[author] Του Ηρακλή Κακαβάνη [/author]
`
Τυπογραφικά λάθη (ή παροράματα) είναι αυτά που προκύπτουν κατά τη διαδικασία παραγωγής του εντύπου και αφορούν τη γραμματική, συντακτική και νοηματική αρτιότητα του κειμένου, αλλά και την αισθητική του αρτιότητα. Είναι τα λάθη από αβλεψία ή από άγνοια κατά τη στοιχειοθεσία ή δακτυλογράφηση του κειμένου, τη σελιδοποίηση και την εκτύπωσή του. Είναι ο μόνιμος εφιάλτης όσων ασχολούνται με το γράψιμο.
Το πραγματικό παρόραμα δεν είναι εκείνο, που δημιουργεί μια ανορθογραφία ή μια δυσανάγνωστη λέξη. Αυτό το μαντεύει ο αναγνώστης και τo συγχωρεί. Είναι εκείνο, που αλλάζει εντελώς μια λέξη και το νόημά της, που βάζει μια σωστή λέξη στη θέση μιας άλλης, που δημιουργεί ανοησίες, παραλογισμούς, παρεξηγήσεις σε βάρος του συγγραφέα. Είναι την Ρέουσα «Κρήνη» (τίτλος ποιητικής συλλλογής, που μετατρέπεται σε ανθισμένους «Κρίνους», η μετατροπή του τίτλου. Την ευθύνη, όμως, αυτών των «τρομοκρατικών» πράξεων αναλαμβάνει ο «δαίμων του τυπογραφείου». Είναι αυτός που βάζει την ουρίτσα του και κάνει συγγραφείς και ποιητές να «σκάσουν από το κακό τους».
Λέει ο Παλαμάς σε ένα σχετικό του χρονογράφημα:
`
«Ο πεζός λόγος, βαρύτερος, δυνατώτερος, ποικιλώτερος, περισσότερον παχύδερμος, ανθίσταται γενναιότερον κάπως και αντέχει εις τα μαχαιρώματα αυτά. Αντιθέτως προς την θηλυκήν και την ευπαθεστάτην ποίησιν. Ο στίχος καταστρέφεται από τα τυπογραφικά παροράματα. Είδα πτωχούς στιχοπλόκους, μελαγχολικούς και βεβαρημένους από τα τυπογραφικά δυστυχήματα, ως να τους είχον εγκαταλίπει αι λατριευταί των Εκείναι. Στίχος γνωστότατου φίλου ποιητού υπέστη κάποτε εις μίαν λέξη του διαστροφήν, διά την οποίαν θα εκοκκίνιζαν και οι πίθηκοι. Ανοίγετε μίαν καλλιτεχνικώτατα τυπωμένην σελίδα αθηναϊκού ημερολογίου και αναγινώσκετε υπό δαφνόπλεκτα κοσμήματα τον στίχον: «Απόψε άγρια με έδρεψεν η βαρυχειμωνιά». Τον καταπίνετε. Αλλ’ αν έχετε κάπως λεπτόν στομάχι, βλέπετε ότι δύσκολα χωνεύεται εκείνο το «μ’ έδρεψε». Είνε, απλούστατα, τυπογραφικόν μαχαίρωμα του μ’ έδειρε. Ενας άλλος δυστυχισμένος μετέφρασε στίχον του Βίκτωρος Ουγκώ θέλοντα να είπη ότι εις την άλλην ζωήν τα πόδια μας πλασμένα τώρα από νύκτα θα μεταβληθούν εις χρυσά πτερά. Το ημίστιχον της μεταφράσεως «Και τα από νύχτα πόδια μας» μετεβλήθη εις το κωμικώτατον «Και τα από νύχια πόδια μας». Ποίημα ευρέως κυκλοφορήσαν, ιδίως εις τα σχολεία, είνε ο «Ελληνικός Υμνος» του Μιστράλ, όχι από τα ωραιότερα του μεγάλου ποιητού, εις μετάφρασιν όχι από τας μάλλον επιτυχημένας. Μίαν ωραίαν πρωίαν ενεφανίσθη εις το γραφείον μου νέος ευσυνείδητος διδάσκαλος κρατών αναγνωστικόν βιβλίον από τα βραβευμένα διά τα σχολεία. Είχε σκοπόν να αναλύση και να ερμηνεύση τον ύμνον εις τους μαθητάς του. Μου έκαμε την τιμήν να απευθυνθή προς με διά να του εξηγήσω μερικά σκοτεινά δι’ αυτόν χωρία του διαυγεστάτου άλλως τε ύμνου. Προσέκρουσε κατά πρώτον εις μίαν λέξιν τουρκοβούνια. Αλλά και εις εμέ, καθώς και εις αυτόν, εστάθη αδύνατον να μαντεύω τι εζητούσαν τα τουρκοβούνια εις τον στίχον του Μιστράλ. Εδέησε, μετά πολλήν σκέψιν, να καταφύγω εις κάποιον τόμον εις τον οποίον ο μεταφραστής εφρόντισε να περισυλέξη και το έκθετον αυτό. Και ανεκάλυψα έκθαμβος, ότι τα «τουρκοβούνια» είνε το παιδαγωγικόν, προς χρήσιν και εντρύφημα της Ελληνίδος νεότητος, μασκάρευμα της λέξεως κορφοβούνια».
