Ο Καβάφης είναι πλέον παγκόσμιος Ποιητής. Ακούγεται παράξενο. Και όμως η Ιθάκη (του), 100 χρόνια μετά (γράφτηκε το 1910, δημοσιεύτηκε το 1911),το πιο …διάσημο ποίημα του μεγάλου Αλεξανδρινού , δεν έχει ακόμη αποκωδικοποιηθεί.

Για να πάψει η Καβαφική “Ιθάκη” να είναι …μυστηριώδης νήσος .
100 χρόνια μετά…! Το αληθινό νόημα της Καβαφικής Ιθάκης

Η Τέχνη ήταν και είναι , πάντα , μορφή νόστου -επιστροφής !!! Η Ιθάκη του Καβάφη εντέλει είναι η δεύτερη ανάγνωση της ζωής. Σ’αυτή την ΔΕΥΤΕΡΗ ανάγνωση (Νόστο) τα ΤΟΠΟΣΗΜΑ ( μυθολογικά , ιστορικά…) έχουν ελάχιστη έως μηδαμινή σημασία ( …Κι αν φτωχική τη βρεις , η Ιθάκη δεν σε γέλασε….). Γιατί τα τοπόσημα “Ιθάκες” ( είτε λέγονται Ιθάκη , είτε Αλεξάνδεια , είτε Μαραθώνας….) εντάσσονται στην λογική της ΠΡΟΣΩΡΙΝΟΤΗΤΑΣ , οξειδωμένης από τον “φόβο” των Λαιστρηγόνων,των Κυκλώπων και του θυμωμένου Ποσειδώνα ή από τον “σωρό” των στρατιωτών του Μαραθώνα.

Ο πρώτος που θα αποκαλύψει τον κύκλο: προσωρινότητα των ανθρωπίνων και νόστος- Τέχνη , είναι ο Όμηρος. Άλλωστε και η Ομηρική Ιθάκη , είναι ένας “αλλότριος” χώρος για τον Οδυσσέα, το αντίστοιχο δηλαδή , νοηματικά και αισθητικά , της “φτωχικής” Καβαφικής Ιθάκης . (Σημ. εννοώ τον ΟΜΗΡΙΚΟ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ -Οδυσσέα που ο Δημιουργός του Όμηρος τον θέλει να φεύγει ΗΓΕΤΗΣ και να επιστρέφει ΚΡΥΠΤΟΜΕΝΟ ανθρωπάκι και ΟΧΙ τον… γλυκανάλατο Οδυσσέα των Γραμματικών και των ηθικολόγων ). Ο Όμηρος λοιπόν, είναι η αφετηρία και της Καβαφικής Ιθάκης . Εντυπωσιακοί στην απλότητά τους, πλην ιδιοφυώς αινιγματικοί, οι Ομηρικοί στίχοι: που αρχίζουν στο πρωτότυπο ” Πάντων μεν κόρος εστί και ύπνου και φιλοτητος……..” και σε μετάφραση : “Σε όλα υπάρχει κορεσμός , στον ύπνο , στον Έρωτα(=σεξ) και στον χορό τον όμορφο και το γλυκό τραγούδι, κι όμως αυτά είναι που γυρεύουμε να τα χαρούμε πάλι” , Ιλιάδα, ραψ. Ν 636-639.

Το 1914 ο Viktor Šklovskij, ένας από τους πρωτεργάτες του ρωσικού φορμαλισμού, τόνιζε τα εξής:

Στις μέρες μας η παλαιά τέχνη είναι ήδη νεκρή, ενώ η νέα δεν έχει ακόμα γεννηθεί. Τα πράγματα είναι επίσης νεκρά – έχουμε χάσει την αίσθηση του κόσμου. […] Μόνον η δημιουργία νέων καλλιτεχνικών μορφών μπορεί να αποκαταστήσει την αντίληψη του ανθρώπου για τον κόσμο, να αναστήσει τα πράγματα και να άρει την απαισιοδοξία .

