάνεις στη μεταφυσική, όπως λέει ο Σαρτρ. Πόση ταπείνωση θέλουν βέβαια όλα αυτά, όση αρετή και τόλμη η ελευθερία. Το σύμπαν του Θεού θα σωθεί από το σύμπαν του Καλλιτέχνη. Κι αυτή θαʼναι η ταπεινή ανταπόδοση του Ανθρώπου στον Δημιουργό του».

Στις συναντήσεις με τους φίλους του αναφερόταν συχνά στο Κυπριακό και στα κακώς κείμενα του τόπου μας, εκφράζοντας τον πόνο που ένοιωθε. Στο προφητικό και τόσο επίκαιρο βιβλίο του Εσωτερικός Μετανάστης (εκδ. Δελφίνι, 1995) γράφει μεταξύ άλλων: «Η βία των όπλων. Η βία των τάνκς. Η βία του μαὐρου. Ο φασισμός του Χίτλερ, του Αττίλα, του Εβρέν, του Γκαλτιέρι. Ο φασισμός του Ιωαννίδη. Τον είδαμε,… του αντισταθήκαμε, τον νικήσαμε. Μα ο φασισμός είναι πάνω απ όλα μια νοοτροπία… Ποιός θα μας γλιτώσει από τον φασισμό του καταναλωτισμού… των δημαγωγών, τον φασισμό της έμμεσης πλύσης εγκεφάλου, τον φασισμό του δήθεν; Ποιός θα μας γλιτώσει από τις χούντες του κοσμικού «προμόσιον»… «Απʼ αυτόν τον… δημοκρατικώτατο φασισμό ποιος θα μας γλιτώσει;»

Διαβάστε περισσότερα

[author] Του Ισαάκ Σούση [/author]

`

Έχει και κάποιο τσίγκλισμα για περαιτέρω αυτογνωσία το «Έλληνες φονιάδες των λαών» που άρχισε να ακούγεται σε σχέση με τις πολιτικές και τις συμπεριφορές για τους πρόσφυγες. Ομως είναι και παράφορα μεροληπτικό και άδικο.
Ό,τι και να συνέβη με τους λιμενικούς στην διάσωση και μεταφορά των Σύριων προσφύγων που «προωθηθήκανε» από το Φαρμακονήσι και μπορώ να δεχτώ αυτολεξεί τις μαρτυρίες των διασωθέντων μια και τα αποτελέσματα της έρευνας θα αργήσουν και πάλι δεν θα είμαι απαλλαγμένος εντελώς από την υποψία του κατά πόσον θα είναι αδιάβλητη – δεν θα με κάνει να υιοθετήσω το σχόλιο του Σύριου πρόσφυγα που δήλωσε ότι: «Έχω πάει σε πολλές χώρες της Ευρώπης , καμια αστυνομία δεν είναι- εννοεί κτηνώδης και εγκληματική – σαν την ελληνική.»

Το ότι έχει πάει σε πολλές χώρες της Ευρώπης μου αφήνει κάποια κενά , και δηλαδή τι σε όλες τις χώρες της Ευρώπης τον συνέλαβε ή τον διέσωσε η Αστυνομία; Δεν το κατάλαβα. Το δεύτερο σκέλος της πρότασης είναι αυτονόητα αναληθές όσο και να μπορεί να χρησιμοποιηθεί προπαγανδιστικά, συνιστώντας ακόμα ένα σλόγκαν της προοδευτικής πλευράς αυτή τη φορά. Δεν υπάρχουν διαβαθμίσεις της κτηνωδίας κυρίως όταν μιλάμε για πολιτισμένους Ευρωπαίους, αν το θέλετε κι έτσι. Η ανιστόρητη και αντι επιστημονική συνθηματολογία δεν συνεισφέρει παρά μόνο στην φόρτιση και δυστυχώς οι προοδευτικοί δεν είναι καθόλου, απαλλαγμένοι των δικών τους ταλιμπανικών καταλοίπων-γιατί και οι προοδευτικοί έχουν ψυχή.
`

