G. Courbet, Baudelaire

ΤΟ ΑΙΝΙΓΜΑ ΤΗΣ ΜΕΛΑΓΧΟΛΙΑΣ ΣΤΑ ΠΕΖΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΜΠΩΝΤΛΑΙΡ.
(ΕΠΙΛΕΚΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ. ΣΕ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΟΙΗΤΙΚΩΝ, ΔΙΑΚΕΙΜΕΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΔΙΑΣΥΝΔΕΣΕΩΝ.)

μεθύστε χωρίς διακοπή με κρασί, με ποίηση, με αρετή!
με ό, τι θέλετε!
C. Baudelaire

Ο 19ος αι. χαρακτηρίζεται ή από ορισμένους κατηγορείται για την αποσπασματική του φύση και πολλαπλότητα, καθώς επίσης και για την έλλειψη ενότητας στην τέχνη. Ο Μπωντλαίρ τον ορίζει ως άπιστο αιώνα ενώ άλλοι υιοθετούν τον τίτλο «αιώνας της αστικής τάξεως », «ο αιώνας του υποκειμενισμού» αλλά και «αιώνας του ατομικισμού». Στον αιώνα αυτόν ανάγεται σύμφωνα με μελέτες η καταγωγή των μεγάλων ευρωπαϊκών πόλεων. Έτσι, σ’ αυτόν ανάγει τις ρίζες της η δημιουργία νέων συνηθειών, θεσμών επιστημονικών και πνευματικών μεθόδων. Η δομή μιας νέας κοινωνίας συγκροτείται και παράλληλα ενισχύεται η νέα αστική τάξη. Η δημοκρατία του εθνικισμού και του κομμουνισμού καθώς και επαναστατικών αφυπνίσεων κατάγονται επίσης από το 19ο αι. οδηγώντας σε αντιφατικά αισθήματα και στο διφορούμενο χαρακτηρισμό αυτού.

Mία από τις κύριες τάσεις στα χρόνια αυτά αποτελεί η ανάδυση του ρεύματος του Ρομαντισμού, κίνημα χαρακτηριζόμενο από πολλούς ως νοσηρό και υστερικό. H εμφάνιση του όρου ρομαντικός ξεκινά από την Αγγλία συνδεόμενη με τις παλιές ρομάντζες δηλαδή διηγήματα ιπποτών που προκρίνουν τον στόμφο, την υπερβολή και το υψηλό μέσα σε πλαίσια του απραγματοποίητου και του φανταστικού ατελέσφορου. Με το πέρασμα των χρόνων ο όρος επαναπροσδιορίζεται και άπτεται εγκωμιαστικών σχολίων συνδεόμενων με τον χαρακτηρισμό fine . Την ίδια εποχή ο όρος εισάγεται στη Γαλλία με τους όρους romanque, pittoresque (γραφικό) ενώ ως mot anglais δηλαδή romantique χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον Letourner. Στη Γερμανία, ο όρος προβιβάζεται από την Αγγλία, μέσω του έργου του Tomson, με το όνομα romantisch αντικαθιστώντας τον όρο romanhaft . Η γέννηση λοιπόν του Ρομαντισμού σε Αγγλία, Γαλλία και Γερμανία την ίδια περίοδο θα μπορούσαμε να πούμε πώς συνδέεται με την διαδικασία εκσυγχρονισμού της καπιταλιστικής ανάπτυξης . Σύμφωνα με τον Isaiah Berlin η σπουδαιότητα του ρομαντισμού έγκειται στο γεγονός πώς το κίνημα αυτό αποτέλεσε τη μεγαλύτερη στροφή στη συνείδηση της Δύσης και πώς οι υπόλοιπες στροφές που σημειώθηκαν στη διάρκεια του δέκατου ένατου και εικοστού αιώνα δέχτηκαν τη βαθιά επίδραση του Ρομαντισμού . Στον 19ο αι., ο όρος συνδέεται άρρηκτα με την έκρηξη συναισθημάτων, το έρεβος και την εκκεντρικότητα μέσα σε ένα κλίμα μελαγχολικής διάθεσης και συνειδητοποίησης της τραγικής αίσθησης της ζωής. Στην παρούσα μελέτη λοιπόν, θα ορίσουμε ως πεδίο μελέτης την εστίαση γύρω από την εκδήλωση της μελαγχολικής αυτής διάθεσης όπως αυτή πραγματώνεται στη Μελαγχολία του Παρισιού του Μπωντλαίρ, σε ένα φάσμα κειμενικών αλλά πολλές φορές και εικαστικών διασυνδέσεων.

Σκαντζόχοιρος και γάτες

Σκαντζόχοιρος, ο νυχτερινός μας επισκέπτης και φίλος
μεσ’ στα λουλούδια και στα χόρτα,κοντά στην βρύση.
Κοντά μας και γύρω μας οι γάτες της γειτονιάς
απ’ τις οποίες μία πολιτογραφήθηκε ως του σπιτιού
και νιώθει ότι είναι του σπιτιού
και ζηλεύει τις άλλες ,
αλλά είναι η πιο δειλή γάτα.
Από πάνω τ’ αστέρια μάς ψιθυρίζουν .

