Χθες βράδυ μια Ελαφίνα έσπρωξε διακριτικά, αλλά αποφασιστικά την εξωτερική πόρτα της ψυχής μου, εισβάλοντας δυναμικά και απρόσκλητα στον εσωτερικό και καλά προστατευμένο χώρο του μικρόκοσμού μου.

Έλα μου είπε, θέλω να σε πάω ένα μεγάλο περίπατο, εδώ κοντά, στο πυκνό δάσος της Εσπεράντζα, να σου μιλήσω για τη ζωή μου, τα παιδικά μου χρόνια, την οικογένειά μου, να σου γνωρίσω τους φίλους μου, όλο το ζωικό βασίλειο, να σου διηγηθώ τα μυστικά τους, να σου δείξω τα δέντρα, τα βουνά, τη θάλασσα, τα ποτάμια και τις λίμνες που μεγάλωσα, να αισθανθείς το κρύο, τη βροχή, τις μυρωδιές και τον αέρα της φύσης, να σου μιλήσω για τις παγίδες που μας στήνουν ύπουλα στο διάβα μας, αλλά και για να σου διηγηθώ ένα παραμύθι, που άλλαξε τη ζωή μου, θέτοντας σε κίνδυνο και οριστική αναίρεση την ευτυχία μου.

Ένα παραμύθι, το οποίο μιλάει για όλα αυτά που εσείς οι άνθρωποι, παγιδευμένοι στην καθημερινότητά σας, στις ανάγκες και στη ματαιοδοξία σας, είτε τα ξεχνάτε και δεν τους δίνεται τη σημασία που πρέπει, είτε αδιαφορείτε γιατί πιστεύετε ότι είστε αθάνατοι και δε θα σας συμβούν ποτέ.

Όμορφη, λυγερόκορμη, με μεγάλα στοχαστικά μελαγχολικά μάτια, προχωρούσε πλάι μου με βήμα σταθερό, υπερήφανο και σίγουρο, που καταμαρτυρούσε την αυτοπεποίθηση, τη συγκρότηση και τη σοφία που αποκτάει κάποιος που έχει βγει νικητής από έναν σπουδαίο, δύσκολο και μοναχικό αγώνα.

Έναν αγώνα που χρειάστηκε να δώσει, ύστερα από μια τυχαία συγκυρία, τον οποίο πριν ούτε καν είχε φανταστεί ότι θα μπορούσε να αντιμετωπίσει.

Έναν αγώνα με διαρκείς «καταβυθίσεις» στα σκοτεινά πατώματα του νου, άνισο, μοναχικό και δύσκολο – όπως αυτόν που έδιναν παλιά οι μονομάχοι στο Κολοσσαίο – στον οποίο ο «αντίπαλος» είναι πάντα καλά «διαβασμένος», «εκπαιδευμένος» και «έμπειρος», τόσο που για να αντιμετωπίσεις αποτελεσματικά τα «δεξιοτεχνικά» του χτυπήματα, πρέπει να εφευρίσκεις διαρκώς καινούριους τρόπους και μεθόδους, ώστε να αποκτήσεις κάποιο συγκριτικό πλεονέκτημα απέναντί του.

Έναν αγώνα, που συμμετείχαν και συμπαραστάθηκαν όλοι, οικογένεια, φίλοι, γνωστοί και ακόμη περισσότερο μικροί «θεοί», καθημερινοί ήρωες, που ούτε καν είχε φανταστεί πριν ότι υπήρχαν.

