Βασικός θεματικός άξονας στην πρώτη ποιητική συλλογή της Μίκας Ντάκα με τίτλο «Μνήμες και Φάσματα» που κυκλοφόρησε το 2016, όπως σηματοδοτούνταν και από τον τίτλο ήταν η ίδια η ζωή με τις ξεθωριασμένες διαψεύσεις της. Ήταν μια γραφή σωματική με έντονη λειτουργία του βλέμματος, όπου το ποιητικό εγώ μεγέθυνε τη στιγμή.

Στη δεύτερη ποιητική συλλογή με τίτλο «Η πυξίδα έδειχνε στον δρόμο» (Απόπειρα, 2023), ο λόγος της δημιουργού διαχέει μια ιδιαίτερη ωριμότητα, όπου ο ρυθμός των στίχων μεταμφιέζεται ελισσόμενος ανάμεσα στο πρώτο, στο δεύτερο και τρίτο πρόσωπο. Η ουσία και η αιχμηρότητα των λέξεων, καταφέρνει να εξορύξει την πραγματικότητα από τα σπλάχνα της ζωής με μια αλήθεια ουσιαστική που κάποιες φορές ακούγεται σαν μια γλυκιά μουσική ανάμεσα στους στίχους.

«Τώρα που η ψυχή έχει κάνει τον κύκλο της

Και οι αθέατοι ηγεμόνες

Τη μοίρα μας ακόμα ορίζουν

Θα ξαναρθώ

Έτοιμη να ζήσω και να σταυρωθώ

Τραγουδώντας τα λόγια που θυμάμαι

Από μια άλλη ζωή μακρινή».

(«Big Bang», σελ. 13)

Δεν θα μπορούσαμε εύκολα να χαρακτηρίσουμε ως αφηρημένη την ποίηση της Μίκας. Παντού διάσπαρτες εικόνες που περικλείουν το βάρος της υλικότητας. Κάποιες φορές την εντοπίζουμε να μας δίνει ποιήματα εγκιβωτισμένα στην οικιακή αυτοκρατορία της μοναξιάς, όπου ο αναγνώστης ανιχνεύει τις σιωπές του λόγου και τις μεταπλάθει σε μια διαχρονική ανάγνωση της γυναικείας παρουσίας με τις ελπίδες και τις ήττες. Πάντα υπάρχει μια υποθάλπουσα ερωτική παραζάλη. Ωστόσο, η διστακτικότητα των ανεπαίσθητων γύρω πραγμάτων, χτίζει τα τείχη μιας εγκλωβισμένης συμβατικής ζωής. Και γράφει :

«Πλυθήκαμε με τη σιωπή μας

Και προχωρήσαμε

Μ’ ένα καινούργιο χαμόγελο

Ένα ανείπωτο πείσμα

Κι ένα κρανίο στο χέρι

Δίχως διλήμματα

Ζωής και θανάτου».

(«Σταυροί», σελ. 16)

ΤΟ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ ΩΣ ΕΞΩΤΙΚΟ ΠΟΙΗΤΙΚΟ ΠΑΡΑΜΥΘΙ

Οι Ενδιάμεσοι: κάτω από αυτόν τον τίτλο έχει στεγάσει η Κύπρια συγγραφέας, Μαρία Α. Ιωάννου, τα 37 μικρής έκτασης κείμενα του βιβλίου της (εκδόσεις Νεφέλη, 2022), που, από ειδολογικής άποψης, τα προσδιορίζει ως μικροδιηγήματα.

Πρόκειται για ένα είδος που τα τελευταία χρόνια παρουσιάζει αξιοσημείωτη άνθηση και στην ελληνική γλώσσα πλέον, δίνοντας αξιόλογα δείγματα γραφής, εφάμιλλα σε ποιότητα με κορυφαία κείμενα που έχουν προκύψει από άλλες λογοτεχνίες ανά τον κόσμο. Σε κάποιες από αυτές μάλιστα όχι μόνο έχει οικοδομηθεί μια μεγάλη παράδοση δημιουργίας σημαντικών έργων, αλλά έχει αναπτυχθεί και μια ευρύτατη και θεωρητική πλαισίωση, όπως για παράδειγμα συμβαίνει στην ισπανόγραφη λογοτεχνία.

