Η ελληνική γλώσσα δεν είναι απλώς ένα εργαλείο επικοινωνίας ούτε ένα ιστορικό μνημείο πολιτισμού. Είναι ένας τρόπος συγκρότησης του ανθρώπου μέσα στον λόγο. Όταν μιλούμε για «ηθική γραμματική» της ελληνικής γλώσσας, δεν εννοούμε τους κανόνες σύνταξης και μορφολογίας με τη στενή φιλολογική σημασία, αλλά την εσωτερική δομή που διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος σκέφτεται, διαλέγεται και αναλαμβάνει ευθύνη. Η γραμματική εδώ νοείται ως μορφή νοήματος· ως το σύστημα εκείνο που καθιστά δυνατή όχι απλώς την ορθή έκφραση, αλλά την ορθή στάση απέναντι στον άλλον.

Ήδη από τον Όμηρο, ο λόγος δεν είναι ουδέτερη αφήγηση· είναι πράξη με συνέπειες. Ο όρκος, η υπόσχεση, η δημόσια δήλωση διαμορφώνουν την τιμή και τη μοίρα των προσώπων. Στην τραγική ποίηση του Σοφοκλής, η λέξη μπορεί να υψώσει ή να καταστρέψει. Η γλώσσα λειτουργεί ως πεδίο ευθύνης. Δεν υπάρχει διαχωρισμός μεταξύ λέγειν και πράττειν· ο λόγος δεσμεύει.

Η ίδια η έννοια του «λόγου» στην ελληνική σκέψη φανερώνει τη βαθύτερη ηθική γραμματική της γλώσσας. Ο λόγος σημαίνει ταυτόχρονα ομιλία, λογική, αναλογία και νόημα. Αυτή η σύμπτωση δεν είναι τυχαία. Υποδηλώνει ότι το να μιλά κανείς ορθά δεν είναι μόνο ζήτημα τεχνικής επάρκειας αλλά και λογικής συνέπειας. Στον Αριστοτέλη, ο άνθρωπος ορίζεται ως «ζῷον λόγον ἔχον». Η ικανότητα του λόγου είναι συγχρόνως ικανότητα διάκρισης του δικαίου και του αδίκου. Η γλώσσα, επομένως, δεν είναι απλώς μέσο επικοινωνίας· είναι το έδαφος όπου συγκροτείται η ηθική κρίση.

Στους διαλόγους του Πλάτωνα, η αλήθεια δεν επιβάλλεται αλλά αναζητείται μέσα από ερωτήσεις και απαντήσεις. Η διαλογικότητα δεν είναι ρητορική τεχνική· είναι ηθική στάση. Ο άλλος δεν είναι αντίπαλος προς κατάρριψη αλλά συνομιλητής προς αναζήτηση του κοινού νοήματος. Η ίδια η λέξη «αλήθεια» (α-λήθεια) δηλώνει άρση της λήθης· απαιτεί μνήμη, συνέπεια και κοινή προσπάθεια αποκάλυψης. Εδώ διαφαίνεται μια γραμματική του μέτρου και της ευθύνης: η υπέρβαση του ορίου —η ὕβρις— δεν αφορά μόνο πράξεις αλλά και λόγια.

Ένα βιβλίο για τον διχασμο της κοινωνικης και πνευματικης συνείδησης του ατόμου

Ο Σπύρος Αραβανης είναι, κατα την άποψή-μου, μία απο τις πιο φρέσκες, συγκροτημένες, χαρισματικες και ελπιδοφόρες ποιητικες φωνες που υπάρχουν σήμερα στον ελληνικο χώρο όπου, με το έργο που έχει δώσει στο αναγνωστικο κοινο, έχει κατορθώσει να ξεχωρίσει ανάμεσα στην πληθώρα των νέων δημιουργων που επιδίδονται στην τέχνη της ποίησης.

Πέραν απο την ποίηση, τα ενδιαφέροντά-του στρέφονται και προς άλλους λογοτεχνικους τομεις, όπως είναι η πεζογραφία, η λογοτεχνικη κριτικη, η στιχουργικη κ.ά., όπου και εδω γνωρίζει σημαντικες επιτυχίες.

