Μυθιστόρημα, Γιώργος Σεφέρης
Α´
Τὸν άγγελο
τὸν περιμέναμε προσηλωμένοι τρία χρόνια
κοιτάζοντας πολὺ κοντὰ
τὰ πεῦκα τὸ γιαλὸ καὶ τ᾿ ἄστρα.
Σμίγοντας τὴν κόψη τ᾿ ἀλετριοῦ
ἢ τοῦ καραβιοῦ τὴν καρένα
ψάχναμε νὰ βροῦμε πάλι τὸ πρῶτο σπέρμα
γιὰ νὰ ξαναρχίσει τὸ πανάρχαιο δράμα.
Γυρίσαμε στὰ σπίτια μας τσακισμένοι
μ᾿ ἀνήμπορα μέλη, μὲ τὸ στόμα ρημαγμένο
ἀπὸ τὴ γέψη τῆς σκουριᾶς καὶ τῆς ἁρμύρας.
Ὅταν ξυπνήσαμε ταξιδέψαμε κατὰ τὸ βοριά, ξένοι
βυθισμένοι μέσα σὲ καταχνιὲς ἀπὸ τ᾿ ἄσπιλα φτερὰ τῶν κύκνων ποὺ μᾶς πληγώναν.
Τὶς χειμωνιάτικες νύχτες μᾶς τρέλαινε ὁ δυνατὸς ἀγέρας τῆς ἀνατολῆς
τὰ καλοκαίρια χανόμασταν μέσα στὴν ἀγωνία τῆς μέρας ποὺ δὲν μποροῦσε νὰ ξεψυχήσει.
Φέραμε πίσω
αὐτὰ τ᾿ ἀνάγλυφα μιᾶς τέχνης ταπεινῆς.

Το πολιτιστικό περιβάλλον καθορίζει τη φύση των ατόμων σε τέτοιο σημείο, ώστε να μην είμαστε πια σε θέση να το διακρίνουμε ακόμη κι όταν αποκρούουμε τις ρατσιστικές γνώμες όσων αποδίνουν σε σταθερή φυσική ιδιότητα τη συμπεριφορά κάποιου. Σε τέτοιες περιπτώσεις η πιο αυθόρμητη αντίδραση είναι συνήθως να αρνιόμαστε την υποθετική φυσική ιδιότητα. Σχεδόν όπως έκαναν οι φωτισμένοι δημοκράτες στην περίοδο της παρακμής τους, πριν λίγα χρόνια, μπρος στο ρατσιστή που περιγελούσε τους νέγρους για τα κατσαρά τους μαλλιά και την πλακουτσωτή μύτη τους: κατέβαλαν απεγνωσμένες προσπάθειες να αποδείξουν έμμεσα ότι οι νέγροι έχουν ίσια μαλλιά και ελληνόμορφες μύτες (μέχρις ότου το African Look και το σλόγκαν «Black is beautiful» βάλανε τα πράγματα στη θέση τους).

Η τελευταία Σύνοδοςτέλειωσε χωρίς να παραχωρήσει στις γυναίκες την ιερατεία, και ορισμένες εφημερίδες μετάφεραν τη γνώμη των πιο οπισθοδρομικών ιερέων και επισκόπων, που διστάζουνε να εμπιστευτούνε τη διακονία της εξομολόγησης στις γυναίκες γιατί «όπως ξέρουμε είναι κουτσομπόλες και δε θα κατάφερναν να φυλάξουν το μυστικό». Σχεδόν πάντα το σχόλιο που συνόδευε αυτές τις γνώμες προσπαθούσε να τις γελοιοποιήσει αποδίνοντας σε απλό μύθο το γεγονός ότι οι γυναίκες αγαπούν το κουτσομπολιό, μια και ο αρθρογράφος δεν ήθελε να αναγνωρίσει ένα υποθετικό φυσικό (και επομένως «φυλετικό») χαρακτηριστικό σαν γενικευμένο, σταθερό, αιώνιο. Όμως το πρόβλημα δεν είναι να αρνιόμαστε ένα δεδομένο φαινομενικά φυσικό χαρακτηριστικό, αλλά να το ανάγουμε στην πολιτιστική του μήτρα. Και απ’ την αρχή θα ήθελα να επιβεβαιώσω ότι συνήθως οι γυναίκες κλίνουν προς αυτό που χαρακτηρίζουμε «κουτσομπολιό», ακόμη και σε βάρος της απαιτούμενης εχεμύθειας.

