Ο Καζαντζίδης εδώ

«Τα λαϊκά τραγούδια μοιάζουν με πουλιά / μαύρα περήφανα έρημα ωραία και προδομένα / μέσ’ απ’ τα σπλάχνα των τσιτσάνηδων πετάγονται καθώς / μέσ’ απ’ τα σπλάχνα του εργάτη: Σας μισώ/ μέσ’ απ΄τα σπλάχνα του φαντάρου: Δε θέλω / καθώς μέσ’ απ’ τα σπλάχνα του εραστή πετάγεται: Τι μπορώ / να κάνω για σένα αγάπη μου; Και κλαίει…»

 
Θωμάς Γκόρπας, «Τα λαϊκά τραγούδια»

 
Ποίηση και λαϊκό τραγούδι έχουν αναμφίβολα μια ιδιαίτερη σχέση. Και αυτό γιατί ενώ πάρα πολλά ποιήματα έγιναν σπουδαία λαϊκά τραγούδια, (χωρίς αυτός να είναι ο αρχικός σκοπός γραφής τους αλλά εξαιτίας της πρωτοβουλίας των συνθετών τους) και πάρα πολλά λαϊκά τραγούδια θα μπορεί να λειτουργούσαν ως αυτοτελή ποιήματα, εντούτοις είναι ελάχιστα τα ποιήματα -και ακόμη πιο ελάχιστοι οι ποιητές- που χρησιμοποίησαν ως πηγή έμπνευσής -αλλά κυρίως εξέφρασαν φανερά μέσω των ποιητικών τους στίχων- τις λαϊκές τους καταβολές και κυρίως τα λαϊκά τους ακούσματα. Ο Θωμάς Γκόρπας, αποτελεί –μαζί με τον Ντίνο Χριστιανόπουλο, τον Γιώργο Χρονά, τον Γιάννη Βαρβέρη, τον Κώστα Ριτσώνη [ο καθένας με το ύφος και τον τρόπο του) κ.ά.  ένα χαρακτηριστικό δείγμα ποιητή που έσκυψε στην αστείρευτη πηγή του λαϊκού τραγουδιού και δρόσισε την άκρη της ποιητικής του πένας. Αποτελεί έναν από τους ποιητές που μίλησε για το λαϊκό τραγούδι τόσο εκτός των ποιημάτων, κυρίως όμως –κι εδώ είναι η πρωτοτυπία του- εντός αυτών καθώς δεν δίστασε να χρησιμοποιήσει πάρα πολλές φορές μέσα στα ποιήματά του αυτούσιους στίχους τραγουδιών, ρεμπέτικων και δημοτικών. αλλά και να μιλήσει για λαϊκούς ανθρώπους, για ρεμπέτες άγνωστους και γνωστούς. Επίσης ήταν ένας από τους πρώτους που έγραψε για έναν σπουδαίο λαϊκό καλλιτέχνη, εννοώ βεβαίως τον Καραγκιόζη –μάλιστα με δικές του φιγούρες έπαιζε σε ηλικία μόλις 15 ετών-. Έτσι, πολλοί κριτικοί και αναγνώστες συμφωνούν ότι αποτελεί τον πρώτο Έλληνα Beat ποιητή. Πώς σχετίζεται αυτό με τη λαϊκή του πλευρά; Απολύτως. Γιατί οι Αμερικανοί Beat ποιητές των δεκαετιών του ’50 και του ’60 έδρασαν ενάντια στον κονφορμισμό της αμερικανικής κοινωνίας, έζησαν στα άκρα, έγραψαν για τα άκρα, και χρησιμοποίησαν ως όχημα κατά κύριο λόγο τον ήχο της τζαζ για να μεταδώσουν τα μηνύματά τους. Κάπως έτσι όμως δεν έζησαν και δεν έδρασαν και οι δικοί μας ρεμπέτες; Με τη διαφορά ότι το «όπλο» των δεύτερων ήταν το μπουζούκι και όχι κάποιο σαξόφωνο. Ο στόχος όμως ήταν ο ίδιος και στους δυο. Η ξέφραγη γλώσσα με στόχο τα φραγμένα αισθήματα.
Ας γίνουμε όμως πιο συγκεκριμένοι.