Η συγγραφέας, σε μια διαδικτυακή της συνέντευξη [1], δηλώνει πως ο τίτλος της συλλογής αντανακλά την πίστη της στους ενδιάμεσους χώρους και χρόνους, καθώς είναι αυτοί που της κεντρίζουν κυρίως το ενδιαφέρον της και ελκύουν το βλέμμα της ως δημιουργού. Μακριά από το προφανές των έντονων άκρων και των εύκολων διαπιστώσεων, στη σκιά των μεγάλων εντάσεων που αποσπούν την προσοχή μας, εκεί δηλαδή όπου η συγγραφική επιμονή συχνά ανταμείβεται με ένα εύφορο λογοτεχνικό έδαφος, πρόσφορο για βαθιές αρόσεις και πλούσιες σοδειές.

Η πρώτη σκέψη που κάνει κάποιος διαβάζοντας τα κείμενα του συγκεκριμένου βιβλίου είναι πως διασχίζονται από τα ρεύματα του ποιητικού λόγου, άλλοτε περισσότερο κι άλλοτε λιγότερο αισθητά, και ανοίγονται σε περιοχές που τους προσφέρουν επίπεδα ανάγνωσης τέτοια που κάνουν τον όρο «μικροδιηγήματα» να μοιάζει μάλλον με μια αναπόφευκτη σύμβαση. Κι αυτό επειδή το κυρίαρχο ζήτημα, εντέλει, δεν είναι η αυστηρή ειδολογική κατάταξη παρά τα ίδια τα κείμενα ως αισθητικά επιτεύγματα, πομποί συγκινήσεων και ανανοηματοδοτήσεων που βρίσκονται σε συνεχή διάδραση με τον αναγνώστη. Είναι γνωστό εξάλλου πως παρόμοια κείμενα έχουν λάβει κατά καιρούς άπειρες διαφορετικές ονομασίες/ορολογίες και ακόμη, προς το παρόν τουλάχιστον, δεν υπάρχει κάποια σύγκλιση προς κάποια που να είναι κοινής αποδοχής.

Αν τα συγκεκριμένα κείμενα φέρουν εντός τους όλες τις αρετές του είδους, στην καλύτερη εκδοχή του, οφείλεται καταρχάς στο γεγονός πώς η Μαρία Α. Ιωάννου είναι μια χαρισματική αφηγήτρια. Μια αφηγήτρια που κατέχει πολυποίκιλους τρόπους να μας διηγηθεί τις ιστορίες της, καλώντας τον αναγνώστη σε μια ενεργή δραστηριοποίηση επανάγνωσης. Έτσι, ξεδιπλώνει μπροστά μας ένα μεγάλο ρεπερτόριο διαφορετικών ευφάνταστων πλοκών, με το στοιχείο της ανατροπής να κάνει συχνά την εμφάνισή του: ένας καταρχήν μηχανισμός επαναθεώρησης της εκάστοτε ιστορίας αλλά και μια αιχμή για περαιτέρω εμβάθυνση. Με τον τρόπο αυτό ο αναγνώστης, πιο υποψιασμένος πλέον μετά τον αιφνιδιασμό της πρώτης ανάγνωσης, (προ)καλείται να πάρει το νήμα και πάλι από την αρχή και να απολαύσει εκ νέου τη ροπή των ιστοριών, τον τρόπο σύνθεσης των κειμένων και φυσικά τη γλώσσα τους, συστατικά που το ένα εμπλουτίζει το άλλο δημιουργώντας ένα σφριγηλό αφηγηματικό σώμα. Ειδικά όσον αφορά τη γλώσσα, θα λέγαμε πως πρόκειται για μια γλώσσα επιμελώς σμιλεμένη, αποτέλεσμα της συνύπαρξης και της πλέξης λέξεων καλά ζυγισμένων, που καθώς τις διαπερνά ο ηλεκτρισμός του υπαινιγμού, βλέπουμε αυτές της μικρής έκτασης ιστορίες να μας μεταφέρουν από τα υποτιθέμενα ρηχά και κοινότυπα επεισόδια της καθημερινότητας, στη σφαίρα του πρωτόγνωρου, του αδιανόητου και ενίοτε του εντυπωσιακά εξωτικού.

