Φιλοσοφικές εξομολογήσεις επί σκηνής

Ο Ίρβιν Γιάλομ, καθηγητής ψυχιατρικής στο Στάνφορντ και θεμελιωτής της υπαρξιακής ψυχοθεραπείας, με το «Όταν έκλαψε ο Νίτσε» και με το υπόλοιπο μυθιστορηματικό του έργο περνά με φυσικότητα από το επιστημονικό στο λογοτεχνικό πεδίο. Δεν γράφει απλώς ένα ιστορικό μυθιστόρημα, δημιουργεί έναν ψυχολογικό στοχασμό για το βάρος της συνείδησης, τη φθορά του έρωτα και την αναζήτηση της ελευθερίας μέσα από τον πόνο.

Ο Νίτσε, η φιλοσοφία του οποίου συχνά μοιάζει απρόσιτη και ψυχρή, αποκτά εδώ ανθρώπινη θερμοκρασία. Ο Γιάλομ τον φαντάζεται στην πιο ευάλωτη φάση του, λίγο πριν την πνευματική του κατάρρευση, να συναντά τον Γιόζεφ Μπρόιερ, τον γιατρό που υπήρξε μέντορας του Φρόιντ και θεμελιωτής της καθαρτικής μεθόδου που οδήγησε στην ψυχανάλυση.

Η πλοκή εκκινεί από μια φανταστική υπόθεση, η Λου Σαλομέ ζητά από τον Μπρόιερ να θεραπεύσει τον Νίτσε από την απόγνωση του έρωτα, χωρίς να αποκαλύψει τον σκοπό της θεραπείας. Από αυτήν την απάτη γεννιέται μια συνάντηση δύο πνευμάτων που καθρεφτίζονται, ο Νίτσε, εγκλωβισμένος στις σκέψεις του περί δύναμης και μοναξιάς, και ο Μπρόιερ, φυλακισμένος σε έναν καταπιεσμένο έρωτα για μια πρώην ασθενή. Η θεραπεία μετατρέπεται σε αμοιβαία εξομολόγηση. Ο ένας θεραπεύει τον άλλον, και μέσα από την ψυχαναλυτική σχέση αναδύεται η προαιώνια αγωνία του ανθρώπου για νόημα.

Ο Γιάλομ, με μοχλό την επιστημονική του παιδεία, αξιοποιεί το μυθιστόρημα ως χώρο διαλόγου ανάμεσα στη φιλοσοφία και την ψυχολογία. Ο λόγος του παραμένει διαυγής και στοχαστικός, χωρίς ακαδημαϊκή αυστηρότητα. Μετατρέπει την ψυχαναλυτική συνεδρία σε σκηνή θεάτρου, οι ιδέες παίζουν ρόλους, συγκρούονται, εξομολογούνται. Η φιλία που γεννιέται ανάμεσα στους δύο άνδρες μοιάζει να πραγματώνει το ιδανικό της αλήθειας μέσω της οδύνης, εκεί όπου η φιλοσοφία συναντά την ψυχοθεραπεία και η επιστήμη την ποίηση της ύπαρξης.

Με αφορμή την παράσταση Il Vangelo di Cassandra. Annunciazione di Una Genesi (Ο Ευαγγελισμός της Κασσάνδρας. Γεννητικό άγγελμα) του Δημήτρη Δημητριάδη στο Ημιόκταγωνο Le Murate, Φλωρεντία στα πλαίσια του φεστιβάλ θεάτρου, Fabbrica Europa 2025, μιλάμε με την ηθοποιό, Gemma Hansson Carbone. 

