Ένας άξιος μαθητης του Νίκου Γκάτσου

Το βιβλίο που τιτλοφορείται ΄΄Απο την Κερύνεια ως τα Διόδια΄΄, που κυκλοφόρησε προς το τέλος του 2025, απο τις εκδόσεις Ηλία Επιφανίου, μεταφέρει στις σελίδες-του τους στίχους 100 τραγουδιων του γνωστου Ελληνοκύπριου στιχουργου Πόλυ Κυριάκου. Πρόκειται για τους στίχους που μελοποιήθηκαν ή, όπως αλλιως λέγεται, επενδύθηκαν με μουσικη απο σημαντικους μουσικοσυνθέτες και έγιναν στη συνέχεια τραγούδια τα οποία ερμήνευσαν με τις υπέροχες φωνες-τους καταξιωμένοι τραγουδιστες με αποτέλεσμα, σήμερα, σχεδον όλα, να είναι γνωστα στο ευρύτερο ελληνικο φιλόμουσο κοινο.

Μέσα απο μία βαθια και διεξοδικη μελέτη των στίχων αυτων των 100 τραγουδιων, έτσι όπως προσφέρονται τώρα συγκεντρωμένα σε αυτο το καλαίσθητο βιβλίο, είναι εύκολο να διαπιστώσει κάποιος πως ο Πόλυς Κυριάκου μαθήτευσε για αρκετο καιρο στη σχολη στιχουργικης που συνέστησε ο χαρισματικος, ο αξέχαστος Νίκος Γκάτσος, απο την αποία, όπως διαφαίνεται, αποφοίτησε με πολυ καλες επιδόσεις όπως, φυσικα, και μία πλειάδα άλλων σύγχρονων διακεκριμένων στιχουργων, αναμέσα-τους ο Άλκης Αλκαίου, ο Μάνος Ελευθερίου, ο Κώστας Τριπολίτης, ο Οδυσσέας Ιωάννου κ.ά., που κατόρθωσαν και αυτοι με το αυτόφωτο έργο-τους να κρατήσουν ακμαία αυτη τη στιχουργικη σχολη μέχρι της μέρες-μας, που είναι και κληροδότημα ακριβο, πιστεύω, για τις μελλοντικες γενιες!

Και δεν πιστεύω πως υπάρχει σήμερα Έλληνας, αλλα και ξένος μυημένος στη μαγεία του ελληνικου τραγουδιου, που να μην παραδέχεται πως ο Νίκος Γκάτσος είναι εκείνος ο πολυτάλαντος και ευφυέστατος δημιουργος που με τον δωρικα σμιλευμένο στίχο-του και, φυσικα, με την υποδειγματικη συνεργασία-του με εμπνευσμένους συνθέτες, όπως ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Σταύρος Ξαρχάκος, ο Δήμος Μούτσης κ.ά., καλλιέργησαν, εξευγένισαν και ανέβασαν πολυ ψηλα, δηλαδη στη θέση που του αξίζει, το ελληνικο τραγούδι και μαζι, βέβαια, και το πνευματικο ανάστημα των Ελλήνων.

Η προσφορα, όμως, του Ν. Γκάτσου στο ελληνικο τραγούδι δεν σταματα εδω. Αξίζει να σημειωθει πως με τον πεντακάθαρο, διαμαντένιο στίχο-του και, κυρίως, με το άψογο ήθος, ενέπνευσε, όπως είπα, (και αυτο κατ’ εμένα είναι το σπουδαιότερο), μία σειρα απο νεότερούς-του στιχουργους, επίγονοι πιστοι της γενιας και της τέχνης-του, οι οποίοι αποδείχθηκαν άξιοι συνεχιστες-του. Ανάμεσα σε αυτους τους στιχουργους συγκαταλέγεται, βέβαια, και ο Πόλυς Κυριάκου ο οποίος, κάποιες στιγμες, τον νιώθουμε, εκτος απο τον Ν. Γκάτσο, να συνδιαλέγεται και με άλλους, νεότερους, συναδέλφους-του, εννοω του καιρου-του, όπως, λόγου χάρη, τον Μάνο Ελευθερίου που συνομιλει μαζι-του μέσα απο του τραγούδι-του που τιτλοφορείται «Το τρένο των οχτω». Δίνω την πρώτη στροφη-του:

Τα λόγια δεν θα πω τα παραπονεμένα

Κι ας είναι το τραγούδι που αγαπω.