Καμιά φορά ο τροχός της τύψης έστελνε τον Κ. στα χαρακώματα της παλάμης του. Να δει πού μαίνεται ο εαυτός του. Δεν είχε μπαλώσει ακόμα το τρύπιο μπουφάν του παρελθόντος και οι αρθρώσεις του είχαν σκουριάσει απ’ την καραμπόλα με το σκισμένο μέλλον.
Σήμερα κατάλαβε (χρειάστηκε, καταπώς φαίνεται, μια γερή δόση αιωνιότητας) πως το παρελθόν δεν είναι τίποτα άλλο πέρα από ένα νόμισμα. Επαρκώς φαγωμένο κι από τις δυο του πλευρές. Δηλαδή δε φτάνει ούτε για εισιτήρια. Αφού άπλωσε τους πνιγμούς του να στεγνώσουν (στο σχοινί με το οποίο κρατούσε οικόσιτες τις προσευχές του) βγήκε στο δρόμο για τον φάρο. Είχε στο σκόπευτρο (με όσα νιάτα απέμειναν στο γεμάτο από ρήματα ορίζοντα) μόνο ουρανό – το μόνο χειροπιαστό άπειρο. Στο κάτω κάτω κανείς δεν ξέρει πού θα τραυλίσει ο διάολος και θα σου κάνει το βάσανο σάβανο. Το να έχεις καβατζάρει ένα μούδιασμα είναι σοφό.

4/9/2021

Ο Θεός έστειλε έναν γλάρο στο λιμάνι που με κρατούσαν δεμένο πλοίο και με επιμονή ράμφιζε τα φινιστρίνια των ματιών μου.
Κάθε μέρα έκλεβε το μαντήλι που ζέσταινε το κεφάλι μου κατά τους ατέλειωτους χειμώνες και εκείνο το μουσαμαδένιο κάλυμμα που με προστάτευε απ’ του ήλιου τις ακτίνες. Γι’ αυτό πανιά για να ανεβάζω ή να κατεβάζω στο σκαρί μου δε διέθετα. Ο γλάρος τα είχε κόψει κομμάτι-κομμάτι και τα είχε στείλει μακριά από την ακτή, στην παραγκούπολη των φτωχών έξω από την ξακουστή και πλούσια συνοικία Και της Σμύρνης. Ανέβαλλα λοιπόν το σαλπάρισμα και το μεγάλο ταξίδι προσώρας, λόγω της ακαταλληλότητας από άποψη βασικού εξοπλισμού. Προσπαθούσα επίμονα έναν τρόπο να βρω και να προσαρτήσω τις κουβέρτες και τα σεντόνια πάνω στο ιστιοπλοϊκό μου σώμα, ώστε να αντικαθιστούν τα αυθεντικά ιστία και κάπως να είμαι ικανός να αποπλεύσω από την προβλήτα βγαίνοντας στα ανοιχτά χωρίς προβλήματα ναυσιπλοΐας.

Μου τηλεφώνησε κάποιος φίλος· καθόμαστε στο ίδιο προάστιο.

— Τα βράδια κλείνεσαι πάντα;

— Εμ;

— Φίνα. Θα ‘ρτουμε με το Δημήτρη. Κάτι θέμε να σου ζητήσουμε.

Ήρθανε γύρω στις εννιά. Τους έβγαλα καφεδάκι και μπήκαν αμέσως στο προκείμενο.

— Θέλουμε να μας γράψεις ένα μικρό διήγημα στη μνήμη του Σάββα.

— Για σταθείτε, τους είπα. ‘Ετσι ολούρμου* θαρρείτε πως γράφονται τα διηγήματα; Το Σάββα τον αγαπούσα… τον θαύμαζα. Πήγα στην κηδεία του, τον έκλαψα…

— Περιμέναμε πως θα ‘λεγες δυο λόγια πριν να τον χώσουν.

— Δεν το σκέφτηκα. Κι ύστερα, ήμουν τσακισμένος. Την παραμονή τον είχα δει που έλεγε τα χωρατά του, κι ήταν τόσο ήρεμος. Και την άλλη, πάει ο καλός ο άνθρωπος.

— Ώστε τον είδες την παραμονή;

— Είναι ένας ξάδερφός μου στο νοσοκομείο, με κήλη, κι είχα πάει να του κάνω συντροφιά. Εκεί μπαίνει το γιατρουδάκι μας: χαιρετούρες, τραταρίσματα, ευγένειες. Ο ξάδερφος, καταλαβαίνετε, είναι στην πρώτη θέση. Γυρίζει μια στιγμή ο γιατρός και μου κάνει: Ξέρεις ποιον έχουμε κάτω, στο θάλαμο; Το Σάββα. Εγχειρίζεται αύριο.