Πολλές απορίες είχα όταν ήμουν μαθητής. Το γράφημα της ενέργειας έναντι “προόδου αντίδρασης” για ενζυμικές και μη ενζυμικές αντιδράσεις που υπήρχε σε εγχειρίδια βιολογίας και χημείας μου φαινόταν λανθασμένο. Δεν είναι δυνατόν, σκεφτόμουν, μια ενζυμική και μια μη ενζυμική αντίδραση να προοδεύουν με τον ίδιο ρυθμό, έχοντας το ίδιο αρχικό και τελικό σημείο σε άξονα τεταγμένων “προόδου αντίδρασης”. Ο “περιοδικός πίνακας των στοιχείων” μου φαινόταν λανθασμένα βαπτισμένος. Αφού υπάρχουν μονοατομικά και διατομικά (ή και πολυατομικά) στοιχεία, συλλογιζόμουν, ο περιοδικός πίνακας δε θα έπρεπε να είναι “των στοιχείων”, αλλά “των ατόμων των στοιχείων”. Όταν έλυνα απλές ασκησούλες γενετικής, γινόταν μέσα μου επανάσταση. Όταν ο καθηγητής έλεγε “διασταυρώνεται πολλές φορές καφέ ποντικός με άσπρο και προκύπτουν μόνο καφέ ποντίκια, άρα τα διασταυρούμενα στελέχη είναι αμιγή και το γονίδιο για το καφέ χρώμα αυτοσωμικό επικρατές”, πάντοτε αναρωτιόμουν γιατί τα στελέχη να μην είναι αμιγή και το γονίδιο φυλοσύνδετο. Προσπαθούσε να με πείσει ο δύσμοιρος καθηγητής, “σου λέει τίποτα η εκφώνηση για τα φύλα;”, όμως εγώ δεν πειθόμουν. Θεωρούσα ότι έπρεπε να εξεταστεί και το σενάριο της φυλοσύνδετης γενετικής θέσεως.

Ίσως σκεπτόμουν ανοησίες. Δεν έχει σημασία. Είχα, όμως, την παρρησία να τις εκστομίσω, και έκαστη φορά να εντυπωσιαστώ με την οργή του διδάσκοντα. Εκείνος είχε όλη την ανθρωπότητα στο πλευρό του. Εγώ στο πλευρό μου είχα μόνο ένα διαβολάκι που με εξανάγκαζε σε συνεχή αναρώτηση. Μάλλον ήταν αναμενόμενη η πρόκληση της ιερής οργής.

Η Αυστριακή ποιήτρια και πεζογράφος Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν θεωρείται, είναι και θα είναι μια από τις σημαντικότερες φωνές της μεταπολεμικής γερμανόφωνης λογοτεχνικής σκηνής και μια φιλοσοφική φωνή με ισχυρές απόψεις για την πορεία του κόσμου και της Ιστορίας.

Σπούδασε φιλοσοφία, ψυχολογία και γερμανική φιλολογία, βραβεύτηκε για την εμβληματική ποίησή της, υπήρξε υποψήφια για το Νόμπελ Λογοτεχνίας και απέσπασε πλήθος τιμητικών διακρίσεων και βραβείων μεταξύ άλλων και το Μεγάλο Αυστριακό Κρατικό Βραβείο για το σύνολο του έργου της. Έργου με το οποίο αυτή η τιτάνια μορφή της ποίησης, της έκφρασης και της διανόησης αποσκοπεί στην εξερεύνηση και στη διεύρυνση των ορίων της συνείδησης, μέσα από μια επίπονη διαδρομή αυτογνωσίας «παίζοντας» με το Εγώ, το Εσύ και το(ν) Άλλο και με τα σύνορα των λέξεων.

Γεννημένη και μεγαλωμένη μέσα σε ένα ναζιστικό περιβάλλον (ο πατέρας της ήταν μέλος του εθνικοσοσιαλιστικού κόμματος) και σε μια πολιτικά αποπνικτική ατμόσφαιρα, η Μπάχμαν βίωσε την βίαιη προσάρτηση της χώρας της της Αυστρία στη ναζιστική Γερμανία και ήρθε αντιμέτωπη με το παρανοϊκό πρόσωπο του φασισμού -σε κάθε εδώ, σε κάθε οδό- κάτι που διαμόρφωσε τον ψυχισμό της, την ποίηση και τη γραφή της και τις διαπροσωπικές της σχέσεις, με την πολιτική της σκέψη να εκφράζεται άλλοτε στο φως κι άλλοτε στο ημίφως. Στα νεανικά της χρόνια συνδέθηκε με τον μεγάλο ποιητή Πάουλ Τσέλαν (με τον τρόπο που η ποίηση και τα κοινά τραύματα ενώνουν τους ανθρώπους) ενώ μερικά χρόνια αργότερα μπήκε στη ζωή της ο συγγραφέας Μαξ Φρις, σε μια μοιραία μεταξύ τους σχέση. Ο χωρισμός τους καταρράκωσε την Μπάχμαν. Έζησε ένα σύντομο και έντονο βίο, εθισμένη στο αλκοόλ και στα ψυχοφάρμακα, έφυγε νωρίς και νέα (μόλις στα 47 της) όταν το 1973 το διαμέρισμά της στη Ρώμη τυλίχτηκε στις φλόγες κι εκείνη μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο με σοβαρά εγκαύματα.