Το θέμα είναι αν θες να βοηθήσεις, να συμπαρασταθείς, να αναλάβεις,  οι αντιπαραβολές εγκλημάτων πραγματικά μας μαράνανε, σαν κινήματα, σαν συνειδήσεις, σαν ανθρώπους. Είναι σοκαριστικό βέβαια αυτό που ισχυρίζομαι γιατί όλων μας τα κίνητρα είναι χτισμένα σε ανταγωνιστική βάση. Έτσι και η υπεράσπιση των θυμάτων καταλήγει σε εργολαβική αρμοδιότητα αντί να είναι ως όφειλε μέριμνα κάθε ανθρώπου που δεν συγχέει τις πολιτικές του πεποιθήσεις με την αντίδραση του απέναντι στο τραγικό και απάνθρωπο συμβάν. Όσον αφορά όμως στην οφειλόμενη συμπαράσταση. σε καμιά περίπτωση όμως δεν γίνεσαι ελκυστικός στους μικροαστούς – όπως και συ έξαλλου στη νοοτροπία, με τις ίδιες φοβίες, προβολές και ανασφάλειες βάζοντας τους το δάχτυλο στο μάτι, επιδεικνύοντας σαν ασφαλή διαφορά μαζί τους, αυτό που εσύ ο συνειδητοποιημένος επέλεξες σαν αποστολή.

`

Οι διεθνιστές αγωνιστές επιτέλους οφείλουν να αποδεχτούν τα κενά της θεωρίας τουs για τη φύση των ανθρώπων και όχι τα βιομοντέλα που επαναλαμβάνουν στερεότυπα στην αντίληψη τους ότι η ανθρώπινη φύση είναι θέμα προγραμματισμού, άρα με την κατήχηση και την παιδεία θα εξαλειφθούν όλες οι άλλες διαφορές και θα μείνει μόνο αυτή των ισχυρών και των αδυνάτων, των πλουσίων και των φτωχών άποψη που εξάλλου όπως όλα δείχνουν την προσπορίστηκε ο επιστημονικός αδιάλλακτος υλισμός για τους δικούς του λόγους και με πολύ πετυχημένα όπως όλοι διαπιστώνουμε αποτελέσματα.

Στον χριστιανισμό τουλάχιστον αφήνεται το περιθώριο να μεταστραφούν τα μεγαλύτερα αποβράσματα, και ψυχολογικά – είναι πολύ πιο πιθανή η ολοκληρωτική αναμόρφωση μιας εντελώς λανθασμένης συνείδησης, από μιας όπως θα λέγαμε, αν ήταν ένα συμβατικό γνωστικό αντικείμενο, ημιμαθούς. Είναι χαρακτηριστική η αποδοκιμασία του αρχετυπικού Χριστού στους οργανικούς διανοούμενους, όσο και για τους πλούσιους και μάλιστα τόσο που τους καταχωρεί μαζί. Ενδιαφέρον αν μη τι άλλο.

`

Αντιστρέφοντας τους ρόλους δεν αλλάζει το έργο. Είναι ας το πούμε φυσιολογική και προβλέψιμη και δείχνει αναμφίβολα μια προωθημένη σε σχέση με τους εθνικιστές, αντίληψη που προχωρά στο να κατονομάζει σαν θύτη, τον ομοεθνή, τον ομόθρησκο, ακόμα πιο προχωρημένη όταν κατονομάζει τον ομοϊδεάτη σαν θύτη, είναι το μεταπτυχιακό όταν αυτοενοχοποιήσαι αλλά και πάλι δεν είναι αληθές .
Στον ευαγγελικό χριστιανισμό αυτό απορρίπτεται σαν ζηλωτισμός, στην ψυχαναλυτική προσέγγιση είναι ναρκισσιστικό σύμπτωμα. στην θρησκειολογική, κοινωνιολογική του προσέγγιση ορολογήθηκε σαν μεσσιανισμός. Σε κάθε περίπτωση δεν φτούρησε.

