Η αδυσώπητης δύναμης της προόδου

Αν δεν σου αρέσει κάτι στον κόσμο, άλλαξέ το. Αν δεν μπορείς να το αλλάξεις, άλλαξε τον τρόπο που το αντιμετωπίζεις. Αλλά για όνομα του θεού σταμάτα να κλαψουρίζεις.

Η φιλόδοξη νέα σειρά του Netflix, «Ο Γατόπαρδος», είναι ένα ιστορικό δράμα που ζωντανεύει το θρυλικό μυθιστόρημα του Τζουζέππε Τομάζι ντι Λαμπεντούζα. Όπως και η βραβευμένη με Χρυσό Φοίνικα ταινία (1963) του Λουτσίνο Βισκόντι, αυτή η διασκευή αποτυπώνει το μεγαλείο, την πολιτική ίντριγκα και την υπαρξιακή μελαγχολία μιας αριστοκρατίας σε παρακμή. Η ιστορία διαδραματίζεται τον Μάιο του 1860 και εξιστορεί την κομβική στιγμή στην ιστορία της Σικελίας, όταν οι δυνάμεις του Τζουζέπε Γκαριμπάλντι αποβιβάστηκαν στο νησί, επιταχύνοντας την ενοποίησή του με την Ιταλία και σηματοδοτώντας το λυκόφως της μοναρχίας των Βουρβόνων. Στον πυρήνα του, «Ο Γατόπαρδος», είναι μια ιστορία για την αλλαγή, τόσο την πολιτική όσο και την προσωπική, που αφηγείται μέσα από τον φακό ενός από τους πιο ισχυρούς ευγενείς της Σικελίας, του Ντον Φαμπρίτσιο, πρίγκιπα Ντι Σαλίνα (Κιμ Ρόσι Στιούαρτ).

Ο πρωταγωνιστής, ο πρίγκιπας Ντι Σαλίνα, ενσαρκώνει τις αντιφάσεις της παλιάς τάξης πραγμάτων: είναι ένας άνθρωπος με τεράστια δύναμη και επιρροή, αλλά αναγνωρίζει το αναπόφευκτο της αριστοκρατικής παρακμής. Είναι διανοούμενος και πραγματιστής, βαθιά συντονισμένος με το μεταβαλλόμενο πολιτικό τοπίο, αλλά δεσμευμένος από μια ζωή προνομίων και παραδόσεων. Μέσα από τα μάτια του, παρακολουθούμε τη διάβρωση ενός κάποτε ακλόνητου φεουδαρχικού συστήματος, καθώς η ανερχόμενη αστική τάξη, ενθαρρυμένη από τον επαναστατικό ζήλο του κινήματος του Γκαριμπάλντι, προσπαθεί να διεκδικήσει τη θέση της στην κοινωνία. Ο ανιψιός του Φαμπρίτσιο, ο Τανκρετι, αντιπροσωπεύει αυτή τη νέα γενιά, καιροσκόπος και πρόθυμος να αγκαλιάσει την αλλαγή, διακηρύσσοντας περίφημα: «Για να παραμείνουν τα πράγματα ίδια, όλα πρέπει να αλλάξουν». Η απόφασή του να ευθυγραμμιστεί με τις νικηφόρες δυνάμεις και να παντρευτεί εκτός της αριστοκρατίας σηματοδοτεί μια υπολογισμένη προσαρμογή και όχι μια πράξη εξέγερσης.

Στο επίκεντρο του «Ο Γατόπαρδος» βρίσκεται η δύσκολη συμμαχία μεταξύ του Τανκρετι και της η Αντζέλικα (Ντέβα Κασέλ), της όμορφης αλλά κοινωνικά κατώτερης κόρης ενός πλούσιου επιχειρηματία. Υποδυόμενη την Αντζέλικα η εντυπωσιακή Κασέλ, η οποία είναι μια γοητευτική και φιλόδοξη νεαρή γυναίκα, προτάσσει και τον νεοαποκτηθέντα πλούτο της ο οποίος της επιτρέπει να διεισδύσει στα ίδια τα σαλόνια που κάποτε απέρριπταν την οικογένειά της. Το ειδύλλιό της με τον Τανκρέντι είναι ταυτόχρονα μια ιστορία αγάπης και μια μεταφορά για την κοινωνική αλλαγή που κατακλύζει τη Σικελία. Ο γάμος τους είναι μια στρατηγική κίνηση, που εξασφαλίζει το μέλλον του Τανκρέτι σε μια νέα τάξη πραγμάτων όπου το χρήμα μιλάει πιο δυνατά από την ευγενή καταγωγή. Εν τω μεταξύ, η αριστοκρατία, με παράδειγμα τον Δον Φαμπρίτσιο, παλεύει με την οδυνηρή συνειδητοποίηση ότι ο κόσμος της καταρρέει, όχι μέσω βίαιης ανατροπής αλλά μέσω αφομοίωσης και σιωπηλής παράδοσης.

