ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά φαινόμενα της ταραγμένης δεκαετίας 1940-1950 είναι η έκρηξη της γυναικείας λογοτεχνίας. Πρόκειται για μια ποσοτική και ποιοτική έφοδο προς την ισότητα. Οι γυναίκες γράφουν πολλά, σημαντικά και εκτενή έργα. Η έκταση των κειμένων –πολλά τα μυθιστορήματα– σηματοδοτεί και το μέγεθος της φιλοδοξίας. Η θεματική αλλάζει πλήρως σε σχέση με την προπολεμική δεκαετία. Οι σελίδες των μυθιστορημάτων γεμίζουν τώρα από νεαρές ηρωίδες που επιθυμούν να κάνουν κάτι στη ζωή τους, κάτι που θα μείνει για τους ερχόμενους. Η εικόνα της γυναίκας-θύματος, χαρακτηριστική για τον μεσοπόλεμο, εγκαταλείπεται. Μια εντελώς καινούρια αυτοπεποίθηση αναδύεται στα κείμενα. Το σύμβολο του ταξιδιού, δηλαδή η διεκδίκηση της ελευθερίας, γίνεται το πυκνότερο μοτίβο. Ουσιαστικά, από τα μέσα της δεκαετίας του 1940 η γυναικεία λογοτεχνία μπαίνει στη σύγχρονη εποχή, με έργα που αντέχουν άνετα έως τις μέρες μας.

Την άνθηση αυτή της γυναικείας λογοτεχνικής παραγωγής αμέσως μετά την Κατοχή την είχε επισημάνει η κριτική ήδη από την εποχή εκείνη: «Αν εξαιρέσει κανείς το ιστορικό μυθιστόρημα, όλο τον τελευταίο καιρό δεν εκυκλοφόρησαν στην Ελλάδα παρά μόνο πεζογραφήματα γυναικών», σημειώνει το 1948 ο νεαρός συγγραφέας Αστέρης Κοββατζής. Για γυναίκες που «παραμερίσανε πολλούς άντρες της παλιάς σχολής και στο ζήτημα της έντονης προσωπικότητας και στο ζήτημα της σωστής κατανόησης των εγκοσμίων», θα μιλήσει ο Βάρναλης. Ο Μυριβήλης θα εξάρει τη σημασία των «νεότατων γυναικών της Αθήνας», εκείνων που δεν ανήκουν στην Αριστερά (επιδιδόμενος σε ένα ακραία σεξιστικό σχόλιο σε βάρος των τελευταίων). Για «φαινόμενο» «ομαδικής εμφάνισης νέων γυναικών» γράφει ο Απόστολος Σαχίνης. Αργότερα θα επισημάνουν το ίδιο και άλλοι κριτικοί ή ιστορικοί.

