.!.

Το ‘Α μέρος εδώ: http://www.poiein.gr/archives/4101/index.html

Στα Αναλυτικά Προγράμματα κατά τη μεταπολιτευτική περίοδο, το μάθημα των Ν.Ε θα αντιμετωπιστεί ως ένας τρόπος «μετάβασης από την κούφια ρητορεία που αναπαράγει τη μειονεξία στη γόνιμη εμπέδωση του αισθήματος της συμμετοχής σε μια πολιτισμική κοινότητα». Όπως χαρακτηριστικά γράφει ο Ν. Παρίσης: «η πρώτη μεταπολιτευτική δεκαπενταετία, καθώς κυριολεκτικά σάρωσε τις πάλαι ποτέ ισχυρά κατεστημένες ψευτοαξίες, μείωσε αισθητά και το διδακτικό ρητορισμό στην περιοχή της λογοτεχνίας». Κύρια επιδίωξη των συντακτών των προγραμμάτων ήταν η εμμονή στην ποιότητα των κειμένων, προσπαθώντας να μείνουν μακριά από εθνικιστικά σχήματα και από μια φρονιματιστική-ιδεολογική χρήση του μαθήματος, όπως αυτή επιδιωκόταν τις προηγούμενες δεκαετίες. Τα βασικότερα χαρακτηριστικά της μεταρρύθμισης που πραγματοποιήθηκε το 1974 είναι τα εξής :
 άρχισε η συστηματική προσπάθεια για επιστημονική, ψυχολογική και παιδαγωγική οργάνωση του μαθήματος των Ν.Ε.
 έγινε διάκριση της διδασκαλίας της Νεοελληνικής Γλώσσας από τη διδασκαλία της Λογοτεχνίας.
 υπήρξε σταδιακή και βάσει επιστημονικού πλαισίου έκδοση των Κειμένων Νεοελληνικής Λογοτεχνίας.
 πραγματοποιήθηκε συστηματική αναγωγή στη Θεωρία της Λογοτεχνίας η οποία σε συνδυασμό με τον αισθητικό προσανατολισμό της διδασκαλίας των κειμένων, ανανέωσαν τη συνάντηση του δασκάλου με το μαθητή στο πεδίο της απόλαυσης του λογοτεχνικού κειμένου.
 ανθολογήθηκαν στα σχολικά εγχειρίδια, λογοτέχνες σύγχρονοι των μαθητών, ενισχύοντας έτσι το ενδιαφέρον τους για το μάθημα

Ωστόσο, σε ορισμένες περιπτώσεις, τα Αναλυτικά Προγράμματα στην προσπάθεια για τον τονισμό της εθνικής-νεοελληνικής παράδοσης, αναδείκνυαν (άμεσα και έμμεσα) μια εθνικιστική εμμονή. Για παράδειγμα το άρθρο 16 του Συντάγματος του 1975 ορίζει ότι «η παιδεία, πλην άλλων αποβλέπει και εις την ανάπτυξιν της εθνικής συνειδήσεως, την διαμόρφωσιν ελευθέρων ανθρώπων και υπεύθυνων πολιτών» (6) μια αντίληψη που είναι διάχυτη και στο Αναλυτικό Πρόγραμμα που αφορά ειδικότερα το μάθημα των Ν.Ε.

Μέχρι το 1982 έχουν αλλαχθεί σταδιακά και όλα τα σχολικά εγχειρίδια σε όλες τις τάξεις του Γυμνασίου και του Λυκείου, παρουσιάζοντας μια πιο διευρυμένη ύλη, με κείμενα της νεότερης και ξένης λογοτεχνίας. Επιπλέον, ο τίτλος τους αλλάζει από Νεοελληνικά αναγνώσματα σε Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Η αλλαγή αυτή «υποδηλώνει μετατόπιση στο κριτήριο της λογοτεχνικότητας των κειμένων, αντί των προηγουμένων κριτηρίων της φρονηματιστικής αξίας των περιεχομένων τους. Βασική αρχή σχεδιασμού των νέων βιβλίων υπήρξε η επιλογή λογοτεχνικών κειμένων ποιοτικά αξιόλογων, όχι μόνο παλιών αλλά κυρίως νεότερων και σύγχρονων, χωρίς ιδεολογικές προκαταλήψεις και χωρίς στενή αντίληψη φρονηματισμού.» (7)

