Θυμός και λύτρωση

Η ποιητική συλλογή Η ράμπα της Ελευθερίας Θάνογλου συνιστά ένα πυκνό και ανήσυχο τοπίο όπου ο θυμός δεν εκρήγνυται απλώς, αλλά μορφοποιείται σε στοχασμό, ειρωνεία και εντέλει σε μια ιδιότυπη αναζήτηση λύτρωσης. Πρόκειται για ποίηση βαθιά πολιτική —όχι με τη στενή έννοια της επικαιρότητας, αλλά ως διαρκής διάγνωση της ανθρώπινης συνθήκης μέσα σε δομές εξουσίας, κοινωνικής υποκρισίας και συλλογικής συνενοχής. μια ποίηση βαθιά κοινωνική, που λειτουργεί ως καθρέφτης μιας δυστοπικής πραγματικότητας και ως κραυγή διαμαρτυρίας ενάντια στην εξουσία και την αδικία.

Ήδη από τον εμβληματικό τίτλο, η «ράμπα» λειτουργεί ως σύμβολο πρόσβασης και αποκλεισμού, ως μηχανισμός που αφαιρείται βίαια:

«Η ράμπα απ’ το πλατύσκαλο
μια νύχτα εξαφανίσθη!»

Η εικόνα αυτή συμπυκνώνει το βασικό άγχος της συλλογής: την αφαίρεση των όρων μετάβασης, την παγίδευση σε έναν χώρο όπου «πού είσοδος; πού έξοδος;». Ο θυμός εδώ δεν είναι ατομικός, αλλά κοινωνικός· γεννιέται από την αίσθηση αδυναμίας απέναντι σε αόρατους μηχανισμούς.

Στο ποίημα «Το μαστίγιο», η εξουσία περιγράφεται ως μια ηδονή στην οποία βυθίζονται τα ακροδάχτυλα των ισχυρών , ενώ το μαστίγιο δίνεται σε χέρια που αντέχουν τη βία του χτυπήματος. Η πολιτική διάσταση εδώ είναι σαφής: η καταπίεση δεν είναι τυχαία, αλλά μια συνειδητή επιλογή εκείνων που «κάθονται ψηλά». Ταυτόχρονα, η ποιήτρια μετατοπίζει το βλέμμα από την πράξη της βίας στην εσωτερίκευσή της:

«Τούτη η υπόθεση ζητά χέρια
πονεμένα, απ’ τις ίδιες μας τις πλάτες
το αίμα να κρατάνε.»

Η λύτρωση δεν έρχεται ως εξωτερική δικαιοσύνη αλλά ως επίπονη συνειδητοποίηση: μόνο όταν το τραύμα αναγνωριστεί ως κοινό, το «μαστίγιο άχρηστο θα μένει».

Ιδιαίτερα αιχμηρός είναι ο σαρκασμός της Θάνογλου απέναντι στην κοινωνική υποκρισία. Στον «Νηστικό δείπνο» η γλώσσα γίνεται σχεδόν θεατρική:

«Αυτοί που κάθονται ψηλά,
βρίσκουν χυδαίο να μιλάμε για φαΐ.»

η Θάνογλου στηλιτεύει τον καθωσπρεπισμό και την αλαζονεία της ελίτ, η οποία βρίσκει «χυδαίο» το να μιλάνε οι απλοί άνθρωποι για φαΐ. Η πολιτική ανάλυση της ποιήτριας εστιάζει στην ταξική διαφορά: οι ισχυροί «ρεύονται ακόμα το φιλέτο και τα νομοσχέδια της προηγούμενης συνόδου», ενώ απαιτούν από τους «νηστικούς» να φεύγουν με «αξιοπρέπεια», δηλαδή ήσυχοι και πεινασμένοι.

