`

ΑΚΟΥΣΤΕ ΕΔΩ

`

Η παρουσία του Γιάννη Σπανού τη δεκαετία του ʼ60 στη Γαλλία, όπου έπαιζε στις περίφημες μπουάτ της rive gauche της αριστερής όχθης του Σηκουάνα, τον έφερε σε επαφή με διάσημους Γάλλους τραγουδιστές της εποχής αλλά και με τη γαλλική ποίηση. «Έγινα συνθέτης μελοποιώντας Γάλλους ποιητές», είχε δηλώσει σε μια συνέντευξή του στο Δίφωνο και στον Αλέξη Βάκη. Παράλληλα, την ίδια εποχή στην Ελλάδα θεμελίωνε μαζί με τον Αλέκο Πατσιφά το ελληνικό «nouvelle vague» και ξεκινούσε να μελοποιεί Έλληνες ποιητές από όπου και οι γνωστές Τρεις Ανθολογίες. Στα χρόνια που ακολούθησαν πολλά τραγούδια του έγιναν επιτυχίες έχοντας ως χαρακτηριστικό τους την πηγαία μελωδία και το «τραγουδίσιμό» της.

Εφέτος κυκλοφόρησε ο δίσκος «..Πλησιάζοντας τον Καβάφη» στον οποίο μελοποιούνται 14 ποιήματα του Αλεξανδρινου ποιητή, η  «σχέση» τους όμως απαριθμεί πολλά χρόνια, από τη δεκαετία του ΄80, όταν και έγιναν οι πρώτες απόπειρες μελοποίησης. Ηθελημένα -όπως αναφέρει και σε συνεντεύξεις του- ο συνθέτης προσπάθησε να εμφυσήσει στα ποιήματα του Καβάφη και τη δική του μελωδική γραμμή, με άλλα λόγια, να «θυμίζουν» Σπανό αλλά και να αποπειραθεί να αφουγκραστεί και να ακολουθήσει τη «μελωδία» των ποιημάτων. Το αποτέλεσμα όμως του δίσκου τείνει περισσότερο προς το πρώτο σκέλος των στόχων του: είναι οι γνωστές μελωδικές νεοκυματικές και λαϊκές γραμμές του συνθέτη,  που άλλοτε «συγγενεύουν» με τα ποιήματα κι άλλοτε αισθάνεσαι οτι προσπαθούν να «εφαρμόσουν» σε αυτά,  με άλλα λόγια, στη θέση των συγκεκριμένων στίχων, σε ορισμένες περιπτώσεις,  θα μπορούσαν να είναι και κάποιοι άλλοι. Η όποια όμως, αμεσότητα, που, ομολογουμένως κερδίζεται με τη μελωδική προσέγγιση του Σπανού, χάνεται με τη βαριά και flat ερμηνεία του Μανώλη Μητσιά, που ομογενοποιεί τις λυρικές εξάρσεις και αντί να «αερίζει» όπως οι μελωδίες, βαθαίνει, επιμηκύνοντας, επιπλεόν, τις καταλήξεις των ερμηνειών του εν είδει αισθηματικολυρικής έκφρασης…Το κυριότερο, λοιπόν, πρόβλημα είναι πως ο «ερωτισμός» του Καβάφη δεν αντανακλάται στη φωνή του. Και δεν μιλώ για θέματα σεξουαλικής ταυτότητας -οι ωραίες ερμηνείες δεν έχουν φύλο βλ. την ερμηνεία του Σωκράτη Μάλαμα στον «Δεκέμβρη του 1903»– αλλά για τον ερωτικό υπαινιγμό και την ηδυπαθή ποιητική τα οποία στην ερμηνεία και στο εκτόπισμα του σημερινού Μητσιά δεν μπορούν να εκφραστούν, δεν «πείθουν».  Αυτή, λοιπόν, η δυσαναλογία μουσικής- φωνής σε συνδυασμό με τις μάλλον παρηκμασμένες σε ορισμένα σημεία μελωδικές μανιέρες, γειώνουν το εγχείρημα αντί να το απογειώσουν και να μπορέσουν να προσφέρουν μια νέα μελωδική «ερμηνεία» των στίχων του Καβάφη.  Θα διαφωνήσουμε, έτσι, και σε πολλά σημεία με το διθυραμβικό εισαγωγικό σημείωμα  του Κώστα Γεωργουσόπουλου (παρατίθεται στο τέλος της ανάρτησης) που μάλλον φανερώνει μια άγνοια ή λησμονιά του πρόσφατα μελοποιημενου και τραγουδίσιμου (δεν είναι ταυτόσημοι οι όροι) Καβάφη όταν γράφει οτι αυτά τα τραγούδια σε σχέση με το παρελθόν «δεν είναι ένα μουσικό συγκεχυμένο ακροβατικό γύμνασμα, μια διανοητική άσκηση ύφους και ένα μουσικό σόφισμα». Να (του) υπενθυμίσουμε, λοιπόν, τη «δαντελένια» λαϊκή μπαλάντα, «Γκρίζα» που ερμήνευσε η Ελευθερία Αρβανιτάκη με τη μουσική Χρήστου Νικολόπουλου, τον«Δεκέμβρη του 1903» του Σωκράτη Μάλαμα, ίσως το πιο εμπνευσμένο μουσικά τραγούδι του, ακραιφνώς τραγουδίσιμο, το παλαιότερο λυρικό  μεν ερωτικά τραγουδένιο δε «Επέστρεφε» του Θάνου Μικρούτσικου με τον Κώστα Θωμαϊδη, ορισμένα από τα πρόσφατα τραγούδια της ηλεκτρονικής Πλάτωνος αλλά και τα παλαιότερα του Δημήτρη Παπαδημητρίου (π.χ. οι ερμηνείες του Αλκίνοου Ιωαννίδη), τα συμπαντικά «Τείχη» της Μαρίας Βουμβάκη, το εμπνευσμένο «Μακρυά» του συνθέτη Μιχάλη Τρανουδάκη με τον Παντελή Θεοχαρίδη κ.ά.