Το καλό είναι υδρόφυλο στοιχείο, κάποτε πνιγεται, κάποτε διασώζεται, βυθίζεται σαν θησαυρός και σαν ναυάγιο, σε κάθε περίπτωση το κάνεις και το ρίχνεις στον γιαλό , αντί να ρίχνεις ανθρώπους στο πέλαγο. Είναι τυχαίο και απρόβλεπτο, συγγενικό στην αρχή της απροσδιοριστίας, είναι παράλογο σε αντίθεση με το τόσο λογικό, ότι «όλοι στο ίδιο καζάνι βράζουμε και πνιγόμαστε», που ούτε αυτό ακόμα ποτέ δεν καταφέραμε επίσης να το ακολουθήσουμε με συνέπεια. Πόση απόσταση από την απόδοση μέχρι την ανάληψη της ευθύνης. Πόσο υπεράνθρωπη πράγματι η προσπάθεια να τεκμηριώσεις την ρωγμή στο σύστημα και στον άνθρωπο που το δημιουργεί.

`

* Ο Ισαάκ Σούσης είναι στιχουργός.

[author] Του Ηρακλή Κακαβάνη [/author]

`

Τυπογραφικά λάθη (ή παροράματα) είναι αυτά που προκύπτουν κατά τη διαδικασία παραγωγής του εντύπου και αφορούν τη γραμματική, συντακτική και νοηματική αρτιότητα του κειμένου, αλλά και την αισθητική του αρτιότητα. Είναι τα λάθη από αβλεψία ή από άγνοια κατά τη στοιχειοθεσία ή δακτυλογράφηση του κειμένου, τη σελιδοποίηση και την εκτύπωσή του. Είναι ο μόνιμος εφιάλτης όσων ασχολούνται με το γράψιμο.
Το πραγματικό παρόραμα δεν είναι εκείνο, που δημιουργεί μια ανορθογραφία ή μια δυσανάγνωστη λέξη. Αυτό το μαντεύει ο αναγνώστης και τo συγχωρεί. Είναι εκείνο, που αλλάζει εντελώς μια λέξη και το νόημά της, που βάζει μια σωστή λέξη στη θέση μιας άλλης, που δημιουργεί ανοησίες, παραλογισμούς, παρεξηγήσεις σε βάρος του συγγραφέα. Είναι την Ρέουσα «Κρήνη» (τίτλος ποιητικής συλλλογής, που μετατρέπεται σε ανθισμένους «Κρίνους», η μετατροπή του τίτλου. Την ευθύνη, όμως, αυτών των «τρομοκρατικών» πράξεων αναλαμβάνει ο «δαίμων του τυπογραφείου». Είναι αυτός που βάζει την ουρίτσα του και κάνει συγγραφείς και ποιητές να «σκάσουν από το κακό τους».
Λέει ο Παλαμάς σε ένα σχετικό του χρονογράφημα:
`