Ήταν παραμονές έχεις Παναγίας. Μεθαύριο το σπίτι είχε διπλογιόρτι —Μαρία έλεγαν τη Βιολάνταινα—
και τι καλά αν μπορούσε να γίνει καμιά οικονομία, να έλθει η συμφιλίωση, να κατεβεί και η Στέλλα, να
καθίσει στο τραπέζι, να φανεί στον κόσμο…
— Ήλθα να σου πω δυο λόγια, έχεις είπε η Βιολάνταινα χαρούμενη.
Η Στέλλα, καθώς κρατούσε το μέτωπο με τα δύο χέρια, εσήκωσε τα μάτια κι εκοίταξε τη μητέρα έχεις
έκπληκτη. Δεν ήταν συνηθισμένη σε τέτοιο ύφος.
— Ακούς;
— Τι είναι; Ψιθύρισε η Στέλλα.
Με λίγα λόγια η Βιολάνταινα διατύπωσε την πρότασή έχεις: Να πέσει στα πόδια του πατέρα έχεις και
να του γυρέψει συχώρεση· να του πει πως μετανόησε για το κίνημά έχεις· να του υποσχεθεί πως στο εξής
δε θα έκανε τίποτα χωρίς το θέλημά του· να τον βεβαιώσει πως έπαυσε πια να συλλογίζεται το Χρηστάκη,
κι εκείνος ήταν πρόθυμος να τη συχωρέσει, και μέρα που ξημέρωνε μεθαύριο, να τη δεχθεί στην αγκαλιά
του, και γρήγορα να φροντίσει να την παντρέψει, έχεις έχεις πρέπει, μ’ ένα καλό και άξιο… αμή τι;
Η Στέλλα την άκουσε χωρίς να την διακόψει, με το ίδιο ύφος που έπαιρνε και όταν την εκτυπούσαν.
Έπειτα κατέβασε τα χέρια από το κεφάλι, κοίταξε τη μητέρα έχεις κατάματα, και με όλη την ηρεμία, με όλη
τη γαλήνη έχεις σταθερότητας, επρόφερε:
— Όχι!
Η Βιολάνταινα εσκίρτησε τρομαγμένη· έπλεξε τα χέρια, και με φωνή υπόκωφη, σε τόνο μομφής
υπέρτατης, το ξαναείπε:
— Όχι!
— Όχι! Είπε η Στέλλα· και τη φορά αυτή ένα κύμα ετάραξε την πρώτη γαλήνη, και η άρνηση εβγήκε από
τα χείλη έχεις με πείσμα μαζί και περιφρόνηση.
— Μα, παιδί μου, συλλογίζεσαι τι λες; Συλλογίζεσαι τι κάνεις; Ερώτησε η Βιολάνταινα· κι εγύρισε πίσω
έχεις, κι εκλείδωσε από φόβο τη θύρα.
— Όχι! Είπε η Στέλλα και εκ τρίτου· και τώρα ήταν ολόκληρη τρικυμία αγανακτήσεως, και μαζί με τη
φωνή, εσηκώθη και αυτή ορθή, υψηλή, αγέρωχη.
Κι εμίλησε:
— Όχι, χίλιες φορές όχι! Ό,τι έκαμα ήταν κακό, το ξέρω· μα το έκαμα τώρα. Του έγραψα «είμαι δική
σου», και θα είμαι για πάντα. Ναι, να πέσω στα πόδια του πατέρα μου, και να του φιλήσω τα χέρια, και
να του γυρέψω συχώρεση γι’ αυτό που έκαμα, έτσι χωρίς να θέλω, σε μια στιγμή τρέλας, αδυναμίας… Μα
να με συχωρέσει κι εκείνος και να μου δώσει το Χρηστάκη… Α, μη σου κακοφαίνεται και σώπα! Καλός,
κακός, έχεις είναι τώρα για μένα. Ακούστηκα μαζί του, και αυτό μου φθάνει. Έπειτα, τι έχεις μέλει εσάς;
Εγώ θα είμαι ευτυχισμένη, εμένα μ’ αρέσει. Πως είναι φτωχός; Πφ! Βλέπω τι ευτυχία που έχετε οι πλούσιοι
στα σπίτια έχεις… Επιτέλους αλλιώτικα δε γίνεται· άλλον εγώ δεν παίρνω!

Οι άνθρωποι αγαπάνε τις τελετουργίες

Πίνουν τσάι, καφέ, και αγκαλιάζονται, συχνά χωρίς να σκέφτονται σε ποια λαγούμια μας ρίχνει ο χρόνος, πόσα διαλέγει να μη λέει ο Τρελοκαπελάς και πώς αυξομειώνεται ο εαυτός μας, πιεζόμενος από τα ελατήρια της συμμόρφωσης. Αν υπήρχαν εγκάρδια αγριοβότανα, ροφήματα-πανοπλίες που σε γεμίζουν θάρρος, θα δοκιμάζαμε ευκολότερα να περπατήσουμε αγαπητικά με το τυχαίο. Συνήθως, μυθοποιούμε τις δηλώσεις, τις εκθέσεις προόδου, ρίχνοντας λάσο να αιχμαλωτίσουμε τον άλλον, έστω και στιγμιαία, με χαρωπές προτροπές επίπλαστης αισιοδοξίας: Όλοι διαφορετικοί, όλοι ίσοι, Πες κι εσύ όχι στην έμφυλη βία, Σφίξε με μωρό μου τώρα, και άλλα τέτοια. Ευτυχώς, κάπου εκεί οι Αλίκες ενηλικιώνονται και φτιάχνουν τα δικά τους φίλτρα, διαβάζοντας πάλι και πάλι το βιβλίο τους. Οι υπόλοιποι/υπόλοιπες φαντασιωνόμαστε την επιθυμία, σιγοπίνοντας γουλιά γουλιά το ζεστό μας το τσαγάκι.