Δημοσιέυθηκε στο ηλεκτρονικό περιοδικό “Μεταθέσεις”*

Ποίηση, γενικά, είναι η παραγωγή έργου και μάλιστα η παραγωγή έργου με την πλήρη εκμετάλλευση των δυνατοτήτων της ύλης που χρησιμοποιείται γιά την πραγμάτωσή του. Στην ευρύτατη αυτή σημασία του ο όρος χρησιμοποιείται κυρίως μεταφορικά για το χαρακτηρισμό κάθε έργου το οποίο εξ αιτίας της τέλειας κατασκευής του υπερβαίνει το χρηστικό σκοπό του και αποκτά, ως “ποίημα” στο είδος του, αξία επιτεύγματος καθαυτό. Η αξία αυτή είναι τάξεως αισθητικής, όποιος και αν είναι ο σκοπός του έργου.

Ειδικότερα, τώρα, ποίηση είναι η παραγωγή λογοτεχνικού έργου με την πλήρη εκμετάλλευση της δυναμικής των λέξεων που χρησιμοποιούνται για τη σύνθεσή του και έτσι ώστε η απόλυτη τιμή καθεμιάς τους να υπερβαίνει την τιμή που φέρει ως μονάδα σημασίας, η δε αξία τους, ως συνόλου, να υπερβαίνει την αξία η οποία μπορεί να τους αποδοθεί βάσει των περιεχομένων νοημάτων. Αναλυτικότερα, τούτο σημαίνει ότι κατά την παραγωγή του λογοτεχνικού έργου που ορίζεται ως ποιητικό, η αξιολόγηση και ο χειρισμός της χρησιμοποιουμένης ύλης, δηλαδή η επιλογή των λέξεων και η θέση καθεμιάς στο σύνολο, δεν προσδιορίζεται κυριαρχικά από την απαίτηση προβολής του τυπικού νοήματος ή γενικότερα της θεματικής, αλλά από την απαίτηση αναδείξεως των στοιχείων εκείνων (προσωδία, ομοιοκαταληξία, τονισμός, “εσωτερικός” ρυθμός, ένταση συνδυαζομένων νοημάτων, “αυτόματη” συμπαράθεση λέξεων κατά τη ροή της συνειρμικής ανάδυσής τους από το “ασυνείδητο” κοκ) τα οποία θεωρούνται “ποιητικά” σύμφωνα με τον ισχύοντα κάθε φορά “λογοτεχνικό κανόνα”. Τούτο φαίνεται καθαρά τις φορές που ο λογοτεχνικός κανόνας θεσμοθετείται βάσει εξωτερικών ή τυπικών κριτηρίων, όπως η ομοιοκαταληξία λχ και μάλιστα στις ακραίες – αυστηρές μορφές της (σονέττο, μπαλάντα, ρόντω, τριολέ, σεστίνα κλπ). Στις περιπτώσεις αυτές οι απαιτήσεις του συγκεκριμένου ποιητικού είδους επιβάλλουν την οριακή επιλογή των λέξεων, και επομένως των νοημάτων, μεταξύ εκείνων που ανταποκρίνονται στην ηχητική των καταλήξεων και στην απαρέγκλιτη τήρηση του αριθμού των στροφών ή, με άλλα λόγια, επιβάλλουν την οριακή αναγωγή του “περιεχομένου” στη “μορφή”.

Εξ αιτίας της οριακής αυτής αναγωγής του “περιεχομένου” στη “μορφή” έχει επικρατήσει η άποψη ότι ο ποιητικός λόγος διαφέρει από τά άλλα, τα μη ποιητικά είδη κατά το βαθμό αποκλίσεώς του από το “επικοινωνιακό” λεγόμενο πεδίο της γλώσσας και συγκλίσεώς του προς το “εκφραστικό” ή “συγκινησιακό” λεγόμενο πεδίο. Κατά την κρατούσα δηλαδή άποψη, ο ποιητικός λόγος δεν λειτουργεί ως αγωγός σημασιών αλλά ως αγωγός συγκινησιακών κραδασμών. Αποτέλεσμα επομένως της λειτουργίας του δεν είναι η λογική ανταπόκριση αλλά η συναισθηματική ταύτιση πομπού (ποιητή) – δέκτη (αναγνώστη ή ακροατή). Τούτο επιτυγχάνεται με την επιστράτευση διαφόρων “τεχνασμάτων” (κυρίως της “μεταφοράς”) ως εκ των οποίων το κέντρο βάρους του λεκτικού συνόλου που συνιστά κάθε ποίημα μετατίθεται από τα “σημαινόμενα” (τις σημασίες) στα “σημαίνοντα” (τις λέξεις ως καθαρές μορφές). Περαιτέρω αποτέλεσμα της μετάθεσης αυτής θεωρείται η αλλοίωση των παγιωμένων τρόπων της “κανονικής”, “επικοινωνιακής”, γλώσσας και η συνακόλουθη έκπληξη ή “παραξένισμα” (ξάφνιασμα) που προκαλεί η ιδιόμορφη εκφορά του ποιητικού λόγου στον ακροατή του. Στην έκπληξη ή στο ξάφνιασμα αυτό αποδίδεται τέλος η αισθητική απόλαυση που παρέχει στους αποδέκτες του ο ποιητικός λόγος.