Αριστοφάνη, «Όρνιθες» (Θεατρική διασκευή για ανήλικους θεατές: Βασίλης Πανόπουλος-Ζοζεφίνα Τζονάκα), εκδ. Αρμός, 2025

Όσοι της γενιάς μου γνωρίσαμε ως παιδιά τον Αριστοφάνη μέσα από το βιβλίο του Δημήτρη Ποταμίτη «Ιστορίες του παππού Αριστοφάνη» και όχι από μια θεατρική παράσταση, του χρωστάμε πολλά. Πριν διαβάσουμε το αρχαίο κείμενο, πριν γνωρίσουμε τις ενήλικες μεταφράσεις, πριν δούμε τα έργα στη σκηνή, μας έβαλε στον κόσμο του παππού Αριστοφάνη ως ανάγνωσμα και μας απευθυνόταν στο  προλογικό του κείμενο: «Σας ικετεύω φίλοι μου, μην αφήσετε ποτέ τον πόλεμο να ξανακλείσει την Ειρήνη σε σπηλιά! Σε λίγα χρόνια εσείς θα κυβερνάτε τον κόσμο! Στο χέρι σας θα είναι να φτιάξετε μια χώρα δίκαιη, ήσυχη, ωραία σαν εκείνη των πουλιών» Και τελείωνε με τη αποφώνηση: «Καλή διασκέδαση».

Η χρονική απόσταση από εκείνο το μπλε βιβλίο μέχρι σήμερα, που έχουν γίνει πολλές διασκευές του Αριστοφάνη για παιδιά, προσχολικής, σχολικής και εφηβικής ηλικίας, είναι σαφέστατα μεγάλη. Δεν είναι όμως χρονικό μόνο το ζήτημα. Είναι ποιοτικό. Και κυρίως στοχοκεντρικό. Ποιος δηλαδή είναι ο πραγματικός στόχος μιας διασκευής σε βιβλίο που απευθύνεται σε παιδιά; Τα μηνύματα απλοποιώντας τη γραφή; Η επαφή με την Τέχνη μέσω και της πλούσιας εικονογράφησης; Η εξοικείωση με τον λόγο; Η διάπλαση της φαντασίας μέσω της ενεργητικής συμμετοχής με κωδικούς  QR που μπορεί να παραπέμψουν σε ψηφιακό πολυμεσικό υλικό;

Είναι φυσικά όλα αυτά μαζί, προσαρμοσμένα στις ηλιακές κατηγορίες, όμως τα βασικά ζητούμενα ειδικά για ανήλικους θεατές που έχουν κατακτήσει τις βασικές γλωσσικές δεξιότητες είναι δύο κατά τη γνώμη μου και περισσότερο κρίσιμα από ό,τι πριν από σαράντα χρόνια: Το πρώτο είναι αν μπορούν να διαβάσουν ένα κείμενο χωρίς να διασπαστεί ή κατακερματιστεί η προσοχή τους. Αν δηλαδή το κείμενο, χωρίς εικονόγραφηση διαθέτει αυτούς τους εσωτερικούς μηχανισμούς για να προσελκύσει το αναγνωστικό ενδιαφέρον. Το δεύτερο ζητούμενο είναι αν μπορούν οι ανήλικοι θεατές να το δουν σε μια θεατρική παράσταση που ο λόγος έχει τον πρώτο λόγο, την έμφυτη θεατρικότητα δίχως γλωσσικές αφαιρέσεις στο κείμενο και απλουστεύσεις κυρίως εμπορικότητας.