Ο Γιάννης Ρίτσος σίγουρα γεννήθηκε ποιητης∙ ολοκληρωμένος μάλιστα ποιητης! Στη συνέχεια ήταν γραπτο απο τη μοίρα-του, απο το ριζικο-του, να μεγαλουργήσει με την ποίησή-του! Αυτη την άποψη αποκόμισα διαβάζοντας τα πρώιμα, κατ’ άλλους πρωτόλεια, ποιήματά-του, όπως επιστημονικα τα επεξεργάστηκε και τα παρουσίασε ο φιλόλογος, Πανεπιστημιακος Καθηγητης, Γιώργος Ανδρειωμένος μέσ’ απο το εξαιρετικο βιβλίο-του που τιτλοφορείται ΄΄ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ- Πρώιμα ποιήματα και πεζα΄΄, το οποίο εκδόθηκε το 2018, απο τις εκδόσεις Κέδρος.

Χωρις δεύτερη σκέψη εκφράζω αυτη την ισχυρη (και ηχηρη) άποψη, όπως φυσικα την κατάθεσε και ο Γ. Ανδρειωμένος στο βιβλίο-του, γιατι τα πρώιμα αυτα ποιήματα, κατ’ εμένα, παρα τις μικρες ατέλειές-τους, φανερώνουν δουλεια αρκετα στιβαρη και απροσδόκητα ώριμη για την ηλικία-του, που της παρέχει αυτόματα τη δύναμη και το δικαίωμα να βρίσκεται ανεβασμένη στα πιο ψηλα σκαλοπάτια της ποιοτικης και αισθητικης κλίμακας της ποιητικης τέχνης. Με άλλα λόγια, αυτα τα πρώιμα ποιήματα είναι σημαντικο και όχι αμελητέο κεφάλαιο στ’ όλο έργο-του!

Ο Γ. Ανδρειωμένος, στην εκτενη εισαγωγικη μελέτη που προτάσσει στο βιβλίο-του, πολυ σωστα εκτιμα πως τα πρωτόλειά-του «δείχνουν ότι ο Ρίτσος υπήρξε αληθινος και ειλικρινης απο τα πρώτα-του λογοτεχνικα βήματα∙ ήταν γεννημένος ποιητης, αποτυπώνοντας με μαεστρία και μοναδικη εκφραστικη δύναμη στο χαρτι και την παραμικρότερη εμπειρία, όσο τραγικη και αν ήταν».

Σίγουρα , όπως αποδείχθηκε απο τη μετέπειτα καλλιτεχνικη πορεία που διέγραψε ο μεγάλος ποιητης –που αριθμει δεκάδες υψηλου επιπέδου ποιητικες συλλογες, αλλα και απο τον λιτο, σχεδον ασκητικο, βίο που ακολούθησε– ο Γ. Ρίτσος γεννήθηκε μόνο για την ποίηση. Λες και ήταν θεόσταλτος σε αυτο τον κόσμο για να υπηρετήσει την ποίηση και μόνο αυτη, όπως και έγινε τελικα!

Σε ό,τι αφορα, λοιπον, τη σωστη αξιολόγηση όλου του ποιητικου (και γενικα λογοτεχνικου) έργου που έχει δημιουργήσει ο Γ. Ρίτσος, το βιβλίο του Γ. Ανδρειωμένου θ’ αποτελει στο εξης, όπως πιστεύω, το πνευματικο στερέωμα πάνω στο οποίο θα πατάνε οι μελλοντικοι μελετητες του έργου-του, για να φέρουν σε πέρας με εγκυρότητα τις δικες-τους εργασίες. Κοντολογις, με το βιβλίο-του παροτρύνει ευγενικα τους νέους μελετητες σε νέα ερευνητικα μονοπάτια.