Το τρένο των οχτω ας πάει χωρις εμένα

Κι ας μείνω όλη νύχτα στον σταθμο.

σ. 74

ΜΑΡΑ

Γέρνεις τρυφερά πάνω στο στήθος μου
πλάσμα της νύχτας φαίνεται πως μοιάζεις
με τη θλίψη μου και με αγκαλιάζεις
με τον τρόπο που ξεσπά το ήθος μου.

Το στήθος σου αργά αποκαλύπτεις
με το γάλα σου ραίνεις τις πληγές μου
πλάσμα της νύχτας τ’ όνομά σου πες μου
στο σκότος ταξιδεύουμε μιας κρύπτης.

Το χορό μας δε θέλεις να τελειώσεις
συγκινημένη μέσα μου κουρνιάζεις
αυτό που με βουρκώνει θες να λιώσεις.

Τη ζέστα που θεριεύει στα μαλλιά σου
στην ψυχή μου ακίνητη σταλάζεις
το ποίημά μου παίρνει τ’ όνομά σου.

(Ταραήλ, Gutenberg, 2024)

Πολιτικό ποίημα

Τα τραγούδια της θεατρικής παράστασης του έργου του ΣΟΦΟΚΛΗ “Οιδίπους Τύραννος”, όπως παρουσιάστηκε το καλοκαίρι του 2005 σε σκηνοθεσία του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΙΜΟΥΛΗ και πρωταγωνιστές τον ΓΙΩΡΓΟ ΚΙΜΟΥΛΗ, την ΝΟΝΙΚΑ ΓΑΛΗΝΕΑ, θίασο 30 ηθοποιών και χορό 11 ηθοποιών. Η μετάφραση ήταν του Κ.Χ.ΜΥΡΗ. Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΝΤΑΛΑΡΑΣ ως ερμηνευτής και Κορυφαίος του Χορού ερμήνευσε τις μουσικές του ΓΚΟΡΑΝ ΜΠΡΕΓΚΟΒΙΤΣ σε στίχους (χορικά) της ΛΙΝΑΣ ΝΙΚΟΛΑΚΟΠΟΥΛΟΥ βασισμένα στον μύθο του Οιδίποδα. Η μουσική της παράστασης ηχογραφήθηκε ζωντανά στο θέατρο της Αρχαίας Επιδαύρου και στη συνέχεια εμπλουτίστηκε στο studio με την συμμετοχή εξαίρετων σολίστ μουσικών. Το album με τα τραγούδια της παράστασης κυκλοφόρησε 20 χρόνια μετά τις παραστάσεις.

ΠΑΛΙΑ ΟΦΕΙΛΗ

Ποια καινούργια ή παλιά οφειλή
απ’ τη λήθη αν βγει στο φως ωφελεί
τι μας μήνυσε ο χρησμός
του Θεού η φωνή – πεσ’ τε μου ουρανοί
Τρέμει ανήμπορη απ’ το φόβο η καρδιά
πόνοι γέννας δεν γέννησαν παιδιά
χώμα εύφορο σοδειά νηστικιά, μισή
βοήθα μας εσύ
Στους ναούς οι ψυχές στέκονται
ζωντανοί με νεκρούς μπλέκονται
η ζωή σαν βοή θανάτου
μα η φωνή του αθάνατου γλυκιά
Αν είσαι εσύ – φωνή χρυσή
θα φύγει αυτό, που δεν χορταίνει να μισεί
αν είσαι αυτός – θα ‘ρθω σκυφτός
η μήπως σάλεψε η ελπίδα μου στο φως
Δεν μετριούνται
οι λύπες ! – οι πόνοι !
ψυχές στον Άδη φεύγουν πάνε σαν πουλιά
δεν ξεχνιούνται
γυναίκες ! – και μάνες !
με θρήνους θάβουν τ’ άψυχα νεκρά κορμιά
Λόγε μου αθάνατε
σώσε με απ’ τα μύρια του κακού τ’ αγγίγματα
χέρια τι κάνατε
κι έγινε η τύχη συμφορά
Κάποτε θάνατε
τ’ άλυτα της σφίγγας τα τρελά τα αινίγματα
τα ‘λυσε αθάνατε
άνθρωπος απ’ άγνωστη γενιά
Ποια καινούργια ή παλιά οφειλή
απ’ τη λήθη αν βγει στο φως ωφελεί
τι μας μήνυσε ο χρησμός
του θεού η φωνή – πεσ’ τε μου ουρανοί
Τρέμει ανήμπορη απ’ το φόβο η καρδιά
πόνοι γέννας δεν γέννησαν παιδιά
χώμα εύφορο σοδειά νηστικιά, μισή
βοήθα μας εσύ
Αν είσαι εσύ – φωνή χρυσή
θα φύγει αυτό, που δεν χορταίνει να μισεί
αν είσαι αυτός – θα ‘ρθω σκυφτός
ή μήπως σάλεψε η ελπίδα μου στο φως