Η μικρή έκταση δεν συνεπάγεται σε καμία περίπτωση ευκολία, απαιτεί ιδιαίτερες δεξιότητες για να έλξει και να μεγαλουργήσει, αλλά και καμία ιστορία δεν μπορεί να καταταγεί στο πεδίο μιας λογοτεχνίας υψηλών αξιώσεων με μόνο κριτήριο την έκταση. Φυσικά και δεν είναι ο μικρός αριθμός των λέξεων ο κρίσιμος παράγοντας που καθορίζει τη δυναμική, αλλά το φορτίο τους που γίνεται πιο έντονο καθώς το κείμενο δεν διεκδικεί μεγάλες εκτάσεις. Είναι για τον λόγο αυτό ακριβώς που η ερευνήτρια και θεωρητικός της Βενεζουέλας, Βιολέτα Ρόχο (1959-2024) σε ένα από τα σημαντικότερα βιβλία ποιητικής σχετικά με το είδος, το Breve manual para reconocer microcuentos (Σύντομο εγχειρίδιο αναγνώρισης μικροδιηγημάτων), το 1996, παρομοιάζει το (καλοδουλεμένο και ποιοτικό) μικροδιήγημα σαν μπάλα του μπέιζμπολ, ενώ το παραδοσιακό (εκτενές) διήγημα σαν μπάλα του ποδοσφαίρου. Τονίζοντας, έτσι, πως η σφοδρότητα της πρόσκρουσης της πρώτης πάνω στον αναγνώστη, είναι πολύ πιο έντονη, άρα και περισσότερο εντυπωτική.

Οπότε χρειάζεται, καταρχάς, ικανότητα στην πύκνωση, που επιτυγχάνεται μέσα από διάφορες στρατηγικές κατά τη διαδικασία της συγγραφής. Παράλληλα, η πύκνωση απαιτεί βλέμμα, διαρκείς εσωτερικές διεργασίες κατά τις στιγμές της παρατήρησης γύρω μας. Καθώς επίσης και τριβή με τους μεγάλους δάσκαλους του είδους, όπως ο Κορτάσαρ, από τον οποίο η συγγραφέας δανείζεται μια φράση για να «κεντήσει» την προμετωπίδα του βιβλίου. Στο στοιχείο του υπαινιγμού έρχονται να προστεθούν κι άλλα στοιχεία που μπορούμε να τα δούμε και ως επιμέρους στρατηγικές επίτευξης της πύκνωσης και της αναγκαίας ελλειπτικότητας, όπως το παρωδιακό στοιχείο, η ειρωνεία, το χιούμορ, το παράδοξο. Στοιχεία τα οποία, πέρα από το γεγονός ότι δημιουργούν ένα εκρηκτικό μείγμα κατά την εκδίπλωση των ιστοριών, προσφέρουν μια καλειδοσκοπική θέαση της πραγματικότητας και, κατ’ επέκταση, περισσότερες από μία αναγνώσεις κάθε φορά. Οι ιστορίες καταλήγουν να μοιάζουν, έτσι, με μικρούς εκρηκτικούς μηχανισμούς που ενεργοποιούνται στο μυαλό το αναγνώστη, άλλοτε άμεσα και άλλοτε με μια κάποια χρονοκαθυστέρηση, αλλά σε κάθε περίπτωση αφήνοντας ένα έντονο αποτύπωμα. Ενδεχομένως κι ένα έγκαυμα, κυρίως εκεί που είναι εντονότερη η αίσθηση της ταύτισης με τους ήρωες του βιβλίου και τα πάθη τους.

Μια εξ αίματος επιστροφή στους δαίμονες της Ποίησης

Ο Αλμπέρτο Μοράβια στην συνείδηση του κόσμου και ιδιαίτερα του λογοτεχνικού κοινού έχει καταγραφεί ως ένας από τους σημαντικούς πεζογράφους του 20ου αιώνα, αφού το μεγαλύτερο μέρος του έργου του κινείται γύρω από το μυθιστόρημα, το δοκίμιο και τις συλλογές διηγημάτων.

