Επτά χρόνια από τον θάνατο του Μάνου Ελευθερίου

Την περίοδο 1967-1970 ο Μάνος Ελευθερίου γράφει δυό μεγάλα ιστορικά τραγούδια, τα «Μαλαματένια λόγια» και «Τα λόγια και τα χρόνια», που έμελλε να έχουν μιάν απρόβλεπτη, βαθιά και διαχρονική απήχηση στον ελληνικό λαό.

Όπως εξομολογείται ο ίδιος στην αυτοβιογραφική του αφήγηση: «Eίχα κουραστεί αφάνταστα να γράψω τη Θητεία. Δεν ήταν εύκολο. Το κουραστικό βέβαια δεν ήταν να γράψω τις ομοιοκαταληξίες, αυτό ήταν εύκολο, δεδομένο. Έπρεπε να προσαρμόσω ιδέες, αναμνήσεις, καταγγελίες, οράματα, αγανάκτηση και ελπίδες στις ομοιοκαταληξίες. Αυτό ήταν ο κόμπος…Το μόνο που θυμάμαι από τα «Μαλαματένια λόγια» είναι ότι γράφτηκαν με πάρα πολύ άγχος. Κυριακές, από τη μαύρη νύχτα μέχρι το βράδυ. Σάββατα απόγευμα, υπέφερα κυριολεκτικά με αυτό
το τραγούδι».

Έτσι γεννήθηκαν τα «Μαλαματένια λόγια»! Ένα τραγούδι-ποταμός που σφραγίζει το έργο του, ορίζει τελεσίδικα την τοποθέτησή του απέναντι στην Ιστορία και αποτυπώνει βαθιά την ποιότητα και τον χαρακτήρα κάποιων «καιρών». Μαζί με «Τα λόγια και τα χρόνια», ένα είδος ιστορικού «ντοκυμαντέρ» όπου ο σκηνοθέτης επιχειρεί να φωτίσει την Ιστορία και το κοινωνικό γίγνεσθαι από διαφορετική οπτική γωνία από την επίσημη εκδοχή, αλλά και μ’ ένα ιδιαίτερα εμπνευσμένο μοντάζ που υποτάσσεται στην ανάγκη αφενός να επικοινωνήσει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο με όσο δυνατόν ευρύτερο ακροατήριο, ξεφεύγοντας όμως ταυτόχρονα από τα ασφυκτικά γρανάζια της λογοκρισίας.

Κριτικάροντας αυστηρά ο ποιητής ολόκληρη την ιστορική πραγματικότητα («τοξότες, φάλαγγες και λεγεώνες με πήραν και με βάλαν σε κλουβί», «κι άλλο απ’ το μαύρο χόρτο δε γνωρίζω») , δεν σημαίνει πως πιστεύει στην ουτοπία, ούτε ότι αγνοεί τους νόμους του κοινωνικού γίγνεσθαι και τους όρους της εξέλιξής του. Τουναντίον μάλιστα, αφού, με τον αλληγορικό του λόγο στην τελευταία στροφή του ποιήματος, εδράζει την αναγκαιότητα των «καιρών» στην αέναη πάλη των αντιθέτων (πάλη των τάξεων) και συναρτά ως φυσικό επακόλουθο την κατασπατάληση των δημοσίων αγαθών μέσω της ιδιωτικοποίησής τους.

Τα δίχτυα που είχα ρίξει στο σκοτάδι
τα φέραν καταπάνω μου οι καιροί.
Κι είδα τις έξι βρύσες μου σημάδι
ληστές να τις φυλούν και θυρωροί.
Χρυσά κυπαρισσόμηλα στον άδη
και που κανείς ποτέ δεν ιστορεί.
[Μαλαματένια λόγια, Μάνος Ελευθερίου]