Bandits move

ΜΙΑ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΗ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΕΝ ΠΡΟΟΔΩ The Family Man release Dead in the Water release

Ξέμαθα να γράφω στίχους
Μόνο μηνύματα στους τοίχους
Κι αυτά χλευάζουν τον καιρό
Ρίχνω λοιπόν τους νέους ήχους
Μες στο παμπάλαιο νερό.

ΑΝΤΕΙΑ ΦΡΑΝΤΖΗ
Τελετή στο κύμα, 2002 Six Degrees of Separation full movie

ΟΙ “ΝΕΟΙ ΗΧΟΙ ΣΤΟ ΠΑΜΠΑΛΑΙΟ ΝΕΡΟ” (http://pampalaionero.wordpress.com) είναι μια διαδικτυακή ανθολογία της σύγχρονης ελληνικής ποίησης σε παραδοσιακές μορφές, την οποία επιμελούνται ο Κώστας Κουτσουρέλης και η Σοφία Κολοτούρου.

– Ως σύγχρονη ελληνική ποίηση εννοούμε εδώ την ποίηση των τριάντα τελευταίων ετών, από τις αρχές της δεκαετίας του ’80 ώς τις μέρες μας.
– Ως ποιήματα γραμμένα σε παραδοσιακές μορφές εκλαμβάνουμε όσα στηρίζονται σε έναν ή περισσότερους τρόπους της προνεωτερικής μορφοπλασίας: μέτρο, ρίμα, αριθμό συλλαβών, κανονική στροφική οργάνωση. Επίσης, με μια ευρύτερη έννοια, όσα δανείζονται τέτοια στοιχεία και τα αναμειγνύουν εκλεκτικά με τους τρόπους της ελευθερόστιχης ποίησης, συγκλίνοντας έτσι σε μεικτές ή υβριδικές μορφές.

***

ΟΠΩΣ ΕΙΝΑΙ γνωστό, η ανάκαμψη των παραδοσιακών ποιητικών τρόπων παρατηρείται διεθνώς το αργότερο από τη δεκαετία του ’80. Η επιστροφή αυτή του μέτρου και της ρίμας συνδυάστηκε συχνά με μια διάθεση έμπρακτης κριτικής στη νεωτερική ποίηση και τον ελεύθερο στίχο, για των οποίων την κόπωση ή εξάντληση έγινε συχνά λόγος. Άλλοτε πάλι, συνδέθηκε με το πνεύμα του παιγνιώδους και ανεκτικού μεταμοντερνισμού, τον εκλεκτικισμό του anything goes.

Στην Ελλάδα, οι παραδοσιακές μορφές ανακάμπτουν τη δεκαετία του ’80, η παρουσία τους εμπεδώνεται τη δεκαετία του ’90 και πυκνώνει εντυπωσιακά κατά τη διάρκεια της τρέχουσας δεκαετίας. Σήμερα, δεκάδες Έλληνες ποιητές κάθε ηλικίας και αισθητικού προσανατολισμού γράφουν ποιήματα σε τέτοιες μορφές, είτε αποκλειστικά είτε παράλληλα προς το ελευθερόστιχο έργο τους. Πολύ δημοφιλή είναι και πάλι είδη κλασσικά όπως το σονέτο, που διάγει περίοδο νέας ακμής. Άλλες μορφές και τρόποι στιχουργικοί που καλλιεργούνται είναι η μπαλάντα, το τραγούδι, ο δεκαπεντασύλλαβος, το ομοιοκατάληκτο δίστιχο, η τερτσίνα, η ωδή και το επίγραμμα, η τετράστιχη και οκτάστιχη στροφή, το παντούμ, το λίμερικ, το χάικου• ο κατάλογος είναι ενδεικτικός. Η ρίμα χρησιμοποιείται ευρύτατα, κάποτε με μεγάλη ελευθερία. Από τα μέτρα, κυριαρχεί ο ίαμβος, δεν λείπουν όμως οι τροχαίοι, οι ανάπαιστοι, οι αμφίβραχεις. Αξιόλογη είναι και η σχετική θεωρητική και κριτικογραφική παραγωγή.

ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΒΙΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΩΝ ΜΟΡΦΩΝ
ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΟΙΗΣΗ

D-Tox full

ΑΠ’ ΟΣΑ ΡΕΥΜΑΤΑ έκαναν την εμφάνισή τους στην ποίηση τις τελευταίες δεκαετίες, κανένα δεν υπήρξε περισσότερο αντιλεγόμενο από εκείνο που συνέδεσε το όνομά του με την αναβίωση του έμμετρου και ομοιοκατάληκτου στίχου. Το ρεύμα αυτό, που από κάποιους θεωρήθηκε κίνημα και από άλλους σχολή, υπήρξε εξ αρχής φαινόμενο υπερεθνικό, αφού οι πρώτες εκδηλώσεις του παρουσιάζονται σχεδόν ταυτόχρονα στην Ευρώπη και την Αμερική κατά τη δεκαετία του 1980. Ωστόσο, συστηματική θεωρητική θεμελίωση και συλλογική αντιπροσώπευση φαίνεται να έλαβε κυρίως στις ΗΠΑ, όπου και επικράτησε ο όρος new formalism.

Οι θιασώτες του νεοφορμαλισμού έθεσαν στο στόχαστρό τους τις αδυναμίες της σύγχρονης ποίησης, για την οποία ισχυρίστηκαν ότι έχει παγιδευτεί στην τροχιά ενός επιγονικού και γι’ αυτό όλο και πιο αναιμικού και αδιέξοδου μοντερνισμού. Η αποξένωση από το ευρύ ακροατήριο, η αγχώδης και άγονη καινοθηρία, ο εγκεφαλισμός, ο ακαδημαϊσμός, η σοβαροφάνεια, ο εξοβελισμός της μουσικότητας από το ποίημα, η εγκατάλειψη του λυρισμού και των αφηγηματικών τρόπων ήταν μερικά μόνο από τα σημεία όπου στάθηκε η κριτική τους. Απέναντι σ’ αυτά τα παθολογικά συμπτώματα, υποστήριξαν, η αναβίωση των παραδοσιακών μορφών θα μπορούσε υπό προϋποθέσεις να αποδειχθεί δραστικό αντίβαρο.

Δανείζομαι τον τίτλο από άλλο ιστολόγιο. Το γεγονός ότι ο Γιάννης Λειβαδάς είναι στον κατάλογο του εκδοτικού οίκου του Λώρενς Φερλινγκέτι, ο οποίος είναι συνδεδεμένος με τον μύθο της μπήτ γενιάς που θα έλεγε και η Ιουλία Ραλλίδη έχει δύο εκφάνσεις. Από τη μια πλευρά το γεγονός ως εκδοτικό, αποτελεί μιαν οφειλόμενη επικύρωση της επιστροφής ποιημάτων στην πηγή που τα προκάλεσε.
Ο Λειβαδάς αποτελεί φυσική συνέχεια και εκπρόσωπο όλων όσων ασχολήθηκαν και επηρεάστηκαν από αυτό το κίνημα αισθητικά και εν μέρει βιωματικά στη χώρα μας.
Η εκδοτική χειρονομία του οίκου Σίτυ Λαϊτς αποτελεί μιαν πέραν του Ατλαντικού αναγνώριση μιας «εστίας» αυτής της ποίησης. Το ίδιο θεσμική ήταν και η συνάντηση Γκίνσμπεργκ Πούλιου, όταν ο πρώτος ήρθε στην Αθήνα, λίγο πριν το θάνατό του…
Αναγνώριση από αυτές που καθόλου δεν φείδονται οι διαχειριστές της ποίησης στις Ηνωμένες Πολιτείες. (Με το ίδιο σκεπτικό που ο Μίχος φιγουράρει στην διαδικτυακή βιβλιογραφία του Καβάφη, του Ιδρύματος Νέου Ελληνισμού. Αν ο υπεύθυνος ήταν Έλληνας, πολύ αμφιβάλλω αν θα συνέβαινε).
Στη διαχείριση του γεγονότος η ελληνική δημοσιότητα ως την ώρα δείχνει όλον τον επαρχιωτισμό που τη συνέχει. Οι μεν κρατάνε σιωπή γεροντοκόρης, λες και κάποιος έκανε εισαγωγή νεσκαφέ εκτός μονοπωλίου. Αν ήταν κανένας από τους «αναγνωρισμένους» στο σινάφι φέικ, θα ήταν θέμα κουτσομπολιού σε όλους τους ψυχαναγκασμένους εσμούς που καταναλώνουν κουλτούρα τα Σάββατα, όπως παϊδάκια τις Κυριακές…