Αναμφίβολα υπήρξε μία από τις πιο εμβληματικές μορφές των ιταλικών γραμμάτων με έντονη δράση και παρεμβάσεις στην κοινωνική και πολιτική ζωή της Ιταλίας, συνειδητή στάση που τον κατέστησε έναν ουσιωδώς «δημόσιο διανοούμενο» που επέδρασσε αποφασιστικά στη διαμόρφωση της συλλογικής συνείδησης της εποχής του. Ακόμα όμως και σε αυτές τις εκδοχές της γραφής του το «ποιητικό αιτούμενο» υπήρξε διαρκές, διάχυτο και εμφανές σε κάθε του λέξη, σε κάθε απόπειρα σκιαγράφησης των χαρακτήρων που κάθε φορά επέλεγε να αναδείξει ως ήρωες της μυθοπλασίας του. Υπό την έννοια αυτή, ο Μοράβια για πολλά χρόνια λειτούργησε ως ένας ιδανικός αλλά όχι ανάξιος «ποιητής του πεζού λόγου». υπηρετώντας μια «ιδιάζουσα ποιητική γλώσσα» που σε όλες της τις εκδοχές ανέδειξε τη λογοτεχνική του αξιοσύνη στην έκφραση και την ερμηνεία της ανθρώπινης περιπέτειας. Η μυθοπλασία άλλωστε ποτέ δεν τον εμπόδισε να αναπτύξει έναν λόγο βαθύ, ανθρώπινο και ουσιαστικά υπαρξιστικό, προτάσσοντας μοτίβα που είχαν ως έμβλημα τον έρωτα, το υπαρξιακό τραύμα, την απώλεια, την αλλοτρίωση της μικροαστικής καθημερινότητας, τη ματαίωση της ανθρώπινης χειραφέτησης, την απομάκρυνση του ανθρώπου από την εσώτερη ουσία του, τον αγώνα του είδους μας να αναπτύξει αλλά και να κατανοήσει τον «κοινωνικό» του εαυτό.

Ανάμεσα σε τόσους δρόμους ή Το να είσαι πάντα αλλού

Τον ποιητή Πάμπλο Χοφρέ μπορεί κανείς να τον φανταστεί σε έναν σιδηροδρομικό σταθμό — όχι να φεύγει ούτε να φτάνει, αλλά να στέκεται για λίγο, με μια βαλίτσα που δεν ανοίγει ποτέ. Το Ανάμεσα σε τόσους δρόμους – Συγκεντρωμένα ποιήματα 2009–2019 είναι το βιβλίο ενός ανθρώπου που δεν θεωρεί την κίνηση εξαίρεση, αλλά κανονικότητα. Δεν πρόκειται για μια συλλογή με αρχή, μέση και τέλος, αλλά για μια μακρά ποιητική διαδρομή όπου ο τόπος λειτουργεί περισσότερο ως παροδική εμπειρία παρά ως σημείο άφιξης.

Το βιβλίο συγκροτείται ως ένα «υπερποιητικό ταξίδι». Όχι με τη ρομαντική έννοια της περιπλάνησης, αλλά ως μια επίμονη, σχεδόν αναγκαστική μετατόπιση. Οι πόλεις που εμφανίζονται —Λονδίνο, Οδησσός, Μαρακές, Χονγκ Κονγκ, Βερολίνο, Μανίλα— δεν διεκδικούν την προσοχή του αναγνώστη ως αξιοθέατα. Είναι κόμβοι, περάσματα, ενδιάμεσες καταστάσεις. Ο Χοφρέ δεν γράφει για τα μέρη· γράφει μέσα από αυτά.

Η ποίησή του είναι βαθιά αισθητηριακή, χωρίς να γίνεται εξομολογητική. Το σώμα, συχνά φθαρμένο ή εκτεθειμένο, λειτουργεί ως τόπος εγγραφής: μνήμης, επιθυμίας, ιστορίας. Στην ενότητα Νεκρό δέρμα, τα ποιήματα μοιάζουν με κινηματογραφικά καρέ — απότομα, ελλειπτικά, χωρίς επεξηγηματικό πλαίσιο. Ο αναγνώστης δεν καλείται να «καταλάβει», αλλά να παρακολουθήσει.