`
Ο ίδιος εξιστορεί:
`
Ο Δημήτριος Βερναδάκης εις την θηριώδη επίκρισιν, την οποίαν εδημοσίευσε κατά του Αριστοτέλους Βαλαωρίτου διά την πασίγνωστον ωδήν του εις τον Πατριάρχην Γρηγόριον, μεταξύ άλλων επιτίθεται κατά του ποιητού διά τον στίχον του: «Και τα πουλιά σκασμένα – αφίνουν έρμη τη φωλιά και φεύγουνε…». Πώς είναι δυνατόν, ανακράζει δικαίως, πουλιά που έσκασαν να εξακολουθούν να πετούν και να φεύγουν; Και όμως το σκασμένα ήτον, απλούστατα, τυπογραφικόν μαχαίρωμα της λέξεως σκιασμένα. Ο πεζός λόγος, βαρύτερος, δυνατώτερος, ποικιλώτερος, περισσότερον παχύδερμος, ανθίσταται γενναιότερον κάπως και αντέχει εις τα μαχαιρώματα αυτά».
Αρκετά σχετικά παραδείγματα από το χώρο της ποίησης παραθέτω στο βιβλίο «Ο δαίμων του τυπογραφείου»
(εκδόσεις «Προσκήνιο» 2008)
`
Λέγεται ότι ο ωραιότερος, ίσως, στίχος του Φρ. Μαλέρμπ (1) οφείλεται σε τυπογραφικό λάθος Σε ποίημα του προς τιμήν της θανούσης κόρης Γάλλου ευγενούς που την έλεγαν Rosette είχε γράψει:
Et Rosette a vecu ce que vivent les roses
(και η Ροζέτ έζησε αυτό που ζουν τα ρόδα),
`
αλλά ο στοιχειοθέτης έγραψε κάτα λάθος Roselle αντί Rosette. Ο ποιητής διαβάζοντας τα δοκίμια αισθάνθηκε την αλλαγή και αμέσως άλλαξε το στίχο:
`
Et rose elle a vecu ce que vivent les roses
(και ρόδο έζησε αυτό που ζουν τα ρόδα)
`
Στα παροράματα κατέφυγε και ο κωμικός ποιητής Σκαρών, για να διαψεύσει ό,τι είχε πει στο κείμενο. Εγραψε κάποιους στίχους προς τιμήν του σκύλου της αδελφής του, δίνοντας τον τίτλο «Εις την Γυιλλεμέττην σκύλαν της αδελφής μου. Αργότερα, αφού είχε μεσολαβήσει καβγάς με την αδελφή του, ξανατύπωσε τη συλλογή του. Έγραψε στα παροράματα: «Αντί σκύλαν της αδελφής μου γράφε σκύλαν την αδελφήν μου» (αφιερωμένο όχι στη σκύλα της αδελφής μου, αλλά στη σκύλα την αδελφή μου).
`
Σύμφωνα με την παράδοση, από λάθος του τυπογράφου αλλοιώθηκε ο τίτλος ενός ποιήματος του Εμπειρίκου από τη συλλογή «Υψικάμινος» (1935). «Το βα βα των κοράκων» έγινε «Το βα βα των κροάκων». Αυτό το λάθος «πυροδοτεί όχι πλέον την απελπισία του τελευταίου, όπως συνηθίζεται στους φιλολογικούς κύκλους, αλλά τον ενθουσιασμό του» (2) Εκπρόσωπος του υπερρεαλισμού ο Εμπειρίκος χρησιμοποιεί τη φαντασία, το όνειρο, την τύχη. Ο διάβολος του τυπογραφείου με την ουρίτσα του σπάει τα δεσμά του ρεαλισμού…
`
Σύμφωνα με τον Σταύρο Πετσόπουλο, εκπρόσωπο των εκδόσεων «Άγρα»:
«Το εκδοτικό μας πρόβλημα των τριών βιβλίων του Εμπειρίκου ήταν τα λάθη που είχαν συσσωρευτεί στις προηγούμενες εκδόσεις. Στην έκδοση μόνο των Γραπτών στην ʽʼΠλειάδα΄΄ καταμετρήσαμε 160 λάθη, άλλα φραστικά και άλλα απλώς τυπογραφικά» (3).