Το καινούργιο προϊον της έμπνευσής-του είναι το βιβλίο που τιτλοφορείται «Εκείνος που μεγάλωνε σαν δέντρο», το οποίο κυκλοφόρησε το 2024  απο τις εκδόσεις Κέδρος. Πρόκειται για ένα ιδιόμορφο πεζο κείμενο, αρθρωμένο σε 24 μικρα άτιτλα κεφάλαια που ξεχωρίζουν μόνο απο τους αριθμους που τους έχει δώσει, δηλαδη απο το 1 μέχρι το 24, θέλοντας να υποδηλώσει με αυτο την ομοιογένεια και την αδιάσπαστη συνέχεια του κειμένου-του, το οποίο εκτείνεται σε 190 σελίδες, με επιπλέον έξι σελίδες στις οποίες καταχωρούνται οι απαραίτητες επεξηγηματικές και ενισχυτικες σημειώσεις-του.

Είναι, όμως, το κείμενο αυτο δοσμένο με μία ποιητικη διάθεση ή, πιο σωστα, μ’ ένα ποιητικο στοχασμο, χωρις βέβαια η ποίηση να κυριαρχει ασφυκτικα, διεκδικώντας πρωτεύουσα θέση, με αποτέλεσμα να επισκιάζει τ’ άλλα λογοτεχνικα στοιχεία που υπάρχουν εντος-του. Δίνω ένα τέτοιο απόσπασμα με ποιητικη πνοη:

Σήκωσε ξανα τα μάτια-του απο το ποτάμι και κοίταξε στο βάθος του ορίζοντα. Ο ήλιος είχε αρχίσει να εξαφανίζεται πίσω απο τα βουνα σβήνοντας γρήγορα τα ίχνη-του σαν τον κλέφτη ο οποίος, αφου αρπάξει τη λεία-του, σπεύδει να κρυφτει.

σ. 24

Ο Τζον Μπέρτζερ ήταν και είναι ένας μεγάλος διανοούμενος. Και θα είναι, όσο τα γραπτά και οι ιδέες του θα διαβάζονται και θα μελετώνται. Γεννήθηκε στο Λονδίνο το 1926 (έφυγε από τη ζωή το 2017), σπούδασε ζωγραφική, ασχολήθηκε με την κριτική τέχνης και τη γραφή, έγραψε δοκίμια, σενάρια θεατρικά έργα, εξαίρετη ποίηση, ανατρεπτικά κείμενα, φιλοσοφικές μελέτες, θεωρίες για τη φωτογραφία και σπουδαία λογοτεχνία.

Πολυπράγμων, πολυσχιδής, πνεύμα οξύτατο και αεικίνητο, με διερευνητική ματιά στη ζωή, στον άνθρωπο, στην τέχνη και στην κοινωνικοπολιτική πραγματικότητα, δημιουργώντας ένα πολύ προσωπικό και ριζοσπαστικό έργο. Το 1972 απέσπασε το Βραβείο Booker για το μυθιστόρημά του «G» (στα ελληνικά εκδόθηκε στα μέσα της δεκαετίας του ’70 κι έκτοτε παραμένει άφαντο) και η κίνησή του να μοιραστεί το χρηματικό του έπαθλο με την οργάνωση των Μαύρων Πανθήρων ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων.

Αντισυμβατικός, πρωτοπόρος (με ό,τι κι αν καταπιάστηκε), μαρξιστής, δεινός στοχαστής, κινηματογραφιστής, ζωγράφος, τεχνοκριτικός, ποιητής και συγγραφέας, συνέδεσε τα όρια μεταξύ ορατού και αοράτου, του οπτικού και του συναισθηματικού, του συνηθισμένου και του ασυνήθιστου. Στα ελληνικά, έχουν κυκλοφορήσει αρκετά και σημαντικά έργα του. Πριν αρκετά χρόνια, είχαμε την τύχη να διαβάσουμε το σπαρακτικό του μυθιστόρημα «Προς τον γάμο», που κυκλοφόρησε το 1997 από τις εκδόσεις Καστανιώτη. Χρόνια μετά, το «Από την Άιντα στον Χαβιέρ – Γράμματα σ’ έναν φυλακισμένο», (εκδόσεις Πατάκη, 2019) , μια συλλογή επιστολικών κειμένων – ύμνων στην αγάπη που μπορεί και αντιστέκεται σε ένα / κάθε σάπιο σύστημα.