Μετάφραση: Κ. Χ. Μύρης

“Ινδιάνε πέρα απ’το απέναντι βουνό / κάνε μου σήματα ξανά με τον καπνό”

Μαριανίνα Κριεζή

Άπαξ και έρθεις σε επαφή με την μουσική της Πλάτωνος συγκρούεσαι μοιραία, μετωπικά και σχεδόν ανεπανόρθωτα με μιαν αλλαγή στάσης ζωής. Πρόκειται εν ολίγοις για μια συγκλονιστική συνάντηση-πρόσκρουση που μένει αναλλοίωτη. Θα εξηγήσω. Είναι μια ποιητική κραυγή από μια πρωθιέρεια της ελληνικής ποπ , ένας πόνος γλυκός σε ένα παράφορο ημερολόγιο ζωής, τόσο παράφορο που σε φέρνει σε αμηχανία…

Η δαιμόνια πιανίστα, κόρη του επίσης πιανίστα και συνθέτη της Εθνικής Λυρικής Σκηνής Γιώργου Πλάτωνα, γεννήθηκε το 1951 στην Κρήτη. Αφού πήρε τα πρώτα μαθήματα από εκείνον, έφυγε και σπούδασε στο Ωδείο Αθηνών με την καθοδήγηση της Φοίβης Βαλληντά και της Μαρίκας Παπαϊωάννου και έγινε επαγγελματίας πιανίστα σε ηλικία μόλις δεκαοκτώ ετών. Εκπατρίστηκε αρχικά στην Ακαδημία της Βιέννης και μετά στο Βερολίνο, όπου ήρθε σε επαφή με την ροκ, την τζαζ καθώς και τo ευρύτερo ανατολικό μουσικό ιδίωμα. Επέστρεψε στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια της δικτατορίας και συνεργάστηκε με τον Ηρακλή Τριανταφυλλίδη και το συγκρότημα DNA. Νέο ταξίδι στο Βερολίνο το 1975 για τελευταία φορά. Το 1978 ήταν και πάλι στην πρωτεύουσα. Μαζί με τον τότε σύζυγό της Δημήτρη Μαραγκόπουλο άρχισε να συνεργάζεται με το Τρίτο Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας , όπου και γνώρισε και τον Μάνο Χατζηδάκι που ήταν εκείνη την εποχή διευθυντής του Τρίτου. Μαζί του ανέπτυξε μακροχρόνια επαγγελματική και φιλική σχέση και συμμετείχε στην παραγωγή της θρυλικής εκπομπής ‘Λιλιπούπολη’ . Εδώ, γράφοντας στίχους και μουσική, οι συνθέσεις της είναι μερικά από τα πιο γνωστά τραγούδια της εκπομπής, όπως το ‘Ρόζα-Ροζαλία’ και ‘Ο χορός του μπιζελιού’. Με το ‘Σαμποτάζ’ ξεκινάει το «κακό»…

Το 1981 ηχογραφείται λοιπόν το «Σαμποτάζ».