Γι’ αυτή την τόσο δειλή γάτα
που όχι μόνο όταν βλέπει σκύλους ,
αλλά και όταν της θυμώνει μια κιτρινοκαφέ γάτα,
σκαρφαλώνει στη μουριά ή στην λεύκα…
Ε, λοιπόν είδα αυτήν την τόσο δειλή γάτα μας,
να κυνηγάει ένα μεγαλούτσικο σκυλάκι,
όταν αυτό όρμησε στα γατάκια της.
Τι θάρρος δίνει και σε μια φοβητσιάρα γάτα
η μητρική αγάπη!!!

Ο χρονότοπος της ανατροπής

Όταν πήρα στα χέρια μου το τρίτο στη σειρά εκδοθέν λογοτεχνικό έργο του Κυριάκου Δημητρίου (Άνθρωποι στο βαγόνι. Διηγήματα, Αθήνα, Οκτώβριος 2016, σ.176), προτού καν αρχίσω την ανάγνωση, σταμάτησα και πάλι στην εικόνα του εξωφύλλου. Τέσσερις άνθρωποι, ένα ηλικιωμένο ζευγάρι, ένας νεότερος άντρας και ένα αγόρι του οποίου το πρόσωπο δε φαίνεται, καθώς ατενίζει έξω από το παράθυρο, έχοντας την πλάτη γυρισμένη, βρίσκονται σε έναυ βαγόνι. Μορφές βγαλμένες από περασμένους αιώνες, του δεκάτου εννάτου αιώνα που τόσο πολύ αγαπάει ο συγγραφέας, μορφές κουρασμένες, τσακισμένες, πλην του παιδιού δίπλα στο φωτεινό παράθυρο. Βέβαιη πως η εικόνα δεν επιλέγηκε τυχαία αναζητώ στο οπισθόφυλλο πληροφορίες. Έργο του Γάλλου χαράκτη Charles Maurand (1842-1889), τεχνίτης ο οποίος επιδόθηκε, κυρίως, στην αναπαράσταση ανθρώπινων μορφών σε ξυλογραφίες και χαλκογραφίες. Πρόκειται, λοιπόν, για μια ασπρόμαυρη γκραβούρα η οποία, στο εφώφυλλο της συλλογής, αποκτά αποχρώσεις της ώχρας και του κεραμιδιού.
Με τη χρωματική μεταμόρφωση της πρωτότυπης εικόνας ο Δημητρίου την ανανεώνει και την επανερμηνεύει με ένα δικό του λογοτεχνικό κείμενο, τη συλλογή των δώδεκα διηγήματων με τίτλο Άνθρωποι στο βαγόνι. Αν υποθέσουμε ότι ανάμεσα στο χαρακτικό του Charles Maurand και το λογοτεχνικό έργο του Δημητρίου, υπάρχει μια συνάφεια, αναπτύσσεται ένας ειδολογικός διάλογος, τότε το Άνθρωποι στο βαγόνι μας συστήνεται ως ένα λογοτεχνικό έργο που ερμηνεύει ένα άλλο έργο τέχνης που το προὔποθέτει, το οικειώνεται και το μεταμορφώνει σε ένα καινούριο έργο τέχνης, τη συλλογή διηγημάτων Άνθρωποι στο βαγόνι.Το σκίτσο προδιαθέτει για ένα καινούριο αναγνωστικό ταξίδι στο χρόνο, υπόσχεται καινούριες (ή όχι;) ανθρώπινες ιστορίες, ενώ η τεχνική του chiaroscuro, ίσως, να είναι το ερμηνευτικό κλειδί που θα ξεκλειδώσει το νέο λογοτεχνικό έργο του Δημητρίου.

`

«Σʼ αυτό το φέρετρο ακουμπά η Ελλάδα»!…
Άγγελος Σικελιανός,
28 Φεβρουαρίου 1943.

`

ΕΜΕΙΣ ΟΙ ΕΡΓΑΤΕΣ

Εμείς οι εργάτες είμαστε που με τον ίδρωτά μας
ποτίζουμε τη γη για να γεννά
καρπούς, λουλούδια, τʼ αγαθά του κόσμου ολόγυρά μας•
φτωχή, αλουλούδιαστη, άκαρπη μονάχα η αργατιά.

Εμείς οι εργάτες είμαστε που με τον ίδρωτά μας
ζυμώνουμε του κόσμου το ψωμί•
πιο δυνατά κι απʼ τα σπαθιά τα χέρια τα δικά μας
και μʼ όλο το αλυσσόδεμα, σκάφτουν, και η γη πλουτεί.

Στου κόσμου τους θησαυριστές, το βιος σου, εργάτη, νόμοι
στο τρώνε αδικητές χωρίς ντροπή.
Αγκαλιαστείτε αδέρφια, ορθοί! Με μια καρδιά, μια γνώμη,
Δικαιοσύνη, βρόντηξε, και λάμψε, Προκοπή!