«Ο πεζός λόγος, βαρύτερος, δυνατώτερος, ποικιλώτερος, περισσότερον παχύδερμος, ανθίσταται γενναιότερον κάπως και αντέχει εις τα μαχαιρώματα αυτά. Αντιθέτως προς την θηλυκήν και την ευπαθεστάτην ποίησιν. Ο στίχος καταστρέφεται από τα τυπογραφικά παροράματα. Είδα πτωχούς στιχοπλόκους, μελαγχολικούς και βεβαρημένους από τα τυπογραφικά δυστυχήματα, ως να τους είχον εγκαταλίπει αι λατριευταί των Εκείναι. Στίχος γνωστότατου φίλου ποιητού υπέστη κάποτε εις μίαν λέξη του διαστροφήν, διά την οποίαν θα εκοκκίνιζαν και οι πίθηκοι. Ανοίγετε μίαν καλλιτεχνικώτατα τυπωμένην σελίδα αθηναϊκού ημερολογίου και αναγινώσκετε υπό δαφνόπλεκτα κοσμήματα τον στίχον: «Απόψε άγρια με έδρεψεν η βαρυχειμωνιά». Τον καταπίνετε. Αλλ’ αν έχετε κάπως λεπτόν στομάχι, βλέπετε ότι δύσκολα χωνεύεται εκείνο το «μ’ έδρεψε». Είνε, απλούστατα, τυπογραφικόν μαχαίρωμα του μ’ έδειρε. Ενας άλλος δυστυχισμένος μετέφρασε στίχον του Βίκτωρος Ουγκώ θέλοντα να είπη ότι εις την άλλην ζωήν τα πόδια μας πλασμένα τώρα από νύκτα θα μεταβληθούν εις χρυσά πτερά. Το ημίστιχον της μεταφράσεως «Και τα από νύχτα πόδια μας» μετεβλήθη εις το κωμικώτατον «Και τα από νύχια πόδια μας». Ποίημα ευρέως κυκλοφορήσαν, ιδίως εις τα σχολεία, είνε ο «Ελληνικός Υμνος» του Μιστράλ, όχι από τα ωραιότερα του μεγάλου ποιητού, εις μετάφρασιν όχι από τας μάλλον επιτυχημένας. Μίαν ωραίαν πρωίαν ενεφανίσθη εις το γραφείον μου νέος ευσυνείδητος διδάσκαλος κρατών αναγνωστικόν βιβλίον από τα βραβευμένα διά τα σχολεία. Είχε σκοπόν να αναλύση και να ερμηνεύση τον ύμνον εις τους μαθητάς του. Μου έκαμε την τιμήν να απευθυνθή προς με διά να του εξηγήσω μερικά σκοτεινά δι’ αυτόν χωρία του διαυγεστάτου άλλως τε ύμνου. Προσέκρουσε κατά πρώτον εις μίαν λέξιν τουρκοβούνια. Αλλά και εις εμέ, καθώς και εις αυτόν, εστάθη αδύνατον να μαντεύω τι εζητούσαν τα τουρκοβούνια εις τον στίχον του Μιστράλ. Εδέησε, μετά πολλήν σκέψιν, να καταφύγω εις κάποιον τόμον εις τον οποίον ο μεταφραστής εφρόντισε να περισυλέξη και το έκθετον αυτό. Και ανεκάλυψα έκθαμβος, ότι τα «τουρκοβούνια» είνε το παιδαγωγικόν, προς χρήσιν και εντρύφημα της Ελληνίδος νεότητος, μασκάρευμα της λέξεως κορφοβούνια».

`

Ο ίδιος εξιστορεί:
`

Ο Δημήτριος Βερναδάκης εις την θηριώδη επίκρισιν, την οποίαν εδημοσίευσε κατά του Αριστοτέλους Βαλαωρίτου διά την πασίγνωστον ωδήν του εις τον Πατριάρχην Γρηγόριον, μεταξύ άλλων επιτίθεται κατά του ποιητού διά τον στίχον του: «Και τα πουλιά σκασμένα – αφίνουν έρμη τη φωλιά και φεύγουνε…». Πώς είναι δυνατόν, ανακράζει δικαίως, πουλιά που έσκασαν να εξακολουθούν να πετούν και να φεύγουν; Και όμως το σκασμένα ήτον, απλούστατα, τυπογραφικόν μαχαίρωμα της λέξεως σκιασμένα. Ο πεζός λόγος, βαρύτερος, δυνατώτερος, ποικιλώτερος, περισσότερον παχύδερμος, ανθίσταται γενναιότερον κάπως και αντέχει εις τα μαχαιρώματα αυτά».
Αρκετά σχετικά παραδείγματα από το χώρο της ποίησης παραθέτω στο βιβλίο «Ο δαίμων του τυπογραφείου»