Η ελληνική μουσική μάλλον οδεύει αργά αλλά σταθερά σε ελώδη νερά. Αρκετοί είναι αυτοί που μιλούν για παροιμιώδεις ξεπεσμούς. Μια αλλαγή φάνταζε σαν μια πρακτική αναγκαιότητα. Κάτι σαν επιτακτικό πρόσταγμα. Οι εργαστηριακές αναδεύσεις νέων μοντέλων έκφρασης αρχίζουν και αφορούν στους περισσότερους να παράγουν (και να προάγουν) άλλους ήχους, οχήματα έκφρασης που θα απέτρεπαν καθετί συμβατό και εναρμονισμένο με τους ισχύοντες βιομηχανικούς προσανατολισμούς. Η μουσική έπρεπε να πάει κάπου αλλού, ακόμη και στην εκλαϊκευμένη της λήψη. Μια ανατροπή αυτών των σχηματοποιημένων στάνταρντς έπρεπε να αναχθεί άμεσα. Σε αυτόν τον ηχητικό κλυδωνισμό κυκλοφορήθηκε το ‘Σαμποτάζ’. Οι στίχοι του δίσκου, ξεκινώντας απ’το εκρηκτικό ‘Θα συναντηθούμε στο σαλούν’ και καταλήγοντας ‘Στον αστερισμό του πιγκουίνου’ είναι εντελώς ιδιαίτεροι. Απ’το πρώτο άκουσμα –«Ινδιάνε πέρα απ’το απέναντι βουνό / κάνε μου σήματα ξανά με τον καπνό» – μέχρι την τελευταία λέξη του δίσκου, έχουμε να κάνουμε με μια γραφή άμεση, απτή, παιγνιώδη, έμπλεη τρυφερότητας αλλά και γεμάτης αινίγματα.

Και αφού αναφέρομαι σε στίχους προσέξτε: «και όλοι χορεύουνε μαζί και μόνοι /μαζί και μόνοι». Λόγια της σύνθεσης ‘Brenthis’ από τα ‘Λεπιδόπτερα’ (1986) που υπογραμμίζουν το σαφές περί τού ότι κατά βάση είμαστε μόνοι, μόνον όταν είμαστε μαζί! Εδώ και η ουσία ενός μουσικού ιδιώματος που εκπέμπεται γλαφυρά με την ηχώ της φωνής της. Κι εδώ εμποτίζονται ένα αέναο electro, μια αύρα new wave αίσθησης, ένας υποτονικός ερωτισμός και μια synth pop με μία ιδιάζουσα ψυχοτροπική ελληνικότητα.

Όταν το πένθος γεννά αθανασία

Η απώλεια δεν θεραπεύεται, μετασχηματίζεται σε μνήμη, σε τέχνη και σε σιωπηλή παρουσία που συνυπάρχει με τη ζωή, χωρίς ποτέ να την εγκαταλείπει.

Στο Άμνετ (Hamnet), η Κλόι Ζάο αφηγείται μια ιστορία βαθιά ανθρώπινη, σιωπηλή και σπαρακτική, που κινείται στις παρυφές του μύθου του Ουίλιαμ Σαίξπηρ χωρίς να εγκλωβίζεται στη βιογραφία. Η ταινία δεν ενδιαφέρεται να εξηγήσει τον Σαίξπηρ ως ιδιοφυΐα, αλλά να φωτίσει τον άνθρωπο πίσω από το όνομα, μέσα από μια απώλεια που σημάδεψε ανεπανόρθωτα τη ζωή και το έργο του.

Η αφήγηση ξεκινά στην αγγλική επαρχία του 1580, όπου ο νεαρός και φτωχός δάσκαλος λατινικών Ουίλιαμ Σαίξπηρ (Πολ Μέσκαλ) συναντά την Άνιες (Τζέσι Μπάκλεϊ), μια γυναίκα με έντονη πνευματικότητα, διαίσθηση και μια σχεδόν μυστικιστική σύνδεση με τη φύση. Η σχέση τους αναπτύσσεται με πάθος αλλά και ισορροπία, δεν πρόκειται για έναν ρομαντισμό εξιδανικευμένο, αλλά για έναν δεσμό που βασίζεται στην αμοιβαία κατανόηση και την ελευθερία. Ο γάμος τους έρχεται γρήγορα, όπως και η δημιουργία οικογένειας, με τη γέννηση τριών παιδιών, ανάμεσά τους τα δίδυμα Άμνετ και Τζούντιθ.

Καθώς ο Ουίλιαμ αρχίζει να βρίσκει τον δρόμο του στο θέατρο του Λονδίνου, η απόσταση ανάμεσα στο ζευγάρι μεγαλώνει. Εκείνος λείπει συχνά, κυνηγώντας την καλλιτεχνική αναγνώριση, ενώ η Άνιες μένει πίσω, σηκώνοντας μόνη της το βάρος της καθημερινότητας και της ανατροφής των παιδιών. Η ταινία αποτυπώνει αυτή την απομάκρυνση όχι με συγκρούσεις, αλλά με σιωπές, βλέμματα και μια αίσθηση σταδιακής αποξένωσης, σαν κάτι πολύτιμο να γλιστρά αργά από τα χέρια τους.