«Δειλοί και Σκληροί Στίχοι»
Κωστής Παλαμάς

`

Ο Διονύσιος Σολωμός έψαλλε και εδόξαζε Ελευθερία και Γλώσσα! Όμοια περίπου και ο Κωστής Παλαμάς: Ρωμιοσύνη και Γλώσσα! Επικεφαλής της Γενιάς του 1880 ο νεότερος ποιητής, από την επίπλαστη απαισιοδοξία των καθαρολόγων ρομαντικών, έστρεψε την ελληνική ποίηση «στην πολύπαθη τη Ρωμιοσύνη». Προέβαλε «τη Βασίλισσα Ελλάδα…με νέα φωνή ελληνίδα».
Έχει αποδεχτεί την κληρονομιά του εμβληματικού Ζακύνθιου και τις ευρωπαϊκές ποιητικές τάσεις της εποχής, ως δημιουργική προσωπικότητα. Γενναία παραστέκεται στους αγωνιζόμενους δημοτικιστές («Ο μαλλιαρισμός είναι η αρετή μου», δηλώνει) και παράλληλα αποκαλύπτει θαυμαστό γλωσσοπλαστικό ταλέντο. Με ασκητική αφοσίωση, από το «κελί» της αθηναϊκής οδού Ασκληπιού 3, οδηγεί πάμπλουτη τη λαλιά του Νέου Ελληνισμού σε πανύψηλη κορυφή λυρικής και επικής ποίησης.

`

`

Από την εκδήλωση της Επιθεώρησης Ποιητικής Τέχνης, Ποιείν, www.poiein.gr και του περιοδικού και εκδόσεων Μετρονόμος στη Βιβλιοθήκη Βολανάκη, “Τεσσερις στιχουργοί μιλούν για τον αγαπημένο τους ποιητή ʽ που πραγματοποιήθηκε στις 20 Δεκεμβρίου 2015.
`
Η μητέρα μου δεν είχε ιδιαίτερη σχέση με την ποίηση αλλά συνήθιζε να με κοιμίζει με ποιήματα του Παλαμά και μάλιστα με τον Τάφο. Ακόμα δεν έχω καταλάβει γιατί επέλεξε τον θρήνο του ποιητή για τον θάνατο του μικρού παιδιού για να με παραδίδει στην αγκαλιά του Μορφέα, ωστόσο μπορεί το μοιρολόι αυτό να στοίχειωνε τον ύπνο μου, αλλά αυτή της η συνήθεια μαζί με την παράδοση της Καρπάθου που μου μετεφερε ο πατέρας μου να συνδιαλεγόμαστε μέσω αυτοσχέδιων μαντινάδων, με εισήγαγαν στον κόσμο της ποίησης ο οποίος ευτυχώς είναι έως σήμερα η ασφάλειά μου αν και όχι βολικός και ξεκούραστος όπως τον παρουσιάζουν πολλοί.

Από τότε αγάπησα πολλούς ποιητές και συνεχίζω να ανακαλύπτω νέους και να παθιάζομαι με τη γραφή τους. Κάθε φορά μπαίνω σχεδόν εμμονικά στο έργο τους διαβάζω για τον βίο τους, προσπαθώ να ανακαλύψω ανέκδοτα ποιηματά τους που δεν έχουν βγει στο φως. Όμοια αντιμετωπίζω και τους νέους ποιητές, αυτούς που με αφορούν τους ξεκοκκαλίζω κυριολεκτικά. Η ερώτηση ποιος είναι ο αγαπημένος σου ποιητής όμως με ζορίζει, γιατί νιώθω ότι κάποιον θα προδώσω. Όταν μου έκανε την πρόταση ο Σπύρος Αραβανής, πέρασαν αστραπιαία από το μυαλό μου σε λίγα δευτερόλεπτα σχεδόν όλοι οι αγαπημένοι ποιητές ο Σεφέρης ο Καρούζος, ο Ρίτσος, ο Γκάτσος, ο Λάγιος, ο Βάρναλης, ο Καρυωτάκης, ο Ανανωστάκης, ο Καβάφης, ο Ελύτης αλλά και ο Ρεμπώ, ο Γουέιτς η Πλαθ, ο Νερούντα, ο Βιγιόν, ο Ρίλκε, ο Τόμας , ο Χικμέτ, ο Πάουντ και σταματώ εδώ γιατί πάλι κάποιον δεν θα αναφέρω κι είναι κρίμα.

Μετά από λίγα δευτερόλεπτα όμως είπα τον Λειβαδίτη. Ενστικτωδώς αστραπιαία και σταθερά. Μετά έκατσα να σκεφτώ γιατί σχεδόν αυτόματα τον επέλεξα .

Πρώτα μου ήρθε στο μυαλό ένα απόσπασμα σαν αυτοσύσταση.

“Κι εγώ ποιος ήμουν
ένας τρελός για επαναστάσεις και άλλα πράγματα χαμένα
και κάθε που χτυπούσαν οι καμπάνες ένιωθα να κινδυνεύει η ανθρωπότητα
κι έτρεχα να τη σώσω
κι όταν ένα παιδί κοιτάει με έκσταση το δειλινό
είναι που αποθηκεύει θλίψη για το μέλλον”