(εκδόσεις «Προσκήνιο» 2008)
`

Λέγεται ότι ο ωραιότερος, ίσως, στίχος του Φρ. Μαλέρμπ (1) οφείλεται σε τυπογραφικό λάθος Σε ποίημα του προς τιμήν της θανούσης κόρης Γάλλου ευγενούς που την έλεγαν Rosette είχε γράψει:

Et Rosette a vecu ce que vivent les roses

(και η Ροζέτ έζησε αυτό που ζουν τα ρόδα),

`

αλλά ο στοιχειοθέτης έγραψε κάτα λάθος Roselle αντί Rosette. Ο ποιητής διαβάζοντας τα δοκίμια αισθάνθηκε την αλλαγή και αμέσως άλλαξε το στίχο:

`

Et rose elle a vecu ce que vivent les roses

(και ρόδο έζησε αυτό που ζουν τα ρόδα)

`

Στα παροράματα κατέφυγε και ο κωμικός ποιητής Σκαρών, για να διαψεύσει ό,τι είχε πει στο κείμενο. Εγραψε κάποιους στίχους προς τιμήν του σκύλου της αδελφής του, δίνοντας τον τίτλο «Εις την Γυιλλεμέττην σκύλαν της αδελφής μου. Αργότερα, αφού είχε μεσολαβήσει καβγάς με την αδελφή του, ξανατύπωσε τη συλλογή του. Έγραψε στα παροράματα: «Αντί σκύλαν της αδελφής μου γράφε σκύλαν την αδελφήν μου» (αφιερωμένο όχι στη σκύλα της αδελφής μου, αλλά στη σκύλα την αδελφή μου).

`

Σύμφωνα με την παράδοση, από λάθος του τυπογράφου αλλοιώθηκε ο τίτλος ενός ποιήματος του Εμπειρίκου από τη συλλογή «Υψικάμινος» (1935). «Το βα βα των κοράκων» έγινε «Το βα βα των κροάκων». Αυτό το λάθος «πυροδοτεί όχι πλέον την απελπισία του τελευταίου, όπως συνηθίζεται στους φιλολογικούς κύκλους, αλλά τον ενθουσιασμό του» (2) Εκπρόσωπος του υπερρεαλισμού ο Εμπειρίκος χρησιμοποιεί τη φαντασία, το όνειρο, την τύχη. Ο διάβολος του τυπογραφείου με την ουρίτσα του σπάει τα δεσμά του ρεαλισμού…
`

Σύμφωνα με τον Σταύρο Πετσόπουλο, εκπρόσωπο των εκδόσεων «Άγρα»:

«Το εκδοτικό μας πρόβλημα των τριών βιβλίων του Εμπειρίκου ήταν τα λάθη που είχαν συσσωρευτεί στις προηγούμενες εκδόσεις. Στην έκδοση μόνο των Γραπτών στην ʽʼΠλειάδα΄΄ καταμετρήσαμε 160 λάθη, άλλα φραστικά και άλλα απλώς τυπογραφικά» (3).
`

Ο ίδιος περιγράφει και ένα «διασκεδαστικό στιγμιότυπο από τη διαδικασία έκδοσης του «Μεγάλου Ανατολικού»:

`

«Η γυναίκα που «χτυπούσε» τα κείμενα στη μονοτυπία σκανδαλίστηκε πολύ μετά τις πρώτες σελίδες και κάποια μέρα αποχώρησε από το τυπογραφείο έξαλλη. Χρειάστηκε πολύς κόπος και διπλωματία για να πειστεί να συνεχίσει. Όμως, κατά την πρώτη τυπογραφική διόρθωση διαπιστώσαμε κάποια περίεργα τυπογραφικά «λάθη»: κάποιοι αναστεναγμοί και «ωχ» πολλαπλασιάζονταν ή αύξανε ο ήδη μεγάλος αριθμός κάποιων εκσπερματώσεων ή τα εκατοστά κάποιων γεννητικών οργάνων. Η αʼ διόρθωση έχει φυλαχθεί για ευνόητους λόγους στα αρχεία μας».