Το Ημιόκταγωνο (Semiottagono) του πρώην σωφρονιστικού συγκροτήματος Le Murate, στη Φλωρεντία, μεταμορφώθηκε σε έναν χώρο καθαρής αντήχησης. Το δάπεδο σκεπάζεται από ένα ροζ πέπλο που αναδύεται από τη γη και τυλίγει αργά τη μορφή της Gemma Hansson Carbone· το ύφασμα γίνεται ένδυμα και σάρκα, κοστούμι και σώμα ταυτόχρονα. Στο κέντρο, μια φωνή αρχίζει να πάλλεται — άλλοτε ανάσα, άλλοτε κραυγή, άλλοτε ψίθυρος που διαλύεται στο φως. Εδώ η Κασσάνδρα του Δημήτρη Δημητριάδη δεν προφητεύει· αναπνέει. Μιλά όχι για το μέλλον, αλλά για το παρόν που κατακαίγεται από την επιθυμία, την πίστη και την απώλεια.

-Στην παράσταση Το Ευαγγέλιο της Κασσάνδρας, το σώμα μοιάζει να είναι ο τόπος όπου γεννιέται και πεθαίνει ο λόγος· δεν ερμηνεύει, αλλά συμβαίνει. Πώς προσεγγίσατε αυτή τη σωματική διάσταση του λόγου, όπου η φωνή δεν περιορίζεται στη μετάδοση του κειμένου αλλά το ενσαρκώνει;

Για μένα η λέξη δεν είναι ποτέ κάτι που «απαγγέλλεται», αλλά μια ουσία που τη διασχίζεις. Ένα ακόμη όργανο του σώματος — άυλο αλλά απτό, που έχει δόνηση, θερμοκρασία, βάρος. Στο Ευαγγέλιο της Κασσάνδρας η φωνή είναι το σώμα μέσα στο οποίο η λέξη γεννιέται· είναι το πνεῦμα που την ανασταίνει και την καταλύει. Ο Δημητριάδης γράφει λέξεις που δεν ζητούν να ειπωθούν, αλλά να ενσαρκωθούν. Το σώμα γίνεται προσωρινή κατοικία τους, μια σπηλιά αντήχησης. Δεν προσπαθώ να «πω» το κείμενο — αφήνω εκείνο να με περάσει, να με μεταμορφώσει. Κάθε ήχος, κάθε αναπνοή, γεννιέται από μια κίνηση και την ίδια στιγμή τη γεννά. Εκεί δεν υπάρχει πια διάκριση ανάμεσα στη φωνή και το σώμα· είναι μια συνεχής μετάβαση από το ορατό στο άυλο.

Με αφορμή την κυκλοφορία του νέου της βιβλίου με τίτλο «Θε μου, η Γιούρα…» από τις εκδόσεις Μετρονόμος, η Γιάννα Κουκά μιλάει στο Ποιείν για μια μνήμη που δεν χωρά σε συρτάρια, για τη φωνή ενός πατέρα που επιστρέφει μέσα από τα χειρόγραφά του και για το χρέος να διασωθεί η αλήθεια εκείνων που εξορίστηκαν, βασανίστηκαν, μα δεν λύγισαν.

Το βιβλίο της —μια συνομιλία ανάμεσα στη φωνή της κόρης και τη μαρτυρία του πατέρα— δεν αποτελεί μόνο πράξη αγάπης, αλλά και μια ηχηρή υπενθύμιση της συλλογικής ευθύνης απέναντι στη μνήμη. Η Κουκά μιλά για τη σιωπή των εξορίστων, για τον θυμό που μετατρέπεται σε αγώνα, για τη δύναμη της απλής γραφής που χωρά όλους τους ανθρώπους και για το βλέμμα εκείνο που κουβαλά τη λύπη που δεν φεύγει.

Με τρυφερότητα και καθαρό λόγο, αναμετριέται με μια ιστορία που πονά αλλά πρέπει να ειπωθεί. Γιατί, όπως λέει η ίδια, η μνήμη —ειδικά αυτή η μνήμη— δεν είναι φορτίο, αλλά καθημερινή μάχη: «Ποτέ ξανά φασισμός. Όχι άλλοι βασανισμένοι».