Και αυτοί οι δύο στόχοι στους Όρνιθες, όπως και στα άλλα δυο βιβλία της Σειράς των ίδιων διασκευαστών-δημιουργών, του  Βασίλη Πανόπουλου και της Ζοζεφίνας Τζονάκα, επιτυγχάνονται. Μιλώντας αμιγώς για το κείμενο, στις σελίδες 99-186, διαβάζοντας τη διασκευή έχοντας υπόψη και σχετικές δημοφιλείς σειρές παιδικής λογοτεχνίας που στηρίζονται σε διαλόγους χαρακτήρων, δεν είναι δηλαδή αφήγημα, θα έλεγα πως αυτός ο Αριστοφάνης έχει όλες τις τεχνικές αμεσότητας ακόμα και εμπορικών σχετικών βιβλίων: τη δράση, τους νεολογισμούς, τα λογοπαίγνια -για παράδειγμα τι ωραία που μεταποιούν τον Σαρδανάπαλο του Αριστοφάνη ως Αλλαντάπαλλος-, τις σύγχρονες νεανικές ιδιολέκτους, τη διατήρηση όπου χρειάζεται λέξεων από το πρωτότυπο εξυπηρετώντας τη λειτουργικότητα του κειμένου, αλλά και τον μουσικό ρυθμό της γλώσσας (για παράδειγμα κρατούν το πρωτότυπο «Δεύρο» γιατί χρειάζεται στη συνήχηση με τις επόμενες λεξεις τόρο-τοροτίξ») τη φυσική σύζευξη του φυσικού με το μεταφυσικό, την έμμεση επαφή με το σημερινό κοινωνικοπολιτικό γίγνεσθαι, τους απαραίτητους αναχρονισμούς, τις ηχοποιητικές λέξεις που πλάθουν (π.χ. ψηφισματοπώλης, σφαλιαροχτυπητής), λέξεις ως σημαίνον και ως σημαινόμενον, αλλά και ως απαραίτητη συνθήκη σε ένα κείμενο ή θέατρο για παιδιά.

Σώμα χωρίς έλεος: Διαβάζοντας τον Αρτώ σήμερα

Υπάρχουν βιβλία που ζητούν να τα διαβάσεις και υπάρχουν βιβλία που σε διαβάζουν εκείνα, σε αποσυναρμολογούν, σε εξαντλούν, σε αφήνουν εκτεθειμένο σε μια εμπειρία που δεν μπορείς εύκολα να την κατονομάσεις. Το Πούτσα και Ξύλο του Aντονέν Αρτώ ανήκει αδιαμφισβήτητα στη δεύτερη κατηγορία.

Δεν πρόκειται για «έργο» με τη συμβατική έννοια, αλλά για μια έκρηξη λόγου που επιμένει να διαλύει κάθε μορφή, κάθε ηθική, κάθε γλωσσική πειθαρχία. Από τον προκλητικό τίτλο ακόμη, ο Αρτώ εγκαθιστά ένα πεδίο όπου η γλώσσα δεν λειτουργεί ως αναπαραστατικό εργαλείο αλλά ως όργανο επίθεσης. Η χυδαιότητα δεν είναι εδώ μιαν επιφανειακή πρόκληση, αλλά μια στρατηγική απογύμνωσης του λόγου από τα πολιτισμικά του ενδύματα. Οι λέξεις, αποκομμένες από τη ρητορική τους ευγένεια, επιστρέφουν σε μια πρωτογενή κατάσταση: είναι σάρκα, είναι εκκρίσεις, είναι σπασμοί.

Ο Αρτώ δεν «γράφει», εκκενώνει:

«Τις λέξεις που χρησιμοποιούμε μου τις πέρασαν κι εμένα και τις χρησιμοποιώ.[…] το σαράκι της διχόνοιας που φυτρώνει από παντού δεν αφήνει το σώμα μου ανέγγιχτο, μ’έχει πιάσει για τα καλά σαν κιρσοκήλη, σαν βλεννόρροια. ΚΑΙ ΑΥΤΟ ΔΕΝ ΤΟ ΓΟΥΣΤΑΡΩ ΚΑΘΟΛΟΥ.»(σελ. 17-20).