Κεντρική παραμένει η εμπειρία της αλλοδαπότητας. Όχι ως πολιτική θέση ή κοινωνικό σχόλιο, αλλά ως υπαρξιακή συνθήκη. Το ποιητικό «εγώ» του Χοφρέ είναι διαρκώς υπό διαπραγμάτευση, ποτέ πλήρως εγκατεστημένο σε γλώσσα, τόπο ή ταυτότητα. Η δίγλωσση έκδοση (ισπανικά–ελληνικά) δεν είναι απλώς εργαλείο πρόσβασης, αλλά κάνει κάτι βαθύτερο: ενσωματώνει αυτή ακριβώς τη ρευστότητα. Καμία γλώσσα δεν εμφανίζεται ως οριστική.

«Η αισθητική της απογύμνωσης»

Ο «Μόριμος» ελκύει στην προσέγγισή του την κριτική ανάγνωση με βάση τη νοητική διείσδυση καθώς και τη διαισθητική ανάγνωση φυλλομετρώντας ίσως μια ορχιδέα. Η πρώτη μόνη της κλείνει σε επίπεδα και επομένως αδικεί τη συλλογή, ενώ η δεύτερη απελευθερώνει σε μια νέα δημιουργία. Η ποιητική συλλογή χαρακτηρίζεται από τη δωρικότητα της έκφρασης και τη βαθιά ενδοσκόπηση.

1. Επίπεδο Λογοτεχνικού Είδους & Μορφής

Η συλλογή αποτελείται από 24 ποιήματα που ανήκουν στη σύγχρονη ελληνική ποίηση. Στη μορφή κυριαρχεί ο ελεύθερος στίχος, με τα περισσότερα ποιήματα να είναι ολιγόστιχα, γεγονός που τους προσδίδει δύναμη και δυναμική μέσω της λιτότητας και της συμπύκνωσης του νοήματος.

Βασικό χαρακτηριστικό είναι η συμπύκνωση, όπως φαίνεται στο απόσπασμα από το ποίημα «Κάποιες νύχτες»: «Σμιλεύουν ματωμένα φεγγάρια / κι απαρνιούνται τους θεούς τους». Εδώ ο στίχος λειτουργεί ως περίληψη μιας ολόκληρης σχέσης ή επικοινωνίας που πλέον έχει χαθεί, ενισχύοντας την αίσθηση του τέλους. Παράλληλα, η αμεσότητα του λόγου αναδεικνύεται στο ποίημα «Σκόνη μόνο»: «Να μην αφήσεις ίχνη θέλω, / να γίνεις ένα με τη σκόνη που θα φυσήξω». Η φράση είναι άμεση, σαν προστακτική, δημιουργώντας έντονη αίσθηση επείγοντος και τραυματικής εμπειρίας.

Η γλώσσα και το ύφος της συλλογής είναι ζεστά και συναισθηματικά, με τον ποιητικό λόγο να είναι άμεσος και να δημιουργεί εικόνες που κυλούν αβίαστα. Καθοριστική είναι η απουσία της στίξης στην πλειονότητα των ποιημάτων, η οποία λειτουργεί ως πρόκληση προς τον αναγνώστη να συμμετάσχει στη νοηματοδότηση και να βρει τους δικούς του ρυθμούς και παύσεις.

Όσον αφορά τη ροή και τον ρυθμό, στο ποίημα «Ηλέκτρα» αναφέρεται: «..καμία λέξη καμιά διάσταση / δεν μπορούσε να τον χωρέσει / Ένα βράδυ έλαμψε μέσα του σαν αστραπή / αυτό που ήταν μπροστά στα μάτια του / Και τότε ξαναγύρισε ο ήχος, η εικόνα και οι λέξεις / Κι αυτό τού ήταν αρκετό». Η απουσία κόμματος επιτρέπει στις εικόνες να ρέουν η μία μέσα στην άλλη, αναγκάζοντας τον αναγνώστη να βρει τον εσωτερικό ρυθμό της ανάσας και του συναισθήματος. Η έλλειψη στίξης ενισχύει επίσης την αμφισημία, όπως στο ποίημα «Λέξεις»: «Τα χέρια μου υψώνονται στον ουρανό / απωθούν άτσαλα τις λέξεις». Ο στίχος, χωρίς τελεία ή κόμμα, μπορεί να διαβαστεί ως ικεσία ή ως επιβεβαίωση της μοίρας, ενισχύοντας την αίσθηση του ανοιχτού ερωτήματος. Ο ρυθμός είναι εσωτερικός, προκύπτοντας από τη μουσικότητα του συναισθήματος.