Επομένως, δεν θα διστάσω ν’ αναφέρω πως η απουσία αυτου του θεμελιώδες βιβλίου ήταν ένα μεγάλο κενο στη βιβλιογραφία τη σχετικη με τον Γ. Ρίτσο και το έργο-του, κυρίως το ποιητικο, που δυσκόλευε, νομίζω, τις όποιες προσπάθειες γίνονταν, (κατα τ’ άλλα φιλότιμες), απο άλλους μελετητες και ερευνητες που είχαν αντικείμενό-τους την αξιολόγηση της ποιοτικης συγκρότησης και της θεαματικης ανέλιξής-του. Και αυτο γιατι άθελά-τους ήταν δεσμευμένοι να ξεκινουν τις έρευνες και τις μελέτες-τους με μία σημαντικη έλλειψη. Εννοω, ασφαλως, την απουσία αυτων των πρώιμων ποιημάτων και πεζων, γεγονος που τους έκανε να βαδίζουν αναγκαστικα μέσα σ’ ένα μεγάλο κενο, με κίνδυνο να βρεθουν, απο στιγμη σε στιγμη, σ’ ένα αδιαπέραστο σκοτάδι, με ενδεχόμενο να τιναχθουν στον αέρα οι όποιες προσπάθειές-τους. Οι μελέτες αυτες ή, για να μην είμαι απόλυτος, κάποιες απο αυτες τις μελέτες πρέπει να παρέμειναν για μεγάλο χρονικο διάστημα μετέωρες και ασφαλως αυτο τον μετεωρισμο, που δυσχέραινε την επιτυχη έκβαση των εργασιων-τους, πρέπει να τον αντιλαμβάνονταν και οι δημιουργοι-τους.

Διαβάζοντας την ποιητική συλλογή του Αντρέα Πολυκάρπου, η οποία τιτλοφορείται «Εις Άδου Κάθοδος», νιώθει κανείς την ματαίωση μιας ολόκληρης εποχής. Σαν να συνοψίζει όλους τους ανθρώπους που βίωσαν την συντριβή μιας πραγματικότητας που διέψευσε κάθε προσδοκία.

Το ποιητικό υποκείμενο, ως αυτοδιηγητικός αφηγητής, πραγματεύεται τα αδιέξοδα μιας κατάστασης που είναι a priori έκπτωτη. Το κάθε ποίημα έρχεται να ερμηνεύσει τους λόγους που συνθέτουν την ολοκληρωτική και απόλυτη παρακμή. Μέσα στην ποιητική εργαλειοθήκη του Πολυκάρπου κυριαρχεί η ιδέα του θανάτου. Ο θάνατος, όμως, λειτουργεί σαν σύμβολο παρά σαν καταλύτης για τις απαραίτητες υποδηλώσεις στην εκκλησιαστική γραμματεία, κάτι άλλωστε στο οποίο προδιαθέτει και ο τίτλος της συλλογής.

Η ψυχή του σύγχρονου ανθρώπου είναι «έρμαιο της μοναξιάς». Τα όνειρα έπαψαν να γεννιούνται και η στειρότητα δεν αναιρείται ούτε από την ένωση των σωμάτων «σ’έναν βαθύ τάφο». Το ποιητικό υποκείμενο παραπέμπει σε μεγάλες μορφές του λόγου για να τεκμηριώσει το τοπίο της ψυχικής καταβαράθρωσης. Η γραφίδα του Πολυκάρπου μοιάζει να βρίσκεται σε μια συνεχή διαλεκτική με τα  μεγάλα πνεύματα της διανόησης σε μια ιστορική διαχρονία προκειμένου να κτίσει το ποιητικό οικοδόμημα.

Οι στίχοι «Θυμάσαι την κηδεία;/ Θυμάμαι τα λουλούδια./ Τι όμορφα που ευωδίαζαν θάνατο» έρχονται σε άμεση κειμενική συνάφεια με τις δηλώσεις απόγνωσης της Μπλανς Ντυμπουά προς την αδελφή της Στέλλα στο θεατρικό έργο του Τένεσι Ουίλιαμς «Λεωφορείο ο Πόθος»: «Εσύ ερχόσουν μόνο στις κηδείες, οι κηδείες είναι όμορφες, με ωραία λουλούδια».

