Aφιερωμένη στον νεαρό ποιητή Μαξιμίλιαν Κρονμπέργκερ που πέθανε σε ηλικία 16 ετών, η ποιητική σύνθεση «Μαξιμίν» του Γκεόργκε, δημοσιευμένη το 1906, αποτελεί ένα θεατρικό δρώμενο για την απώλεια αγαπημένου προσώπου. Εδώ μεταφράζονται τα δυο τελευταία ποιήματα της συλλογής, «Λήδα και Ο Ποιητής». 

Αυλητές – με μενεξεδένιες φορεσιές – εμφανίστηκαν στο μεταξύ, φορώντας στεφάνια στα μαλλιά, και στάθηκαν
γύρω απ’ το νεκροκρέβατο της Λήδας.

ΛΗΔΑ
Κατρακυλούν απ’ τα κλαδιά οι ανθοί.
Σε πελάγη φωτός ο κόσμος κολυμπά.
Μακριά μια μελωδία απαλή από βιολιά ηχεί.
Ένα ροδοστέφανο σου πέφτει απ’ τα μαλλιά.
Το χέρι της γλιστρά μέσα απ’ τις μαύρες μπούκλες του ποιητή. Σαν από πέρατα απλησίαστα σβήνει απαλά η
μουσική. Μετά από μια παύση ο ποιητής ορθώνεται.

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Στην πραγματικότητα, αυτό είναι που προκαλεί
τόση εχθρότητα απέναντί μου:
Η ανεξαρτησία μου, που είναι η δύναμή μου,
συνεπάγεται τη μοναξιά, που είναι η αδυναμία μου.
Π.Π. Παζολίνι

Ο Πιερ Πάολο Παζολίνι, ο σημαντικότερος ίσως Ιταλός διανοούμενος της μεταπολεμικής περιόδου, είναι ο δημιουργός που πολύ αγαπήθηκε αλλά και πολύ μισήθηκε καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του, γιατί δεν δίστασε ποτέ να εκφράσει τις αντισυμβατικές και αιρετικές απόψεις του. Υπήρξε ποιητής, μυθιστοριογράφος, λαογράφος, γλωσσολόγος, σκηνοθέτης, σεναριογράφος, ηθοποιός, καλλιτέχνης πολλών τεχνών, δάσκαλος, δοκιμιογράφος, κριτικός, ακόμα και πωλητής –όταν χρειάστηκε– των βιβλίων του σε συνοικιακούς πάγκους.
Μολονότι έγινε γνωστός κυρίως για τη σχέση του με τον κινηματογράφο, ο Πιερ Πάολο Παζολίνι στον βαθύτερο ψυχισμό του υπήρξε πρωτίστως ποιητής. Και ο ανά χείρας τόμος με τίτλο Αναγάπητος εγώ εστιάζει σε αυτήν ακριβώς την πτυχή του, την ποιητική: μελετώντας, ανθολογώντας και μεταφράζοντας από τα ιταλικά στα ελληνικά, μέσα από το τεράστιο σε όγκο και αξία έργο που μας κληροδότησε, εκείνες τις ποιητικές συνθέσεις που επιτρέπουν να εισχωρήσουμε και στις διαπλοκές του μυαλού του και στον γοητευτικά μυστηριώδη κόσμο του δυναμικού, αλλά και τόσο μοναχικού, ανθρώπου που ήταν ο Παζολίνι.
Ποτέ δεν έχει απαντηθεί πλήρως το ερώτημα από πού πηγάζει η εσκεμμένη εχθρότητα ορισμένων ανθρώπων για τον Παζολίνι. Το κριτικό κατεστημένο της χώρας του, με ελάχιστες εξαιρέσεις, δεν αποδέχτηκε ποτέ τη λογοτεχνική γραφή του. Το ανυπόταχτο πνεύμα του και το πολιτικο-κοινωνικό του όραμα που εκφραζόταν μέσα από τα κείμενα και τις πράξεις ζωής του, προκαλούσαν τον θαυμασμό, κυρίως όμως ξεσήκωναν θύελλες αντιδράσεων: Είναι γνωστές οι ιδεολογικές αψιμαχίες μεταξύ του Παζολίνι και πολλών επιφανών διανοούμενων όπως o Αλμπέρτο Αζόρ Ρόζα, ο Κάρλο Σαλινάρι, ο Γκαετάνο Τρομπατόρε και ο Ίταλο Καλβίνο.
Ο Παζολίνι, στιγματισμένος για την ομοφυλοφιλία του, από παντού δεχόταν ψευδείς και ανυπόστατες κατηγορίες, εμμονικές επιθέσεις και προσβολές που στόχο είχαν την περιθωριοποίησή του: η ιταλική δεξιά τον μισούσε, οι φασίστες ακόμη τον μισούν κι εκείνοι που μοιράζονταν μαζί του τα ίδια ιδεολογικά οράματα τον μισούσαν επίσης. Κι όμως, καθ’ όλον τον βίο του, αν και πάντα ενάντιος στην Εκκλησία, ο Παζολίνι ήταν κάτι περισσότερο από ένας καλός καθολικός χριστιανός: ήταν έργω και λόγω ανθρωπιστής. Μολονότι οπαδός του γκραμσιανού μαρξισμού, ήταν κάτι περισσότερο από ένας διανοητής της Αριστεράς: δημοσίευε συχνά σε εφημερίδες και περιοδικά κείμενα καταγγελτικά για τους κυβερνώντες της χώρας του κι εξίσου συχνά μεμφόταν τους κομμουνιστές που ήταν στην αντιπολίτευση.