Το 2022, από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, επανακυκλοφόρησε η συλλογή κειμένων περί τέχνης «Η εικόνα και το βλέμμα» που βασίστηκε στην ομώνυμη επιτυχημένη τηλεοπτική σειρά του BBC που δημιουργήθηκε από τον ίδιο τον Μπέρτζερ. Απ’ τις εκδόσεις Αντίποδες, το 2021, κυκλοφόρησε «Η κόκκινη τέντα της Μπολόνιας», μια ανθολογία από εκπληκτικά κείμενα – μινιατούρες και το «Γιατί να κοιτάμε τα ζώα», εκδόσεις Κυαναυγή.

Πολύ πρόσφατα, οι εκδόσεις Αλεξάνδρεια ενέταξαν στην ανανεωμένη τους σειρά Λογοτεχνία ένα εμβληματικό (και πολυαναμενόμενο) βιβλίο του Μπέρτζερ αν και δεν πρόκειται για ένα αμιγώς λογοτεχνικό έργο. Το «Και τα πρόσωπά μας, καρδιά μου, φευγαλέα σαν φωτογραφίες» είναι ένα αριστουργηματικό βιβλίο που δεν ταξινομείται σε κατηγορίες. Ούτε λογοτεχνία, λοιπόν, ούτε ποίηση, ούτε δοκίμιο, ούτε αυτοβιογραφία, ούτε μελέτη για την τέχνη, παρά ένα θαυμάσιο μείγμα όλων αυτών, ένα έργο τέχνης πολιτικής διάστασης και αναμέτρησης με τον χρόνο και τον χώρο, δια χειρός και υψηλού πνεύματος αυτού του εξέχοντος δημιουργού – καλλιτέχνη που πάντα καταφέρνει να επηρεάζει σε βάθος όσους εδώ και χρόνια σκύβουμε με αγάπη, θαυμασμό και ευλάβεια πάνω απ’ τα γραπτά του και αφηνόμαστε να μας παρασύρει σε μια τρυφερή αθόρυβη θάλασσα, σε βυθούς και επιφάνειες, σε ορίζοντες, χρώματα, τοπία, αιωρούμενες μορφές και εικόνες, σε σώματα που θυμούνται.

Μια συζήτηση του Δημητρίου Μουζάκη με την Γκέλη Ντηλιά για το «Ανθρωποτροφείο» (εκδόσεις Σίγμα Πι Λάμδα, 2025).

Ποιο είναι το τραγούδι που θα σε ξελόγιαζε;

Ο ομηρικός Οδυσσέας δέθηκε στο κατάρτι για να μην ενδώσει στο τραγούδι των Σειρήνων. Ο δικός μου δεν έχει ανάγκη να δεθεί, γιατί το μόνο τραγούδι που μπορεί να τον ξελογιάσει είναι αυτό που γράφτηκε για εκείνον. Τι να την κάνει κανείς την ομορφιά όταν δεν του ανήκει;

Έλκουμε αυτό που φοβόμαστε;

Όχι, βέβαια. Όταν, όμως, συμβαίνει αυτό που φοβόμαστε, ο φόβος μας γι’ αυτό γίνεται θρύψαλλα μες σε εκκωφαντικό κρότο.

Για ποιους λόγους θα μπορούσε η ευτυχία να είναι εκκωφαντική;

Κάθε μέρα έρχομαι σε επαφή με παιδιά που βιαιοπραγούν, ασχημονούν και εκπίπτουν, είτε διότι πριν από μένα τα δίδαξε το γονεϊκό πρότυπο είτε διότι τα δίδαξε η γονεϊκή απουσία. Εκκωφαντική είναι η ευτυχία μου όταν με κάτι που είπα ή κάτι που έκανα πείθεται ο νέος άνθρωπος να εξέλθει του παραδείγματός του.