Μία γνήσια ποιητικη φωνη που ξεχειλίζει απο πόνο και οργη!

Μ’ ένα εν ενεργεία ηφαίστειο, που βρυχάται συνεχως και προκαλει δέος, έτοιμο απο στιγμη σε στιγμη να εκραγει, παρασύροντας και καίοντας με την καυτη λάβα-του ότι συναντήσει στο διάβα-του, φαντάζει η ποίηση που μας προσφέρει ο Κώστας Κωνσταντινίδης με την καινούργια συλλογη-του που τιτλοφορείται ΄΄Ρέκβιεμ΄΄, και με υπότιτλο ΄΄Ελεγείες και Αποστροφες΄΄, η οποία κυκλοφόρησε αρχες του 2026, στη Θεσσαλονίκη.

Με αυτη την εισαγωγικη περιγραφη-μου θέλω να τονίσω πως στην εν λόγω συλλογη υπάρχει πολλη πίκρα και πολυς πόνος για την άδικία που βασιλεύει στις μέρες-μας πάνω στον πλανήτη-μας, η οποία σαν κοφτερο μαχαίρι πληγώνει ανεπανόρθωτα και καταστρέφει τις ζωες αμέτρητων συνανθρώπων-μας που βρίσκονται εγκατεστημένοι σε διαφορετικα γεωγραφικα μέρη. Πίκρα και αληθινος πόνος που μετατρέπεται σε κεραύνια οργη, δηλαδη σε φωτια και λάβα, όπου έντεχνα διοχετεύεται σε σκληρους και καταγγελτικους στίχους. Στίχους που στιγματίζουν και αναθεματίζουν τους αδίστακτους υπαίτιους που προκαλουν αυτη την αφόρητη αδικία σε βάρος συνανθρώπων-μας. Κατα βάθος, την εν λόγω συλλογη, θα έλεγα πως την εκλαμβάνω ως μία ενιαία έξοχη ποιητικη και χορωδιακη σύνθεση του πόνου.

Επομένως, πρέπει ν’ αντιληφθούμε πως ο ποιητης αυτος δεν γράφει ποίηση για να εξυπηρετήσει μόνο την τέχνη. Γράφει ποίηση κυρίως για να φανερώσει, αν είναι δυνατον, διάπλατα την αδικία (την κάθε αδικία) που επικρατει σήμερα στην ανθρώπινη κοινωνία, όπου η κυριαρχία του χρήματος ισοπεδώνει τον άνθρωπο και τις αξίες-του, αλλα και για να στήσει στον τοίχο όσους καλλιεργουν αυτο το απεχθες φαινόμενο. Γι’ αυτο και η καινούργια ποίησή-του, στο σύνολό-της, είναι ποίηση διαμαρτυρίας∙ είναι φωνη κραυγαλέα για όσα αποτρόπαια συμβαίνουν σήμερα στον κουρασμένο πλανήτη-μας όπως, λόγου χάρη, οι πολεμικες επιχειρήσεις που βλέπουμε στη Γάζα, στον Λίβανο, στο Ιραν, στην Ουκρανία, αλλα διαμαρτύρεται και για ορισμένα ακατανόητα φαινόμενα που συμβαίνουν κατα καιρους στην Ελλάδα.