Από το 1985 έως το 1998 o σκοπός της διδασκαλίας της λογοτεχνίας ήταν: «η εισαγωγή των μαθητών στο νεοελληνικό κόσμο και πολιτισμό, όπως αυτός διατηρώντας τους δεσμούς του με την αρχαία ελληνική παράδοση, διαμορφώθηκε και εξελίχθηκε βαθμιαία από τους τελευταίους Βυζαντινούς αιώνες ως σήμερα και όπως εκφράζεται μέσα από τα κείμενα». (8) Σύμφωνα, λοιπόν, με το Αναλυτικό Πρόγραμμα του 1985, κυρίαρχος ήταν ο σκοπός της πολιτισμικής μεταβίβασης μέσω των έργων συγγραφέων ιστορικά και πολιτιστικά καθιερωμένων, με άλλα λόγια, η μεταβίβαση αξιών του νεο-ελληνικού πολιτισμού. Η Πεσκετζή (9) στην μελέτη της σχετικά με τη διδασκαλία του λογοτεχνικού κειμένου κατά τη δεκαετία του ΄80, υποστηρίζει ότι το Πρόγραμμα αυτό ήταν μιμητικής δομής με το δεδομένο ότι πρότασσε το σκοπό της πολιτισμικής με-ταβίβασης μέσω των λογοτεχνικών έργων συγγραφέων που είναι καθιερωμένοι ιστορικά και πολιτιστικά. Συνοπτικά, οι λόγοι για τη διδασκαλία της λογοτεχνίας είναι σύμφωνα με τη Χοντολίδου (10) (με βάση το Αναλυτικό Πρόγραμμα του 1985 (11)) κατά σειρά εμφάνισης, οι εξής:
α. η διδασκαλία της λογοτεχνίας ως μέσο μετάδοσης της πολιτιστικής κληρονομιάς.
β. η διδασκαλία της λογοτεχνίας για την αξία της ως ανεξάρτητη μορφή τέχνης.
γ. η διδασκαλία της λογοτεχνίας ως σημείο εκκίνησης για τη διδασκαλία άλλων γνωστικών αντικειμένων.

Επιπλέον, από τη μελέτη των Αναλυτικών Προγραμμάτων και των Οδηγιών για τη διδασκαλία της λογοτεχνίας στο σχολείο, μέχρι το 1998, προκύπτει ότι οι εθνικές αναφορές είναι διπλάσιες σε σχέση με τις ευρωπαϊκές και παγκόσμιες αναφορές. (12)
Ενδεικτικά, στο μάθημα της ΝΓΓ μεταξύ των άλλων σκοπών αναφέρονται και οι εξής (13):
α. οι μαθητές να κατανοήσουν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα και τις αξίες του νεοελληνικού πολιτισμού και να συνειδητοποιήσουν την αυτοδυναμία του.
β. να στοχαστούν πάνω στα προβλήματα της κοινωνίας…ιδιαίτερα της ελληνικής.
Εμμέσως, δηλαδή, δίνεται έμφαση στα εθνικά χαρακτηριστικά και το μάθημα της λογοτεχνίας συνεχίζει να αντιμετωπίζεται ως ένα πολύ σημαντικό μέσο ηθικής διαπαιδαγώγησης και εμφύσησης εθνικών αξιών στους μαθητές.
Η βασική εξέλιξη και ταυτόχρονα διαφοροποίηση των Προγραμμάτων Σπουδών ως προς το σκοπό του μαθήματος της λογοτεχνίας, έρχεται το 1998. Τότε, εκδίδεται από το ΥΠ.Ε.Π.Θ και το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, το Ενιαίο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών που ορίζει ως σκοπό του μαθήματος για το Ενιαίο Λύκειο: «να φέρει το μαθητή σε επικοινωνία με σημαντικά και ποιοτικά αξιόλογα έργα, να τον ασκήσει και να τον εθίσει στην ανάγνωση τους. Να καταστήσει δηλαδή το μαθητή αναγνώστη και κατά το δυνατό καλό αναγνώστη καλλιεργώντας του μια σταθερή και παραμόνιμη σχέση με τη λογοτεχνία και την ανάγνωση» και συνεχίζει: «η λογοτεχνία ως μάθημα συνιστά ειδικής ποιότητας μορφωτικό αγαθό, που αποσκοπεί όχι τόσο στην παροχή γνώσεων όσο στη διαμόρφωση στάσεων και συστήματος αξιών με την καλλιέργεια της ευαισθησίας, τον εμπλουτισμό της εμπειρίας και την ανάπτυξη της φαντασίας που παρέχει στο μαθητή το λογοτεχνικό κείμενο». (14) Το Πρόγραμμα αυτό κινείται στο πνεύμα των Προγραμμάτων αναλυτικής δομής (15) αφού θέτει ως βασικό του σκοπό τη δημιουργία επαρκών αναγνωστών.