“Η Παμφίλη Στον Αμφίλανθο” της Lady Mary Wroth. Μια επιλογή από έναν κύκλο σονέτων και τραγουδιών, που δημοσιεύτηκε το 1621.  Πανελλήνια πρώτη για την Μαίρη Ροθ, την πρώτη Αγγλίδα που έγραψε κύκλο ερωτικών σονέτων.

Αφορμή για τη συγγραφή του έργου υπήρξε η σχέση της ποιήτριας με τον πρώτο της ξάδερφο, με τον οποίο απέκτησε δυο παιδιά: ο William Herbert, κόμης του Pembroke, υπήρξε φιλότεχνος χορηγός και το όνομά του συνδέθηκε με το Σαιξπηρικό έργο· από πολλούς θεωρείται ότι κατά πάσα πιθανότητα υπήρξε ο “fair youth” των Σαιξπηρικών σονέτων.

Εκτός από τη “Σκοτεινή Κυρία” του Σαιξπηρικού περιβάλλοντος, υπήρχε επίσης και μια φωτεινή, μια ποιήτρια που το έργο της αναγνωρίστηκε από αρκετούς σύγχρονούς της: ο Ben Jonson επαίνεσε τα σονέτα για την ψυχολογική ανάλυση του έρωτα και δήλωσε ότι οι στίχοι της τον έκαναν «καλύτερο εραστή κι ακόμα καλύτερο ποιητή».

Κώστας Μαντζάκος

**

Τραγούδι

Αγάπη, τι να ‘σαι; Μια μάταιη σκέψη
στο μυαλό, που η φαντασία έχει χαλκέψει,
χαμόγελα άσκοπα σ’ έχουν γεννήσει,
ενώ πόθοι ευσεβείς το δίχτυ έχουν κεντήσει,
που τόσους ανόητους έχει ψαρέψει.

Αγάπη, τι να ‘σαι; Ωραία και ελαφρή,
φρέσκια σαν το πρωί, σαν τον αέρα καθαρή,
μα πολύ σύντομα το βράδυ σου αλλάζει,
τη θέρμη σου το κρύο τη σκεπάζει,
πάντα η χαρά σου με τις έννοιες πάει μαζί.

Αγάπη τι να’ σαι; Ένα λουλούδι γλυκό,
διάπλατα μόλις ανοίξει, σε μια ώρα είν’ νεκρό,
σταθερή η χαρά σου, όσο στον άνεμο η σκόνη,
όπως κι ό,τι δικό σου μας αποζημιώνει,
αν η διάθεση σου αλλάξει, πρόσωπο δείξει βλοσυρό.