`

ΑΚΟΥΣΤΕ ΕΔΩ

`

Ψηλά πλανιέστε στο φως, μακάρια πνεύματα,
Σε χώμα πατάτε ‘λαφρύ!
Έξοχες αύρες θεϊκές σας χαϊδεύουν,
Σαν της αρπίστριας τα δάχτυλα
Καθώς αγγίζουν τις ιερές χορδές.

Χωρίς πεπρωμένο, όμοιοι με βρέφη στον ύπνο,
Ανασαίνουν οι Ουράνιοι. Μες στην εγκράτεια,
Σα μπουμπούκι σεμνό ανθίζει αιώνια το πνεύμα τους.
Και τα μακάρια μάτια τους
Σιωπηλά κοιτάζουν μ’ αστείρευτη διαύγεια.

Κι εμείς πουθενά δεν ησυχάζουμε.
Ταλαίπωροι άνθρωποι τυφλοί ξεπέφτουμε
Κι αφανιζόμαστε όσο περνά ο καιρός,
Σαν το νερό που κυλά από βράχο σε βράχο,
Για να χαθεί στο άγνωστο.

***

Το Τραγούδι του Πεπρωμένου δημοσιεύτηκε το 1799, στο 2ο τόμο του μυθιστορήματος: Υπερίων ή Ερημίτης στην Ελλάδα. Με τη μορφή επιστολών, ο Hoelderlin αφηγείται τις περιπέτειες του ήρωά του Υπερίωνα, καθώς προσπαθεί να απελευθερώσει την Ελλάδα από τον τουρκικό ζυγό. Το 1934 ο Georg Lukacs δημοσίευσε κριτική μελέτη για το συγκεκριμένο έργο, το οποίο χαρακτήρισε ύμνο στην αρχαία Ελλάδα και στον επαναστατικό ηρωισμό. Μεταξύ 1868 και 1871, ο Johannes Brahms ολοκλήρωσε την ομώνυμη σύνθεση, έργο 54, για μικτή χορωδία.