Στα Νέα Αναλυτικά Προγράμματα, μετά το 1999, όπως και στο Ενιαίο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών, γίνεται για πρώτη φορά η προσπάθεια αποδέσμευσης του μαθήματος της λογοτεχνίας από τον εθνοκεντρικό της χαρακτήρα. Έχει γίνει, πλέον, συνείδηση, ότι η καλλιέργεια του αισθήματος της πολιτιστικής ενότητας και της ενιαίας ευρωπαϊκής ταυτότητας, δεν μπορεί να επιτευχθεί με την εμμονή στην εθνική λογοτεχνία. Έτσι στο Αναλυτικό Πρόγραμμα και στις Οδηγίες για τη διδασκαλία των Φιλολογικών Μαθημάτων του 1999 (16), οι εθνικές αναφορές είναι ισάριθμες με τις αναφορές στον ευρωπαϊκό και παγκόσμιο πολιτισμό(αθροιστικά). Ενδεικτικοί είναι οι σκοποί που παρουσιάζονται κατωτέρω :
α. η επαφή των μαθητών με αντιπροσωπευτικά έργα της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, εθνικής και παγκόσμιας.
β. να γνωρίσουν μορφές και αξίες του πολιτισμού που συνδέονται τόσο με τη ζωή, την παράδοση και τη φυσιογνωμία του έθνους όσο και με το ευρύτερο πολιτισμικό περιβάλλον στην ευρωπαϊκή ή την οικουμενική του διάσταση.

Επιπλέον, το Πρόγραμμα Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης του 2000, αναφέρει χαρακτηριστικά: «ως απώτερος σκοπός του μαθήματος της Λογοτεχνίας διαγράφεται η οικείωση του μαθητή προς το φαινόμενο της λογοτεχνικότητας στις θεμελιακές εκδηλώσεις του και η καλλιέργεια εκείνης της εμπειρίας που την ονομάζουμε αισθητική και συνταιριάζει την κατανόηση και τη βίωση μέσα σε μια αδιάρρηκτα διαλεκτική σχέση». Με βάση αυτές τις αναφορές, φαίνεται ότι α) δίνεται η προτεραιότητα στην αισθητική εμπειρία, β) συνυποδηλώνεται η ανάγκη για διαμόρφωση στάσεων (μέσω των όρων: «κατανόηση και βίωση μέσα σε μια αδιάρρηκτα διαλεκτική σχέση»),γ) εισάγεται η έννοια της λογοτεχνικότητας και δ)ενσωματώνονται στοιχεία από το Πρόγραμμα γενετικής δομής. (17)

Την περίοδο 2001-03 έγινε αναμόρφωση των Ενιαίων Πλαισίων Προγραμμάτων Σπουδών(ΕΠΠΣ) και Αναλυτικών Προγραμμάτων Σπουδών που έδιναν έμφαση στη σκοποθεσία και καταρτίστηκαν τα Διαθεματικά Ενιαία Πλαίσια Προγραμμάτων Σπουδών ( ΔΕΠΠΣ) που δίνουν έμφαση στη διαθεματικότητα, στη διαδικασία της μάθησης μέσα από θέματα-έννοιες που διαχέονται σε όλα σχεδόν τα γνωστικά αντικείμενα. Τα αναμορφωμένα προγράμματα αφορούν και το μάθημα της Λογοτεχνίας διότι η «Λογοτεχνία είναι πηγή άντλησης πολλών θεμάτων εννοιών και αξιών καθώς είναι κατ’εξοχήν διαθεματικό-διεπιστημονικό μάθημα που προσφέρει παιδεία, γλωσσική καλλιέργεια, ψυχαγωγία και μάθηση δια βίου.» (18) Έτσι, στο γυμνάσιο προβλέπεται για τις δύο πρώτες τάξεις θεματική οργάνωση της ύλης ενώ για την Γ’ τάξη, ιστορική. Ο σκοπός του μαθήματος σύμφωνα με τα ΔΕΠΠΣ είναι τριπλός:
α. ως μορφωτικό αγαθό
β. ως φορέας εθνικών και οικουμενικών αξιών
γ. ως μάθημα που συμβάλλει στη: 1) συναισθηματική 2) γλωσσική 3)αισθητική καλλιέργεια των μαθητών και 4) στην επικοινωνιακή τους ικανότητα.
Επίσης γίνεται πρόβλεψη για τα διδασκαλία ολόκληρων έργων και γίνεται σύνδεση με τα βιβλία αναφοράς: Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας και Λεξικό Λογοτεχνικών όρων.
Το Α.Π Λογοτεχνίας για το λύκειο,(2004) ορίζει ως στόχους για το μάθημα, ότι οι μαθητές θα πρέπει:
α, να γνωρίζουν την εξέλιξη των λογοτεχνικών ειδών.
β. να αναδεικνύουν με ευχέρεια τα χαρακτηριστικά των κειμένων ανάλογα με τη λογοτεχνική σχολή, ρεύμα, κίνημα ή γενιά που ανήκουν.
γ. να βιώσουν το λογοτεχνικό έργο.
δ. να αναδείξουν το μη εμφανώς λεγόμενον.