Αγάπη, τι να ‘σαι; Παιδιάστικη, ρηχή,
στέρεη, όσο οι οι φουσκάλες, που’ κανε η βροχή,
το μεγαλύτερο καμάρι σου: η ιδιοτροπία,
οι αρετές σου κρύβουν αυτά τα ελαττώματα τ’ αχρεία,
μα τα μωρά δε βαδίζουν σταθερά πάνω στη γη.

Αγάπη, τι να ‘σαι; Αναίτια κατάρα, ωστόσο αυτό
δεν είναι δυστυχώς το πιο κακό,
κι άλλα για σένα μπορεί να πει κανείς,
μα κάποτε ήμουνα στο νόμο σου υποτελής,
γι αυτό, προς το παρόν, άλλα δε θα πω.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Για τον ιστορικό ηγέτη του ΚΚΕ Νίκο Ζαχαριάδη έχουν γραφτεί και ακουστεί τόσα πολλά πού το όνομα του πλέον ακόμα και για όσους δεν είναι κομμουνιστές η συμπαθούντες έχει τυλιχτεί με την αχλύ του μύθου. Η ταινία- ντοκυμαντέρ Αλύγιστος Νίκος που παίζεται τώρα στην Αθήνα, την οποία δεν έχω δει μέχρι τώρα τουλάχιστον, στάθηκε αφορμή για αυτή την σύντομη αναφορά στον «αλύγιστο Νίκο» με την παρουσίαση ενός ποιήματος που έγραψα παλιότερα γι’ αυτόν αλλά και ενός άλλου που βρέθηκε στο σημειωματάριο του μετά την αυτοκτονία του το 1973.

Επειδή ζυμώθηκα, ομολογώ, από έφηβος με τις αριστερές ιδέες, την ιστορία του παγκόσμιου και ελληνικού κομμουνιστικού κινήματος, χωρίς ποτέ να ενταχθώ οργανωτικά στο ΚΚΕ – αν και πάντα το «πονούσα» και το «πονάω» — η προσωπικότητα του Ζαχαριάδη μου ασκούσε μια περίεργη ακατανίκητη έλξη. Θυμάμαι μαθητής τέλη δεκαετίας του ’70 άκουγα η μάλλον διάβαζα για τον Ζαχαριάδη (γιατί  τότε το όνομα του ήταν σχεδόν ταμπού και μέσα στο ίδιο το κόμμα)  και τον φανταζόμουνα ένα κάπως ασπρομάλλη ηλικιωμένο έχοντας στο νου μου την εικόνα περίπου του Χαρίλαου Φλωράκη η του Δημήτρη Παρτσαλίδη. Ένοιωσα θυμάμαι μεγάλη έκπληξη όταν είδα κάποια στιγμή σε μια κάπως σκοτεινή μαυρόασπρη φωτογραφία του και στην συνέχεια σε άλλες ένα νεαρό σε ηλικία άντρα, μαυρομάλλη, χαμογελαστό, γοητευτικό. Στη συνέχεια διάβασα πολλά και διαβάζω και ασχολούμαι ακόμα με το κίνημα στην Ελλάδα, με τον ίδιο και την επαναστατική του δράση, την μυθιστορηματική ζωή του,  τις εξορίες του, τα ακλόνητα πιστεύω του. Πολλές φορές νοιώθω ότι εκείνα τα χρόνια, η δεκαετία δηλαδή του ’40 έχει περάσει στη φαντασία και τη μνήμη μου σαν να την έχω ζήσει και ιστορικά και βιολογικά, είτε μέσα από τις ταινίες Θίασος και Κυνηγοί του Αγγελόπουλου, είτε μέσα από τις ασπρόμαυρες σεκάνς των ιστορικών αρχείων, είτε με τις ατελείωτες αναγνώσεις ιστορικών βιβλίων, πολιτικών και κομματικών ντοκουμέντων εκείνης της εποχής, τις αφηγήσεις παλιών αγωνιστών, τα ελάχιστα πλέον σημάδια σε κάποιους τοίχους της Αθήνας, ακόμα και μέσα από τα τραγούδια της Διεθνούς που είχε «υποχρεωτικά» μάθει και τραγουδούσε η μητέρα μου σαν παλιό αετόπουλο χωρίς η ίδια να γίνει ποτέ κομμουνίστρια.