-Όταν κρατήσατε για πρώτη φορά στα χέρια σας τις μαρτυρίες του πατέρα σας από τη Γυάρο, ποιο ήταν το συναίσθημα που κυριάρχησε; Αναγνώριση; Πόνος; Ευθύνη; Κάτι άλλο;

Συγκίνηση. Ένιωσα πως ο πατέρας τα κατάφερε. Τυπώθηκε, όπως ήθελε. Θυμάμαι στην αρχή της έκδοσης του βιβλίου μου μού έλεγαν γνωστοί μου πως μπορεί εγώ να μην το έχω καταλάβει, να μην το νιώθω, αλλά έκανα κάτι σημαντικό. Σάστιζα. Εκείνοι επέμεναν. Έλεγαν και μου λένε ακόμη πως σώζω με κάποιον τρόπο την ιστορική μνήμη. Χρέος κι ευθύνη μου λοιπόν. Το ήθελα πολλά χρόνια, από τη μέρα που πέθανε. Με έπνιγε, αισθανόμουν πως έπρεπε κάποτε να το τυπώσω, σαν να είχα μια εκκρεμότητα που γύριζε πάνω από τη ζωή μου. Δεν έχει να κάνει μόνο με εκείνον το βιβλίο. Κι ας είναι η δική του ζωή εκεί μέσα. Έχει να κάνει με όλους τους ανθρώπους που εξορίστηκαν και βασανίστηκαν. ‘Ηθελα να τους τιμήσω.

-Η Γυάρος υπήρξε τόπος εξορίας αλλά και τόπος διαμόρφωσης χαρακτήρων. Ποια εικόνα αυτού του νησιού, όπως την περιγράφει ο πατέρας σας, νιώθετε πως αποτυπώνει περισσότερο την ουσία της εμπειρίας του;

Όσο περνά ο καιρός έχω την εντύπωση πως οι χουντικοί δεν έπιασαν ανθρώπους τυχαίους. Νομίζω – και στη διαδρομή του βιβλίου που είχα καλύτερα την ευκαιρία να γνωρίσω συγκρατούμενους του πατέρα μου και αγωνιστές της εξέγερσης του Πολυτεχνείου – πως οι άνθρωποι που συνελήφθησαν, φυλακίστηκαν και βασανίστηκαν, είχαν αυτό το κάτι της προσωπικότητας. Ο πατέρας μου ήταν πάντα αγωνιστής. Αν όμως μπορούσα να απομονώσω ένα στοιχείο για να απαντήσω στην ερώτηση θα ήταν η περιγραφή του όταν τους φώναζαν “Εδώ θα πεθάνετε, σκουλήκια”. Οι βρισιές πάνω τους σε έναν τόπο έρημο, στο θανατονήσι, μόνοι τους, χωρίς κανέναν, μακριά από όλους, μόνοι τους, ολομόναχοι, έρημοι, ερημωμένοι με τους βασανιστές. Δεν τον νίκησαν. Δεν έγινε ποτέ σκουλήκι. Ακόμη και με όλη αυτή την εξουσιαστική συμπεριφορά πάνω του. Παρέμεινε ένας τρυφερός άνθρωπος. Ίσως το μόνο που έμεινε έντονο κι ως το τέλος, όχι απλά ως εμπειρία αλλά ως βίωμα που φωνάζει από μακριά, και το έχω δει και σε άλλους συναγωνιστές του, είναι το βλέμμα. Κάτι έχει. Κάτι σαν λύπη, σαν λύπη που δε φεύγει.

Θεσσαλονίκη — Στις πρόβες του Ριχάρδου στη Γάζα, στο Θέατρο Τεχνών Θεσσαλονίκης, η ατμόσφαιρα μοιάζει ηλεκτρισμένη. Δύο γυμνοί άνδρες σηκώνουν προσεκτικά δύο σώματα γυναικών, ενώ στο βάθος προβάλλεται η εικόνα ενός παιδιού πίσω από ένα διάφανο φιλμ, το χέρι του απλωμένο προς το φως, σαν να ζητά αέρα. Η εικόνα αυτή —ταυτόχρονα ιερή και αφόρητα επίκαιρη— προμηνύει το τολμηρό εγχείρημα της ομάδας Ars Moriendi Theater Group, που στις 14 Νοεμβρίου θα παρουσιάσει σε πρεμιέρα το έργο Ο Ριχάρδος στη Γάζα, σε σύλληψη, δραματουργική σύνθεση και σκηνοθεσία Θάνου Νίκα.