Η εισαγωγική αυτή παράθεση θα μας οδηγήσει συνειρμικά στην κρίση της νεοελληνικής ποίησης, την οποία ο Βαγενάς ονοματίζει μεταξύ άλλων και ως κρίση του ελεύθερου στίχου σημειώνοντας πως: «…σήμερα βρισκόμαστε όχι στην αρχή αλλά στο τέλος μιας ποιητικής εποχής». Η παρατήρηση αυτή αντανακλά μια υπάρχουσα και διαιωνιζόμενη κατάσταση, η οποία πλέον λειτουργεί ως ένας εν δυνάμει απειλητικός βρόχος για την ποιητική γραφή του σήμερα, αλλά και του αύριο. Μετά τη γενιά του ʼ30 και τις δύο πρώτες μεταπολεμικές γενιές φαίνεται πως η ποιητική γραφή ολοένα και συχνότερα εμφανίζει πολλαπλά δείγματα μιας αναιμικής κατάπτωσης και εν γένει ανικανότητας να εκφράσει αισθητικές αξίες εφάμιλλες των προαναφερθεισών γενεών. Τούτο ασφαλώς το γεγονός δεν είναι αποκομμένο από τις εποχές και τις εγγενείς κοινωνικές συνθήκες που γεννάνε την εκάστοτε ποιητική γραφή. Η γενιά του ʼ30, επί παραδείγματι, επανέφερε τον προβληματισμό πάνω στην ελληνικότητα και παρά τις αντικρουόμενες απόψεις γύρω από το μύθο του ελληνοκεντρισμού που καλλιέργησε ή όχι, σχετίζεται με το μοντερνισμό και την πρωτοποριακή γραφή μέσα σʼ ένα ιστορικό περιβάλλον, όπου οι νωπές μνήμες και τα βιώματα του Αʼ Παγκοσμίου Πολέμου, της Μικρασιατικής Καταστροφής και της ανταλλαγής των πληθυσμών, καθώς και το ξέσπασμα του Βʼ Παγκοσμίου Πολέμου προσφέρουν ένα συνταρακτικό ιστορικό-κοινωνικό πλαίσιο. Όπως επίσης και οι δύο πρώτες μεταπολεμικές γενιές θα γαλουχηθούν υπό το σκοτεινό φως της κατοχής, της αντίστασης και του εμφυλίου πολέμου φτάνοντας στην επταετία της χούντας κατά το τέλος της οποίας εκκολάπτεται η γενιά του ʼ70. Τα ιστορικό-κοινωνικά ερεθίσματα αν μη τι άλλο είναι ισχυρότερα σε σχέση με αυτά της περιόδου που θα ακολουθήσει από τη μεταπολίτευση έως το σήμερα, όπου η γενιά του ʼ80 και η θεματική του ιδιωτικού οράματος θα στιγματίσουν και θα τελματώσουν την ποιητική γραφή έως και τις ημέρες μας.

Ο καλλιτέχνης είναι ο δημιουργός των «ωραίων» πραγμάτων.
Ο σκοπός του καλλιτέχνη είναι να αναδείξει την Τέχνη και να καλύψει/σβήσει τον καλλιτέχνη.
Κριτικός είναι αυτός που μπορεί να μετατρέψει/μεταφράσει με διαφορετικό τρόπο ή με ένα καινούργιο υλικό, την αντίληψή του για κάτι ωραίο.
Τόσο η ύψιστη όσο και η χαμηλότερη μορφή κριτικής είναι μια μορφή αυτοβιογραφίας (του κριτικού)…
Αυτοί που μπορούν να διακρίνουν τα άσχημα μέσα στα όμορφα πράγματα, είναι απλά διεφθαρμένοι, χωρίς να μπορούν να θεωρηθούν χαριτωμένοι. Και αυτό είναι λάθος.
Αυτοί που μπορούν να διακρίνουν τα όμορφα μέσα στα όμορφα είναι όσοι μπορούν να θεωρηθούν καλλιεργημένοι . Γιʼ αυτούς υπάρχει ελπίδα…
Είναι οι «εκλεκτοί» για τους οποίους τα ωραία πράγματα σημαίνουν μόνο «Ομορφιά».