Ο πρώτος μείζων Ιταλός ποιητής του εικοστού αιώνα ήταν ο  Ντίνο Καμπάνα, ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές σ’ όλον τον κόσμο. Ο Καμπάνα γεννήθηκε στη πολίχνη Marradi, βόρεια της Φλωρεντίας. Ακόμη κι όταν ήταν παιδάκι αισθανόταν απομονωμένος, και οι αστοί της πόλης του -όπου ο πατέρας του ήταν γυμνασιάρχης – τον είχαν χαρακτηρίσει «παράξενο». Το Πανεπιστήμιο της Μπολόνια τον πέταξε έξω ως επικίνδυνο για τις ιδέες του και τα πειράματα στη χημεία. Εξέδωσε τη μόνη του ποιητική συλλογή, Ορφικά τραγούδια (Canti orfici) το 1914 (μια συγκεντρωτική έκδοση έγινε το 1952 με τίτλο Canti orfici e altri scritti). Περιπλανήθηκε στην Ευρώπη, Ρωσία και Νότια Αμερική, δουλεύοντας ως τροχιστής μαχαιριών, πυροσβέστης, εργάτης, μέλος ορχήστρας, μπάτσος, ναύτης, θυρωρός, κ.λπ., και διέμεινε στη φυλακή και σε φρενοκομείο. Κατετάγη στο στρατό, προήχθη σε λοχία, τρελάθηκε και πάλι τον πέταξαν έξω. Πέθανε σ’ ένα φρενοκομείο πριν γίνει πενήντα.

(Ατομικό του πορτρέτο, έργο του ιδίου, 1915)

Ο Ισαάκ Ρόζενμπεργκ, Εβραίος από το Μπρίστολ, που ξεκίνησε να σπουδάζει ζωγραφική, δεν είχε πάντα την αναγνώριση που πράγματι του άξιζε. Η συνηθισμένη γνώμη ήταν «πιο φέρελπις από επίτευγμα». Τα Άπαντά του (Collected Works, 1949) φανερώνουν το άδικο αυτής της γνώμης. Έδειχναν συγκατάβαση για την ατελή μόρφωσή του, αλλά στην πραγματικότητα αυτό δεν σκίαζε την μεγαλοφυία του, όσο η τέλεια μόρφωση δεν φώτιζε άλλους φιλόδοξους ποιητές. Γενικά οι κριτικοί δεν ήταν σε θέση να καταλάβουν ότι τα ποιήματά του, όχι μόνο δεν είναι «ημιτελή» αλλά πρωτότυπα – και δεν μπόρεσαν ν’ αναγνωρίσουν τον ιουδαϊσμό που υποβόσκει σε όλα του τα γραπτά. Εκτός από τον Τσαρλς Χάμιλτον Σόρλυ (που δεν ήταν ακόμη είκοσι ένα ετών όταν πέθανε), ο Ρόζενμπεργκ ήταν ο πιο χαρισματικός ποιητής από τους πεσόντες στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Αν και βέβαια ήταν ο πόλεμος που τράβηξε την ποίηση από μέσα του (υπέφερε πολύ στο μέτωπο, καθώς δεν ήταν καλά στην υγεία του: μάλιστα, δεν ήταν ικανός να υπηρετήσει), αυτό δεν ήταν ένας αποφασιστικός παράγων.

Υπάρχει μια περιπλοκή στην ποίηση του Ρόζενμπεργκ που απουσιάζει από αυτή των άλλων συγχρόνων του. Ο ποιητής Σίγκφριντ Σασούν (1886-1967) το έβλεπε ως συγχώνευση του Βρετανικού και Εβραϊκού πολιτισμού.