`

Από τις χαρακτηριστικές περιπτώσεις αδιόρθωτων εκδόσεων είναι η μελέτη του Τ. Μαλάνου για τον Καβάφη που την παλεύει και προαναγγέλλει, ήδη από το 1926, και η οποία τυπώθηκε εσπευσμένα από τον Γκοβόστη στην Αθήνα, με άπειρα τυπογραφικά λάθη, και κυκλοφορεί το Μάιο του 1933.
Τέλος, μια απολαυστική ιστορία, που την αλίευσα σε παλιές εφημερίδες και την κατέγραψα στο βιβλίο «Ο δαίμων του τυπογραφείου»:

`

Μια φορά, προ ετών, εις την Αθήνα, έβγαινε μια εφημερίδα: «Ο Νεολόγος» – όχι της Κωνσταντινουπόλεως αλλά του Μανιατάκη. Στον «Νεολόγον» έγραφε ποιήματα η τότε νεολαία των Αθηνών, μεταξύ των οποίων και ο κατόπιν άξιος βουλευτής Μεγάρων και καλός δικηγόρος εις την πρωτεύουσα κ. Γεώργιος Αναστασόπουλος. Ο κ. Αναστασόπουλος δημοσίευε τακτικά ποιήματα στον «Νεολόγο», τα οποία, όμως, εδημοσιεύοντο με άφθονα τυπογραφικά λάθη.
Μια ημέρα επήγε και ένα ερωτικό, που άρχιζε ως εξής:
«Τι μ’ ωφελούν τα μάτια μου;»
Άγνωστον όμως τι συνέβη και την άλλη μέρα που βγήκε ο «Νεολόγος» οι αναγνώσται ξεκαρδισμένοι διάβαζαν:
«Τι μ’ ωφελούν τα μάτια μου;
Βγάλτα».
Εννοείται ότι ο ποιητής είχε γίνει έξω φρενών και πήγε στα γραφεία του «Νεολόγου» και παραπονέθηκε.
Ο μακαρίτης Μανιατάκης, αγαθός άνθρωπος, τον πήρε τότε κατά μέρος.
— Ξέρεις, του είπε, τι συνέβη; Κοντά στο στίχο αυτό σημείωσε ο διορθωτής την λέξι: «βγάλτα», για να βγάλουν οι τυπογράφοι κάποια λάθη, όπως συχνά γίνεται. Εκείνοι όμως ενόμισαν ότι ήταν υποσημείωση του ποιήματος και το δημοσίευσαν έτσι.
Κατόπιν αυτού ο κ. Αναστασόπουλος έμεινε ικανοποιημένος αφού και άλλη …διέξοδος δεν υπήρχε.

`

Τα παροράματα, παρότι αναπόφευκτα είναι «πληγή», ασχήμια για το ποίημα. Ένα ορθογραφικό λάθος, μια διαστρεβλωμένη λέξη ή, ακόμη, αλλαγή θέσης στίχων και στροφών (και τέτοια έχουμε) καταστρέφουν το ποίημα. «Τα δάκτυλα τα των χερίων/ τάβγαλαν και τα έβαλαν εις τα των ποδαρίων». Συγγραφείς και ποιητές γελοιοποιούνται, παρουσιάζονται αμαθείς, βλάκες και ανόητοι εξαιτίας των λαθών. Ένας ποιητής μπορεί να αντέξει τα πάντα, εκτός από ένα τυπογραφικό λάθος…
`

Παραπομπές

 1. Γάλλος ποιητής, 1555-1628. Η ποίησή του αποτελείται από ωδές αφιερωμένες σε μέλη της βασιλικής οικογένειας.
2.  «Ο Ερμής του κειμένου», Ευγένιος Αρανίτσης
3. Τα άλλα δύο ήταν η «Υψικάμινος» και η «Ενδοχώρα»