`

ΑΚΟΥΣΤΕ ΕΔΩ

`

ΟΜΟΙΟ ΜΕ ΟΜΟΙΟ
Λουλούδι που φύτρωσε καταγής
Όμορφα άνθισε από νωρίς.
Μια μέλισσα πήγε να γλυκαθεί:
Μαζί ανήκουν στην πλάση αυτή.

*

ΤΑ ΛΟΥΛΟΥΔΙΑ ΧΑΙΡΕΤΟΥΝ
Τα λουλούδια που ‘κοψα,
Χίλιες σας χαιρετούν φορές!
Τόσο συχνά που ‘σκυψα,
Αχ, πάνω από χίλιες φορές,
Την καρδιά μου βαραίνουν
Εκατό χιλιάδες φορές!

`

***
Η περίοδος σύνθεσης των τραγουδιών για φωνή και πιάνο, έργο 12, του Anton Webern, μεταξύ 1915 και 1917 – μέσα στη δίνη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου – θεωρείται η πλέον αντιπαραγωγική στην καλλιτεχνική εξέλιξη του συνθέτη. Λάτρης της ποίησης του Goethe, ο συνθέτης θα μελοποιήσει στίχους από Το Κινεζο-Γερμανικό Βιβλίο των Ωρών και Εποχών (1830), ένα από τα τελευταία λυρικά έργα του γερμανού συγγραφέα. Τα τραγούδια παρουσιάζουν κάποια βιεννέζικη ελαφρότητα, θυμίζοντας την παράδοση του 19ου αιώνα. Παραμένει ασφαλώς το ερώτημα κατά πόσο οι ατονικές αυτές συνθέσεις ταιριάζουν στην ειδυλλιακή, σχεδόν βουκολική και γεμάτη αισιοδοξία, ατμόσφαιρα των στίχων του Goethe.

`

ΑΚΟΥΣΤΕ ΕΔΩ

`

Αφού ακίνητα τα χείλη μου βγάζουν φωτιά
Μαθαίνω που καταλήγει το βήμα μου τώρα:
Σ’ άλλων ανδρών την εξαίσια χώρα.
Ίσως και να μπορούσα να φύγω μακριά,
Μα φάνηκε πως από κάγκελα ψηλά
Η θέα, όπου γονάτισα μοιραία,
Επίμονα ρωτούσε ή κάτι προμηνούσε.

`

*

Σε ποιους δρόμους πείτε μου
Σήμερα τριγυρνά –
Απ’ το πιο πλούσιο σεντούκι
Μετάξι να διαλέξω απαλό,
Ρόδα να κόψω και βιολέτες,
Το μάγουλό μου ν’ απλώσω
Σκαμνί κάτω απ’ το πόδι της.

`
**************
Με τα 15 τραγούδια για σόλο φωνή και πιάνο (1908/09) ο Σαίνμπεργκ ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο στην ιστορία της μουσικής. Εγκαταλείποντας τη νεορομαντική διάθεση της εποχής και καθιερώνοντας την ατονική μουσική σύνθεση, ο αυστριακός μουσουργός καθορίζει πλέον τις αναζητήσεις του και βασίζει τις καινοτόμες αντιλήψεις του στον δραματικό τόνο που περιέχει ο λόγος του γερμανού συμβολιστή ποιητή. Η ποιητική συλλογή του 1884 περιλαμβάνει συνολικά 40 ποιήματα, με κεντρικό άξονα τη συνάντηση ενός νεαρού ζευγαριού σε έναν εξωπραγματικό κήπο, και τελειώνει με τον χωρισμό και την καταστροφή του κήπου. Στο μυθιστόρημα: Doktor Faustus του Τόμας Μανν, περιέχονται οι αναλύσεις του Adorno σχετικά με τις αισθητικο-ιδεολογικές εκφάνσεις της μοντέρνας μουσικής, την ρήξη με την παράδοση και τις ιστορικοφιλοσοφικές διαστάσεις της σύγχρονης τέχνης.