Μια από τις μεγάλες μου φιλολογικές αγάπες είναι η αμερικανική δραματουργία του 20ου αιώνα. Η ίδια η Αμερική εξ άλλου ήταν μια χώρα, όπως την ήξερα μικρός από τα πρώτα χρόνια του δημοτικού, ζωγραφισμένη στην παιδική μου φαντασία σαν μια χώρα λουσμένη στο φως με απέραντες παραλίες, με πανύψηλα κτίρια, με τα επιβλητικά αυτοκίνητα μάρκες της εποχής Σεβρολέτ, Μπουΐκ, Κάντιλακ, Ὀλντσμομπιλ, κλπ.

Ήταν οι εικόνες που είχα συλλέξει από τα κυριακάτικα σινεάκ, τις προβολές που διοργάνωνε η αστυνομία για παιδιά τα πρώτα χρόνια της δικτατορίας, τις μουσικές που άκουγα από το μιούζικαλ West Side Story, τις επιτυχίες του ροκ εντ ρολ, του Έλβις…

Η αμερικανική δραματουργία λοιπόν που ανακάλυψα πολλά χρόνια αργότερα θαρρείς ανατροφοδοτούσε αυτές τις παιδικές νοσταλγικές μνήμες, εξ άλλου οι παιδικές μνήμες έχουν συνήθως τα απαλά παστέλ χρώματα ενός γλυκού ονείρου. Ο Γιουτζήν ο Νίλ, ο Άρθουρ Μίλερ, ο Τένεση Ουίλιαμς, ο Έντουαρντ Άλμπυ, αγαπημένοι μου θεατρικοί συγγραφείς, και τα έργα τους δοσμένα στην ελληνική τους μετάφραση με τόση ποιητικότητα! Λεωφορείο ο Πόθος, Γυάλινος Κόσμος, Καλοκαίρι και Καταχνιά, Το Γλυκό Πουλί της Νιότης (Τένεση Ουίλιαμς), Ήταν Όλοι τους Παιδιά μου, Ο Θάνατος του Εμποράκου, η Θέα από τη Γέφυρα, οι Μάγισσες του Σάλεμ (Άρθουρ Μίλερ), Το Πένθος Ταιριάζει στην Ηλέκτρα, Πόθοι κάτω από τις Λεύκες, Το Ταξίδι της Μακριάς Ημέρας Μέσα στη Νύχτα (Γιουτζήν Ο Νίλ), Το Αμερικανικό Όνειρο, Ποιος Φοβάται τη Βιρτζίνια Γούλφ; (Έντουαρντ Άλμπυ).

Είναι όλα τους εξαίσια σαν μια αύρα της Αμερικής του Μπροντγουέϊ όπως την χαρίζει στην καθημερινή μου πεζότητα το …γλυκό πουλί της νιότης, αργά, πολύ αργά κάποιες ανοιξιάτικες η καλοκαιρινές νύχτες.

Ένα είναι ωστόσο το θεατρικό έργο που έχει αφήσει τα ίχνη του στην σημερινή παγκόσμια δραματουργία τόσο έντονα, ένα αυτό που τραβάει ακόμα σαν μαγνήτης το θεατρόφιλο κοινό όλου του κόσμου, αυτό που στοιχειώνει τις υποκριτικές φιλοδοξίες των ηθοποιών του θεάτρου, 80 χρόνια μετά, όταν αναμετρώνται με τις εκρηκτικές ερμηνείες του Μάρλον Μπράντο και της Βίβιαν Λη. Φυσικά αναφέρομαι στο Λεωφορείο ο Πόθος που ο τίτλος του και μόνο είναι ένα στιγμιαίο ταξίδι φαντασίας στη τροπική μεγαλούπολη του αμερικανικού νότου.

Κίνητρο για το παρακάτω κείμενο που έγραψα κάποια χρόνια πριν είναι η αύρα της ανοιξιάτικης νύχτας που ανοίγει διάπλατα τις πόρτες της φαντασίας γι αυτούς που μεθούν με οποιοδήποτε τρόπο και με ο,τιδήποτε (όπως έγραφε ο Μπωντλέρ), αφορμή το ανέβασμα για μια ακόμη φορά του έργου στην Ακαδημία Μουσικής του Μπρούκλιν, στη Νέα Υόρκη, αυτή την εποχή. Όπως έγραψε πολύ πρόσφατα ο θεατρικός κριτικός των New York Times Μπεν Μπράντλεϋ κανένα άλλο αμερικανικό δράμα δεν έχει στοιχειώσει τόσο από την αρχική ερμηνεία των Μάρλον Μπράντο και Βίβιαν Λη – όπως αποτυπώθηκε για πάντα στην κινηματογραφική μεταφορά του 1951 με σκηνοθέτη τον Ελία Καζάν όπως και στο θέατρο – όσο το Λεωφορείο ο Πόθος. Ο ίδιος ο Μπράντλεϋ με θητεία 20 χρόνια σαν κύριος θεατρικός κριτικός των Τάϊμς το θεωρεί το μεγαλύτερο αμερικανικό δραματικό έργο.