Η ρωμαλέα νεανική παρουσία του Ζαχαριάδη τα χρόνια εκείνα και εννοώ τα χρόνια της ημιπαρανομίας των δεκαετιών ’20 και ’30,  τα απίστευτα κατορθώματα του, η  ατσάλινη αντοχή, τα χρόνια της παρανομίας και του εγκλεισμού του στο κάτεργο της Κέρκυρας και στο κολαστήριο του Νταχάου, η επαναστατική του ιστορία σχεδόν ταυτισμένη για πολλές δεκαετίες με αυτή του κομμουνιστικού κινήματος στην Ελλάδα έχουν επιτείνει το μύθο του.  Ακόμα και τώρα ψάχνω παντού σε σοβιετικά αρχεία, σε αρχεία ξένων εφημερίδων, σε παλιά φιλμ οτιδήποτε αφορά εκείνον:  τον ατσαλωμένο κομμουνιστή που έβαζε πάνω από τη ίδια του τη ζωή το κόμμα, την επανάσταση, τον Στάλιν, αυτόν τον αδιάλλακτο μπολσεβίκο, το γνήσιο παιδί της Τρίτης Διεθνούς, τον αγωνιστή που «χιλιάδες μπράτσα τον φρουρούν  και λογισμοί σ’ εκείνον πετούν», ξέροντας ωστόσο ότι δεν υπάρχει κανένας τέλειος ήρωας, ότι η ίδια η ζωή δεν έχει ποτέ μια όψη, ότι η δημιουργία ενός μύθου είναι πολλές φορές απατηλή και όχι σπάνια ο καλύτερος τρόπος να τον γκρεμίσεις.

Ασφαλώς υπήρξαν υπερβολές, αντιφάσεις, και κάποτε ωμός κυνισμός (στην περίπτωση του Άρη και ιδιαίτερα του Πλουμπίδη) στην επαναστατική σταδιοδρομία του Νίκου Ζαχαριάδη, αυτά ωστόσο αντανακλούν σε σημαντικό βαθμό την παγκόσμια ιστορία του κομμουνιστικού-εργατικού κινήματος τον 20^ο αιώνα. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι ο ίδιος ο Ζαχαριάδης είναι η επιτομή των επιτυχιών, του αταξικού ονείρου, των απίστευτων ηρωϊσμών των εξεγερμένων descamisados της γης, αλλά και των αποτυχιών και του δράματος του κομμουνιστικού φαινομένου του περασμένου κυρίως αιώνα.

Παρακάτω παρουσιάζω ένα ποίημα δικό μου, με κάποιες αλλαγές, που του αφιέρωσα σε παλιότερη συλλογή μου (Ένα παράθυρο της νύχτας, Εξιτήριον) και ένα ποίημα, σε δική μου μετάφραση από τα ρωσικά,  πού βρέθηκε στο σημειωματάριο του Ζαχαριάδη –σε δυο φύλλα τετραδίου ανάμεσα σε κομματικές σημειώσεις – μετά την αυτοκτονία του στο σπίτι πού έμενε στο Σουργκούτ της Σιβηρίας. Δημοσιεύτηκε σαν επίλογος (σελ. 463) στο βιβλίο πού εκδόθηκε στην  Αγ. Πετρούπολη το 2017 με τίτλο Никос Захариадис. Жизнь и политическая деятельность (1923–1973) (ελλην. μετάφραση: Νίκος Ζαχαριάδης. Ζωή και Πολιτική Δράση).

ο νεαρός φιλόσοφος

ένα βράδυ

ο νεαρός φιλόσοφος

είδε τον διογένη να κλαίει

νόμισε πως ήταν δούλος

και του είπε με οίκτο

ότι κατανοεί

πόσο δύσκολο είναι

για έναν φιλόσοφο

να έχει αφεντικό

μα’, δεν κλαίω γι’ αυτό

του απάντησε ο διογένης

αλλά κλαίω επειδή λυπούμαι

το αφεντικό μου

ω, νεαρέ φιλόσοφε

αντιλαμβάνεσαι πόσο δύσκολο είναι

να είσαι το αφεντικό

του διογένη