`
Ο ίδιος περιγράφει και ένα «διασκεδαστικό στιγμιότυπο από τη διαδικασία έκδοσης του «Μεγάλου Ανατολικού»:
`
«Η γυναίκα που «χτυπούσε» τα κείμενα στη μονοτυπία σκανδαλίστηκε πολύ μετά τις πρώτες σελίδες και κάποια μέρα αποχώρησε από το τυπογραφείο έξαλλη. Χρειάστηκε πολύς κόπος και διπλωματία για να πειστεί να συνεχίσει. Όμως, κατά την πρώτη τυπογραφική διόρθωση διαπιστώσαμε κάποια περίεργα τυπογραφικά «λάθη»: κάποιοι αναστεναγμοί και «ωχ» πολλαπλασιάζονταν ή αύξανε ο ήδη μεγάλος αριθμός κάποιων εκσπερματώσεων ή τα εκατοστά κάποιων γεννητικών οργάνων. Η αʼ διόρθωση έχει φυλαχθεί για ευνόητους λόγους στα αρχεία μας».
`
Από τις χαρακτηριστικές περιπτώσεις αδιόρθωτων εκδόσεων είναι η μελέτη του Τ. Μαλάνου για τον Καβάφη που την παλεύει και προαναγγέλλει, ήδη από το 1926, και η οποία τυπώθηκε εσπευσμένα από τον Γκοβόστη στην Αθήνα, με άπειρα τυπογραφικά λάθη, και κυκλοφορεί το Μάιο του 1933.
Τέλος, μια απολαυστική ιστορία, που την αλίευσα σε παλιές εφημερίδες και την κατέγραψα στο βιβλίο «Ο δαίμων του τυπογραφείου»:
`
Μια φορά, προ ετών, εις την Αθήνα, έβγαινε μια εφημερίδα: «Ο Νεολόγος» – όχι της Κωνσταντινουπόλεως αλλά του Μανιατάκη. Στον «Νεολόγον» έγραφε ποιήματα η τότε νεολαία των Αθηνών, μεταξύ των οποίων και ο κατόπιν άξιος βουλευτής Μεγάρων και καλός δικηγόρος εις την πρωτεύουσα κ. Γεώργιος Αναστασόπουλος. Ο κ. Αναστασόπουλος δημοσίευε τακτικά ποιήματα στον «Νεολόγο», τα οποία, όμως, εδημοσιεύοντο με άφθονα τυπογραφικά λάθη.
Μια ημέρα επήγε και ένα ερωτικό, που άρχιζε ως εξής:
«Τι μ’ ωφελούν τα μάτια μου;»
Άγνωστον όμως τι συνέβη και την άλλη μέρα που βγήκε ο «Νεολόγος» οι αναγνώσται ξεκαρδισμένοι διάβαζαν:
«Τι μ’ ωφελούν τα μάτια μου;
Βγάλτα».
Εννοείται ότι ο ποιητής είχε γίνει έξω φρενών και πήγε στα γραφεία του «Νεολόγου» και παραπονέθηκε.
Ο μακαρίτης Μανιατάκης, αγαθός άνθρωπος, τον πήρε τότε κατά μέρος.
— Ξέρεις, του είπε, τι συνέβη; Κοντά στο στίχο αυτό σημείωσε ο διορθωτής την λέξι: «βγάλτα», για να βγάλουν οι τυπογράφοι κάποια λάθη, όπως συχνά γίνεται. Εκείνοι όμως ενόμισαν ότι ήταν υποσημείωση του ποιήματος και το δημοσίευσαν έτσι.
Κατόπιν αυτού ο κ. Αναστασόπουλος έμεινε ικανοποιημένος αφού και άλλη …διέξοδος δεν υπήρχε.
`
Τα παροράματα, παρότι αναπόφευκτα είναι «πληγή», ασχήμια για το ποίημα. Ένα ορθογραφικό λάθος, μια διαστρεβλωμένη λέξη ή, ακόμη, αλλαγή θέσης στίχων και στροφών (και τέτοια έχουμε) καταστρέφουν το ποίημα. «Τα δάκτυλα τα των χερίων/ τάβγαλαν και τα έβαλαν εις τα των ποδαρίων». Συγγραφείς και ποιητές γελοιοποιούνται, παρουσιάζονται αμαθείς, βλάκες και ανόητοι εξαιτίας των λαθών. Ένας ποιητής μπορεί να αντέξει τα πάντα, εκτός από ένα τυπογραφικό λάθος…
`
Παραπομπές
1. Γάλλος ποιητής, 1555-1628. Η ποίησή του αποτελείται από ωδές αφιερωμένες σε μέλη της βασιλικής οικογένειας.
2. «Ο Ερμής του κειμένου», Ευγένιος Αρανίτσης
3. Τα άλλα δύο ήταν η «Υψικάμινος» και η «Ενδοχώρα»