Ο Nick Cave δεν γράφει τραγούδια, όπως γράφουν άλλοι συνθέτες. Αυτός, βλέπετε, γρατζουνάει με νύχια και με δόντια πόρτες παλαιών εκκλησιών, φέρετρα καταρεμένων εραστών, πρόσωπα εγκληματιών ενώπιον του Θεού, του οποίου η ύπαρξη κρύβεται πίσω από κουρτίνες βροχής, μα κατά κύριο λόγο την ψυχή του‧ ο Nick Cave βασανίζεται, μετεωρίζεται κι αμφιταλαντεύεται μεταξύ θανάτου και ζωής (Dalziell, 2009).

Έτσι πρέπει να δούμε τα ερωτικά τραγούδια του στο Κάλεσμα του Βαρκάρη (The Boatman’s Call) και συγκεκριμένα στο κομμάτι, Στην Αγκαλιά Μου (Into My Arms). Ας δούμε τους ακόλοθους στίχους από το εν λόγω τραγούδι:

«[…] πιστεύω σε κείνον τον Δρόμο

που μαζί θα περπατάμε γι’ αυτό τα κεριά σας αναμμένα κρατήστε [άγγελοι]

κάντε τον δρόμο της αγνό και καθαρό

για να γυρίσει

για πάντα και για πάντοτε

Στην αγκαλιά μου, Θεέ […]»

(Cave, 2007, σελ.275).

Ευαγγελικά Αναγνώσματα της Μεγάλης Εβδομάδας

σε συνεργασία με το Θέατρο Σταθμός.

Διαβάζουν στο πρωτότυπο και σε μετάφραση, η Λουκία Μιχαλοπούλου, ο Δημήτρης Καταλειφός και η Αμαλία Μουτούση.

Ηχητική επεξεργασία : Μάνος Καρατζογιάννης. Ηχοληψία: Αντώνης Παπακωνσταντίνου.

“Η Παμφίλη Στον Αμφίλανθο” της Lady Mary Wroth. Μια επιλογή από έναν κύκλο σονέτων και τραγουδιών, που δημοσιεύτηκε το 1621.  Πανελλήνια πρώτη για την Μαίρη Ροθ, την πρώτη Αγγλίδα που έγραψε κύκλο ερωτικών σονέτων.

Αφορμή για τη συγγραφή του έργου υπήρξε η σχέση της ποιήτριας με τον πρώτο της ξάδερφο, με τον οποίο απέκτησε δυο παιδιά: ο William Herbert, κόμης του Pembroke, υπήρξε φιλότεχνος χορηγός και το όνομά του συνδέθηκε με το Σαιξπηρικό έργο· από πολλούς θεωρείται ότι κατά πάσα πιθανότητα υπήρξε ο “fair youth” των Σαιξπηρικών σονέτων.

Εκτός από τη “Σκοτεινή Κυρία” του Σαιξπηρικού περιβάλλοντος, υπήρχε επίσης και μια φωτεινή, μια ποιήτρια που το έργο της αναγνωρίστηκε από αρκετούς σύγχρονούς της: ο Ben Jonson επαίνεσε τα σονέτα για την ψυχολογική ανάλυση του έρωτα και δήλωσε ότι οι στίχοι της τον έκαναν «καλύτερο εραστή κι ακόμα καλύτερο ποιητή».

Κώστας Μαντζάκος

**

Τραγούδι

Αγάπη, τι να ‘σαι; Μια μάταιη σκέψη
στο μυαλό, που η φαντασία έχει χαλκέψει,
χαμόγελα άσκοπα σ’ έχουν γεννήσει,
ενώ πόθοι ευσεβείς το δίχτυ έχουν κεντήσει,
που τόσους ανόητους έχει ψαρέψει.

Αγάπη, τι να ‘σαι; Ωραία και ελαφρή,
φρέσκια σαν το πρωί, σαν τον αέρα καθαρή,
μα πολύ σύντομα το βράδυ σου αλλάζει,
τη θέρμη σου το κρύο τη σκεπάζει,
πάντα η χαρά σου με τις έννοιες πάει μαζί.

Αγάπη τι να’ σαι; Ένα λουλούδι γλυκό,
διάπλατα μόλις ανοίξει, σε μια ώρα είν’ νεκρό,
σταθερή η χαρά σου, όσο στον άνεμο η σκόνη,
όπως κι ό,τι δικό σου μας αποζημιώνει,
αν η διάθεση σου αλλάξει, πρόσωπο δείξει βλοσυρό.

Αγάπη, τι να ‘σαι; Παιδιάστικη, ρηχή,
στέρεη, όσο οι οι φουσκάλες, που’ κανε η βροχή,
το μεγαλύτερο καμάρι σου: η ιδιοτροπία,
οι αρετές σου κρύβουν αυτά τα ελαττώματα τ’ αχρεία,
μα τα μωρά δε βαδίζουν σταθερά πάνω στη γη.

Αγάπη, τι να ‘σαι; Αναίτια κατάρα, ωστόσο αυτό
δεν είναι δυστυχώς το πιο κακό,
κι άλλα για σένα μπορεί να πει κανείς,
μα κάποτε ήμουνα στο νόμο σου υποτελής,
γι αυτό, προς το παρόν, άλλα δε θα πω.