Η παράσταση επιχειρεί μια επικίνδυνη σύνδεση: τον Σαίξπηρ με τη Γάζα, το αρχέτυπο του εξουσιομανή Ριχάρδου με την τραγωδία των αμάχων. Στη σκηνή, ο λόγος του Ριχάρδου Γ’ διασταυρώνεται με αποσπάσματα από το έργο της Caryl Churchill Seven Jewish Children και μαρτυρίες Εβραίων της Θεσσαλονίκης που χάθηκαν στο Άουσβιτς. Από τη συνάντηση αυτή δεν προκύπτει διδακτισμός, αλλά μια θεατρική τελετουργία μνήμης. Ο Νίκας δεν κατασκευάζει ένα θέαμα· ανασύρει φωνές. Το σώμα των ηθοποιών γίνεται φορέας Ιστορίας, ένας χορός που κυμαίνεται ανάμεσα στην εξομολόγηση και την εξέγερση.

Για πολλά χρόνια στον συγγραφικό, στον ευρύτερο πολιτιστικό χώρο της Μεσσηνίας και με μακρά θητεία στα Δ.Σ. της Πανελλήνιας Ένωσης Λογοτεχνών και της Ένωσης Μεσσήνιων Συγγραφέων, ο Βασίλειος Ρ. Φλώρος έχει ήδη αφήσει ένα ισχυρό αποτύπωμα όχι μόνο στους ανθρώπους των γραμμάτων, του θεάτρου και της διάσωσης της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς αλλά πλέον και στον απλό, στον καθημερινό άνθρωπο που αγαπά να βλέπει θέατρο και να αφουγκράζεται παραστάσεις που αποπνέουν ήθος.

Σκεπτόμενο και βαθιά πολιτικό ον, ο Βασίλειος Ρ. Φλώρος έχει μεταφέρει τους ποικίλους προβληματισμούς και τους φιλοσοφικούς και υπαρξιακούς στοχασμούς του τόσο στα βιβλία του, όσο και στην ποίηση και στα θεατρικά έργα που έχει γράψει και σκηνοθετήσει ο ίδιος. Σε όλη τη θεατρική πορεία του προσπαθεί να βγάλει κρυμμένες ανθρώπινες δυνάμεις και αλήθειες περισσότερο με συνεργάτες που θέλουν να εκφραστούν μέσα από τη θεατρική πράξη.

Συνοδοιπόρησε λοιπόν με ερασιτεχνικές θεατρικές ομάδες και παρουσίασε κατά καιρούς και δικά του θεατρικά έργα πάντα με ανθρωποκεντρικό περιεχόμενο. Τα τελευταία χρόνια ως σκηνοθέτης στο Θεατρικό Εργαστήρι Μεσσήνης δίδαξε κωμωδία αλλά με υπαρξιακό ή πολιτικοκοινωνικό περιεχόμενο και όταν αισθάνθηκε ότι η ομάδα του αντέχει να φύγει στα ψηλά, ετοίμασε μαζί της και παρουσίασε το δικό του θεατρικό έργο «Μινώταυρος-Τα αθώα τέρατα». Το κείμενο διακρίνεται από διαχρονικό φιλοσοφικό, υπαρξιακό και ψυχολογικό προβληματισμό έμμεσα όμως παραπέμπει και σε σημερινά ζητήματα. Η ομάδα ασκήθηκε σκληρά και εντατικά και όλοι ανεξαιρέτως οι συντελεστές απογείωσαν τις δυνατότητές τους στο θέατρο της Αρχαίας Μεσσήνης, στη Μεσσήνη, στην Καλαμάτα και στην Αθήνα -αντίστροφη κίνηση από τη συνηθισμένη της μετακίνησης αθηναϊκών παραστάσεων στην επαρχία.