Πηγές (συνέχεια)

3.Πάνος Δ, «Το μάθημα της Λογοτεχνίας στο μεταίχμιο εθνοκεντρικής και διαπολιτισμικής χρήσης: προκλήσεις και κριτήρια», http://www.pee.gr/praktika_synedrion/synedrio_naypliou/c/i/koedi.htm
4. Παρίσης Ν., «Η λογοτεχνία στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Διαπιστώσεις και ζητούμενα»., περιο-δικό Το Δέντρο, τευχ. 48/49, σελ 64
5. Σπανός Γ., «Η γλώσσα ως προσδιοριστικός παράγοντας της διδασκαλίας της λογοτεχνίας στη Νεο-ελληνική Δευτεροβάθμια Εκπαιδευση», στο Αποστολίδου Β- Χοντολίδου Ε(επιμέλεια) Λογοτεχνία και Εκπαίδευση, εκδ. Τυπωθήτω, Αθήνα 1999,σελ 99
6. Τζάνη Μ.- Παμουκτσόγλου Τ., Το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα, εκδ. Ερωδιός, γ΄ έκδοση,
Θεσσαλονίκη 2002, σελ.186
7. Φρυδάκη Ε., Όροι Προσδιοριστικοί της παρουσίας του εκπαιδευτικού στο μάθημα της Λογοτεχνίας στη Νεοελληνική Μέση Εκπαίδευση, διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Τμήμα Φ.Π.Ψ, Αθήνα 1996, σελ. 45
8. Π.Δ479/7-10-85.ΦΕΚ 170, τεύχ. Α’ ,2629
9. Πεσκετζή Μ., Η διδασκαλία του λογοτεχνικού κειμένου σε μαθητές ηλικίας 15-18 ετών στην Ελλάδα, Αγγλία, Γερμανία κατά τη δεκαετία του ΄80. Σύγκριση διδακτικών προσεγγίσεων, διδακτορική διατριβή, Αθήνα, Πανεπιστήμιο Αθηνών, τμήμα Φ.Π.Ψ στο Φρυδάκη Ε., Η θεωρίας της λογοτεχνίας στην πράξη της διδασκαλίας, εκδ. Κριτική, Αθήνα 2003, σελ.60
10. Χοντολίδου Ε., Το μάθημα της λογοτεχνίας στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση στην Αγγλία και την Ελ-λάδα-συγκριτική θεώρηση, διδακτορική διατριβή, Θεσσαλονίκη 1989, σελ.46
11. Π.Δ438/85, φ.158 και Π.Δ479/85,ΦΕΚ 170 Α΄
12. Βερέβη Α., «Η πολυπολιτισμική και εθνική διάσταση στα αναλυτικά προγράμματα της Ελλάδας και του Καναδά», http://www.pee.gr/praktika_synedrion/synedrio_naypliou/c/i/koedi.htm
13. Οι παραπομπές είναι από το Υπ.Ε.Π.Θ,Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, Τμήμα Δ/βαθμιας Εκπαίδευσης Οδηγίες για τη διδακτέα ύλη και τη διδασκαλία των μαθημάτων στο Γυμνάσιο και το Λύκειο κατά το σχολικό έτος 1995-96, τεύχ. Α΄, Φιλολογικά Μαθήματα, ΟΕΔΒ, Αθήνα 1995
14. Φρυδάκη Ε, ό.π., σελ. 61
15. Φρυδάκη Ε., ό.π., σελ 62
16. Βερέβη Α, ο.π.
17. Φρυδάκη Ε., ό.π., σελ 63
18. Αργυροπούλου Χ., «Από το Διαθεματικό Αναλυτικό Πρόγραμμα της Λογοτεχνίας στο γυμνάσιο σε μια άλλη πρόταση Αναλυτικού Προγράμματος για τη Λογοτεχνία Θεωρητικής Κατεύθυνσης στο λύ-κειο», εισήγηση στο συνέδριο « Εκπαιδευτικοί προβληματισμοί-καινοτομίες», Πάτρα, 9-10 Ιανουαρί-ου 2004

από Σωτήρης Παστάκας
3 Comments