Με άλλα λόγια, είναι φωνη στιβαρη, γεμάτη απο λυγμο και σπαραγμο, ενάντια στην ανθρώπινη βία, το μίσος και τους πολέμους που αφήνουν στα πεδία των μαχων δεκάδες χιλιάδες άμαχους νεκρους, νέους και γέρους, γυναίκες και άνδρες. Που αφήνουν πίσω-τους δεκάδες χιλιάδες μαυροφορεμένες μάνες και συζύγους αλλα και ορφανα μικρα παιδια που λιώνουν στον αβάστακτο χαμο των δικων-τους αγαπημένων προσώπων, θυμάτων, όπως είπα, της ανθρώπινης βίας, της μισαλλοδοξίας και της μνησικακίας, που είναι ψυχώσεις που ευδοκιμουν και διογκώνονται περισσότερο μέσα στο άγος του πολέμου. Ενδεικτικο αυτου του σπαραγμου-του είναι και οι τίτλοι σχεδον όλων των ποιημάτων του Κ. Κωνσταντινίδη. Τίτλοι όπως «θρηνωδία», «Εγκώμιο», «Επιτάφιος λόγος», «Μοιρολόι», «Εξόδιο», «Ρέκβιεμ για έναν τζάζμαν», «Αποχαιρέτημα», «Οιονει απων», «Επικήδειο», «Μεγάλη Παρασκευη» κ.ά.

Κυκλοφόρησε πριν από λίγες ημέρες από τις εκδόσεις «Εν πλω – Δόμος», σε επιμέλεια Δημήτρη Μαυρόπουλου, η τέταρτη ποιητική συλλογή της Παναγιώτας Λάσκαρη με τίτλο: «Ορίγανος ο Έρωντας». Η συλλογή είναι αφιερωμένη στη μνήμη του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη και αποτελεί γόνιμη συνομιλία με το έργο του «Προς Εκκλησιασμό».

Πρόκειται για μια ποιητική σύνθεση στην οποία η ποιήτρια κατορθώνει να συγκεράσει όλες τις προηγούμενες κατακτήσεις της. Μέσα της συνυπάρχουν διαφορετικά ποιητικά είδη και ύφος σε ποικίλες αρμονικές, από το λυρικό μέχρι το σαρκαστικό. Όλα, η παράδοση, ο μοντερνισμός, ο ελεύθερος στίχος, η ρίμα, συνομιλούν μεταξύ τους. Όλα γίνονται γλώσσα, όλα γίνονται Λόγος.

Η σύνθεση αποτελείται, διόλου τυχαία, από εννέα μέρη, καθένα από τα οποία συντίθεται από τρία ποιήματα. Τα μέρη αυτά έχουν τους εξής εύγλωττους τίτλους:

Pancratium maritimum, Τριζόνι απονύχτερο, Ελαίη τανύφυλλος, Ορίγανος ο Έρωντας, Ταξίμι κυματόπλεγμα, Το άνθος ήταν ίασμος το σούρουπο, Παιχνίδι δώρο ανοξείδωτο, Έλα Φως, Πυθμένας Ουρανός.

Με τη συλλογή αυτή ανοίγει ο τρίτος κύκλος της ποιητικής δημιουργίας της Λάσκαρη. Ο πρώτος θα μπορούσε, σχηματικά, να φέρει τον τίτλο: «Η Ομορφιά και η ποιήτρια» και εκφράστηκε μέσα από τη συλλογή «Εν κρυπτώ» (Οι Εκδόσεις των Φίλων, Αθήνα 2017), στην οποία η ποιήτρια αντικρίζει ενεή το θαύμα του κόσμου και το εξυμνεί με έναν διάχυτο λυρισμό. Ο δεύτερος κύκλος θα μπορούσε να ονομαστεί «Η πατρίδα και η ποιήτρια», όπου η πατρίδα νοείται όχι μόνο στην ιστορική της διάσταση, αλλά ολιστικά ως η νοσταλγία για τις απαρχές και την ουσία της ίδιας της ύπαρξής μας. Στον κύκλο αυτό θα μπορούσαμε να κατατάξουμε δύο συλλογές, τη «Μικρή σπουδή πάνω στο πρόσωπο ενός Τεύκρου» (Εκδόσεις Κουκκίδα, Αθήνα 2020) και τα «Επτά μικρά άλγη για μια Νοσταλγία» (Εκδόσεις Κουκκίδα, Αθήνα 2023).