Γιατί προσπερνάμε κάποιον που ενώ δείχνει σημάδια ότι μας χρειάζεται εμείς τα αγνοούμε επιδεικτικά;

Η εκ γενετής τύφλωση της ανθρώπινης κοινωνίας είναι η αυθόρμητη συμπεριφορά που ιεραρχεί την ανάγκη του ενός πάνω από την ανάγκη του δικαίου.

Πότε χάνεται ένα άτομο σε μια φωτογραφία: όταν πλέον δεν υπάρχουμε στη ζωή του ή όταν εκείνο δεν υπάρχει στη δική μας;

Είναι τραγικό το να υποφέρεις βαθιά και να μην το γνωρίζεις. Όταν αποδιώχνεις εκείνον που σ’ αγαπάει, ανεβαίνεις σε σταυρό, καρφώνεις ο ίδιος τα καρφιά και νιώθεις ανακούφιση που ποτίζεις αργά την έρημο με το αίμα σου.

Τα χέρια του άλλου είναι κάθαρση ή/και καθαρτήριο;

Τα χέρια του άλλου έχουν αξία όταν είναι μέσα στα δικά μας. Τα χέρια μας έχουν αξία όταν είναι μέσα στα χέρια του άλλου. Όλα τα σώματα είναι κατακερματισμός της ανθρωπότητας.

[Ο Παπαδιαμάντης φωτογραφημένος από τον Παύλο Νιρβάνα στη Δεξαμενή της Αθήνας το 1906.]

Με αφορμή τα 115 χρόνια της εκδημίας του {3 Ιανουαρίου 1911} κάνω μια ελάχιστη αναφορά για τον ρόλο της οικογένειας στο έργο τού καίτοι θεωρούμενου κορυφαίου ηθογράφου-ρεαλιστή του ευρωπαϊκού ρομαντισμού.

«Μένουμε διαιτώμενοι εις την οικία μας, στραβοπατούντες από δωμάτιον σε δωμάτιον ως ποταμιαία καβούρια
Αλιβάνιστοι, αλειτούργητοι, ακοινώνητοι. Με την ελπίδα ότι σύντομα θα ανθρωπέψουμε πάλι».
“Οι Ελαφροΐσκιωτοι”

Υπάρχει σε μια πολύ λεπτή κορυφογραμμή, που ο Παπαδιαμάντης την αντίκρισε απ’ τη δική του νηφάλια σκοπιά, κάτι σχεδόν ανερμήνευτο, ένα νεύμα των πραγμάτων που συντάσσονται αρμονικά για χάρη του ανθρώπινου βλέμματος, η αίσθηση ενός φωτός συμπυκνωμένου σε απόλυτο βαθμό.
Και να, αίφνης, τούτη η λάμψη μετατρέπεται σε πρόσωπο.
Ένα πραγματικό θησαυροφυλάκιο παράθεσης, διασταύρωσης και, κυρίως, επεξεργασίας των θεσμών της εποχής.
Τι απόκοσμος και παράξενος βίος!
Ο άγιος των ελληνικών γραμμάτων, «η κορυφή των κορυφών» κατά Κ. Π. Καβάφη, ζούσε, εκουσίως, μόνος, απομονωμένος και απόκοσμος ταυτόχρονα, προσηλωμένος εκ βάθους στην Ορθόδοξη Εκκλησία και στη λειτουργική της παράδοση (συνήθιζε να ψάλλει στον Ιερό Ναό του Αγίου Ελισσαίου, στην Πλάκα, ως δεξιός ψάλτης με αποτέλεσμα την αποκόμιση του τίτλου “Κοσμοκαλόγερος”).
Επί του προκειμένου όμως και εν περιλήψει: ουδεμία ηρωίδα κι ουδείς ήρωας του πολύγραφου Σκιαθίτη δεν προέρχεται ούτε και έχει κανονική οικογένεια!
Η αρτιμέλεια των συγγενικών δεσμών εκλείπει ολοσχερώς!
Εν ολίγοις, η περίφημη “Αγία Ελληνική Οικογένεια” στο έργο του “Αγίου” των ελληνικών γραμμάτων, απλά δεν υπάρχει.