Η Ιδέα ενός ηθικού ή ενός ανήθικου βιβλίου , δεν υπάρχει.
Τα βιβλία είναι απλώς, καλογραμμένα, ή κακογραμμένα. Και αυτό είναι όλο.

Εισήγηση στο Συμπόσιο Πάτρας, Απρίλιος 2002

Ακούστε ΕΔΩ

Μεταθανάτιο

Θρυμματίστηκε ο καθρέφτης μου
Και το χαμόγελό μου

Πίσω απ’ τα σύννεφα
Μια λευκή μορφή
Με περιμένει
Μακραίνοντας του χαμογέλιου μου τα θρύμματα

Ύστερα έρχεται το σκοτάδι
Μια αιχμή λαμπερή
Ένα μεγάλο μάτι που αργοπορεί σε κάθε γραμμή
Το κρύο και η αλήθεια

Ένας καπνός που βγαίνει από το στήθος μου

Όσοι ξεκινούν για την περιπέτεια της τέχνης- θα πρέπει να ξέρουν πως “η ιστορία της ομορφιάς συμπληρώθηκε”, δεν περιμένει εκείνους που θα την αποσώσουν. Και εκείνο που κάνουν πάντα οι αφοσιωμένοι της δεν είναι παρά ένας αγώνας να ξαναβρούν αυτό που χάθηκε, ξαναβρέθηκε , ξαναχάθηκε κάτω από βοηθητικές ή αντίθετες συνθήκες, ένας αγώνας δύσκολος και ασταμάτητος…
…Θα πρέπει αυτό καλά να το αποφασίσομε όταν: Όλοι μαζί κινούμε συρφετός για την περιπέτεια της τέχνης… να μη θαρρούμε πως η ομορφιά προσμένει από εμάς τίποτα… ή πως στηρίζεται στη ματαιότητα , τις περισσότερες φορές, και στη φιλόδοξη μοναδικότητά μας…
… η τέχνη δεν κρέμεται από καιρούς και τόπους, από φυλές και πατρίδες, αλλά “… ψάχνει και βρίσκει την ομορφιά με όλες τις συνθήκες και σε όλες τις εποχές, όπως έκανε ο μεγάλος αρχιερέας της Ρέμπραντ, που έβλεπε γραφικότητα, μεγαλοσύνη, αρχοντιά και αξιοπρέπεια στην οβριακή του Άμστερνταμ, και δεν οδυρόταν πως οι κάτοικοί της δεν ήταν Έλληνες”…
…Με τη γλώσσα, βέβαια, παραμορφώνουμε την αλήθεια, την περνάμε αναγκαστικά από το πρίσμα της γλώσσας μας το παραμορφωτικό, αλλά με τη γλώσσα λυτρωνόμαστε και λυτρώνομε το ποσοστό εκείνο της αλήθειας, οσοδήποτε μικρό ή απόκληρο, να το πει κανένας έτσι, που δόθηκε στον άνθρωπο να το βρίσκει, να το καταγράφει, και να το χαίρεται…
… Ας μην οδυρόμαστε, λοιπόν, για τις ανάποδες περιστάσεις. όχι νοσταλγικές κλάψες και άσκοπη παραπόνεση για την εποχή. Η εποχή είμαστε εμείς. Και τίποτα να μη γίνεται στο φανερό ή και να περιμένομε χίλια χρόνια το είπαμε: the story of the beautiful is alredy complete. Αυτονόητο στο σημείο αυτό πως “συμπληρώθηκε” δε σημαίνει εξαντλήθηκε….
…Μια τέτοια γνώση δεν απελπίζει. Αντίθετα, μοναχά η γνώση αυτή ( και η ατέρμονη ταπείνωση που φέρνει μαζί της) εξασφαλίζει την αληθινή χαρά της δημιουργίας… μοναχά η γνώση αυτή μπορεί να δώσει το σωστό μέτρο για τον καθένα από εμάς, τι αξίζει αληθινά και τι δεν αξίζει μέσα σε αυτό που κάνομε.

Ζήσιμος Λορεντζάτος, 1985.