Ο πρώτος ποιητής που αντιλήφθηκε την πραγματική ουσία πολέμου τον εικοστό αιώνα ήταν ο Τσαρλς Χάμιλτον Σόρλυ, ο οποίος σκοτώθηκε πριν προλάβει να αξιοποιήσει το εκπληκτικό ποιητικό του ταλέντο. Οι Επιστολές του (Letters, 1919), για την εποχή τους, είναι εκπληκτικές: προβλέπουν στάσεις που υιοθετήθηκαν μόνο μετά το θάνατό του. Σε μια από τις επιστολές αποδοκιμάζει τον Μπρούκ για τα «ωραία του λόγια» και τον συναισθηματισμό του. «Δεν υπάρχει δίκαιος πόλεμος,» έγραφε: «Αγγλία,  βαρέθηκα ν’ ακούω αυτή τη λέξη. Με το να εκπαιδεύομαι για να πολεμήσω για την Αγγλία, εκπαιδεύομαι ν’ αγωνιστώ γι’ αυτή την εσκεμμένη υποκρισία, αυτή τη τρομερή μεσοαστική νωθρότητα προοπτικής… μετά από τον πόλεμο όλοι οι γενναίοι άνδρες θα απαρνηθούν τη χώρα τους και θα ομολογήσουν ότι είναι άγνωστοι και προσκυνητές σ’ αυτό τον κόσμο.» Πριν γράψει αυτό είχε προβεί σε διάγνωση της υποκρισίας που υποβάσκει στο σύστημα των Βρετανικών αριστοκρατικών ιδιωτικών σχολείων (British public school system), ο ίδιος είχε δυσάρεστες εμπειρίες από το Κολλέγιο Marlborough– όλα αυτά τα στοιχεία είναι αρκετά για ν’ αποδείξουν πως ο θάνατός του ήταν μια ανυπολόγιστη απώλεια για την Αγγλική λογοτεχνία και ζωή. Η ποίησή του είναι, ως επί το πλείστον, πολλά υποσχόμενη. Αλλά η ευγλωττία της, επιμελώς άνευ στόμφο, ήδη αποδεικνύει εκπληκτική ακεραιότητα επιδίωξης.

*

When You see Millions of the mouthless Dead

When you see millions of the mouthless dead
Across your dreams in pale battalions go,
Say not soft things as other men have said,
That you’ll remember. For you need not so.
Give them not praise. For, deaf, how should they know
It is not curses heaped on each gashed head?
Nor tears. Their blind eyes see not your tears flow.
Nor honour. It is easy to be dead.
Say only this, ‘They are dead.’ Then add thereto,
‘Yet many a better one has died before.’
Then, scanning all the o’ercrowded mass, should you
Perceive one face that you loved heretofore,
It is a spook. None wears the face you knew.
Great death has made all his for evermore.

«Έκανε δική του ολόκληρη την ποιητική συναίσθηση με την οποία ήταν γεννημένος, και περιπλανιόταν μέσα της σαν γυμνός νεαρός κολυμβητής … ο Ρούπερτ μας εξέφραζε όλους…».

Έτσι είχε πει ο διάσημος Αμερικανός συγγραφέας,  Henry James (Χένρυ Τζέιμς) (1843-1916) για τον εκθαμβωτικής ομορφιάς νέο, Ρούπερτ Μπρούκ, ο οποίος ήταν η επιτομή της Γεωργιανής ποίησης (Georgianism), που έκανε την εμφάνισή της το 1912 με την ανθολογία Georgian Poetry, εκδότης ο Έντουαρντ Μαρς (Edward Marsh, 1872-1953), και συνέχισε μέχρι το 1922.

Ανοίγω μια παρένθεση για να πω ότι η λέξη Georgian κατέληξε να έχει υποτιμητική έννοια, και όχι αδίκως. Η συμπάθεια του καθενός πρέπει να είναι ιστορική ή κοινωνιολογική. Ως λογοτεχνικό κίνημα δεν έχει κανένα αξιόλογο χαρακτηριστικό. Στη πραγματικότητα ήταν ένα εμπορικό εγχείρημα του Έντουαρτ Μαρς, που ήταν φίλος και βιογράφος του Ρούπερτ Μπρούκ. Αξίζει ν’ αναφέρω ότι είχε μεταφράσει στ’ αγγλικά τα παραμύθια του Ζαν ντε Λα Φονταίν (Jean de La Fontaine) (1621-95), “Contes et Nouvelles” (1664-74). Ενα εμπορικό εγχείρημα, λοιπόν, που δεν μπορεί να πει κανείς ότι πέτυχε στο σκοπό του να δημιουργήσει ένα μεγάλο αναγνωστικό ποιητικό κοινό. Το Γεωργιανό κίνημα, αν και τα νέφη του πολέμου είχαν αρχίσει να μαζεύονται, σκόπευε να διαιωνίσει -αφελώς- τις βικτωριανές αξίες, την εποχή που οι βικτωριανές συνήθειες, διαδικασίες και πρακτικές δεν ήταν πλέον κατάλληλες.