Ανδρέας Κάλβος, Ελπίς Πατρίδος (εισαγωγικά: Λεύκιος Ζαφειρίου, σημείωμα: Γιώργος Μύαρης)

ΕΛΠΙΣ ΠΑΤΡΙΔΟΣ

ΩιΔΗ

Ευλαβώς, τρέμων, ρίπτω

πρώτην βολάν τα δάκτυλα

επί την αργυρόχορδον

πάτριον κιθάραν.

Σήμανε συ ουράνιον

ξύλον, συ της ψυχής μου

την τόλμαν, συ παρώρμησον,

Μουσάων δώρον.

Τα λαμπρά, τα φωτίζοντα

πρόσωπα, των αστέρων

της Ελλάδος, αμαύρωνον

βάρβαρα νέφη.

Νυν δε την νύκτα σχίζει

ακτίς ελπίδος· χαίρονται

τα πάντα της πατρίδος

προσφιλή τέκνα.

Στολίζει νυν αιώνιος

δάφνη, πάλιν, το μέτωπον

των ύδατι διψούντων

εξ Ιππουκρήνης.

Των Άγγλων δόξα φύσα,

φύσα συ δεξιέ Ζέφυρε.

Το νέον άνθος δρόσισον,

καρπούς να φέρη·

Μεγάλας η καρδία μου

ελπίδας έχει· ο άνεμος

πριν τας διασκορπίση,

πάτερ του κόσμου·

Σβύσον το φως μου, σύγχυσον

τον νουν μου, ποίησόν με

παίγνιον του πλήθους, βρέξον

πυρ να με καύση.

Γλυκεία ελπίς, εάν χάσω σε,

και τι μοι μέλει ο βίος;

Διά σε πνέω, και χαίρομαι,

και εάν μη ίδω·

Προ της Ελλάδος του ιερού,

χορώ συμπεπλεγμένας,

Ελευθερίαν και Μούσας,

θάνατον θέλω.

Λεύκιος Ζαφειρίου, Σημείωμα στην ωδή του Ανδρέα Κάλβου
ΕΛΠΙΣ ΠΑΤΡΙΔΟΣ

Εισαγωγικά

Η ανεύρεση το περασμένο καλοκαίρι στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Γλασκώβης της ωδής Ελπίς πατρίδος του Ανδρέα Κάλβου (1792 –1869), του πρώτου ποιήματος που έγραψε στα ελληνικά και το οποίο τυπώθηκε το 1819 στο Λονδίνο, διαφωτίζει προβλήματα φιλολογικά σχετικά με το έργο του και συνιστά ένα τεκμήριο στον αγώνα και την αγωνία του για τη διαμόρφωση του γλωσσικού οργάνου των Ωδών του 1824 και 1826.
Με τη δημοσίευση το 1982 από τον Πάνο Καραγιώργο1των τεσσάρων επιστολών του Κάλβου προς τον κόμη Guilford (1766-1827) έγινε γνωστό ότι ο ποιητής είχε δημοσιεύσει ένα ποίημα πριν από τις Ωδές στα ελληνικά, χωρίς όμως άλλα στοιχεία. Όλα δείχνουν, όπως θα δούμε, ότι το ποίημα αυτό δεν είναι άλλο από την ωδή του 1819, Ελπίς πατρίδος.
Από τις τέσσερις επιστολές προς τον Guilford, οι τρεις είναι του 1819 γραμμένες στα ελληνικά2 και η τέταρτη του 1827 στα ιταλικά. Η πρώτη είναι γραμμένη στις 16 Αυγούστου και οι άλλες δύο στις 21 και 30 Νοεμβρίου 1819 αντίστοιχα. Με την επιστολή της 21ης Νοεμβρίου, ο Κάλβος γνωστοποιεί τη σύνθεση του ποιήματος και ζητάει την άδεια να το αφιερώσει στον Γκίλφορντ με την ευκαιρία του διορισμού του τελευταίου από τον αντιβασιλέα της Βρετανίας Γεώργιο Δ΄ (1762 – 1830) στη θέση του Καγκελαρίου του Πανεπιστημίου των Ιονίων Νήσων3, «Αρχιεπιστάτ[ου] του εν Κερκύρα Ελληνικού Παμμουσείου» 4.
Η επιστολή της 30ης Νοεμβρίου είναι συνοδευτική της ωδής Ελπίς πατρίδος, η οποία στο μεταξύ είχε τυπωθεί από τον γνωστό εκδότη και φίλο του Κάλβου Samuel Bagster (1772 – 1851), στο σπίτι άλλωστε του οποίου μένει ο ίδιος μετά το θάνατο της γυναίκας του Maria Theresa Josephine Thomas και της κόρης του το φθινόπωρο της ίδιας χρονιάς5.
Ο Κάλβος συνεργάζεται με τον Bagster στην έκδοση της Liturgia Anglicana Polyglotta (όπου και οι Ψαλμοί του Δαβίδ)6, αναλαμβάνοντας για λογαριασμό του εκδότη τη μετάφραση στη νεοελληνική ενώ ταυτόχρονα έχει την επιμέλεια της μετάφρασης στα ιταλικά. παράλληλα κάνει και τις διορθώσεις, από τον Δεκέμβριο του 1818 ως την άνοιξη του 1819, τόσο στη δική του μετάφραση όσο και σε και εκείνη των Α. Montucci και L. Valleti στα ιταλικά7. Από τα παραπάνω συμπεραίνεται ότι οι Ψαλμοί του Δαβίδ, οι Συναπταί, οι Επιστολαί και τα Ευαγγέλια έχουν μεταφραστεί το 1818.
Αυτό το λανθάνον μέχρι πρόσφατα πρώτο ποίημα του Κάλβου στα ελληνικά, θέτει τέλος και στις ως τώρα εικασίες ταύτισής του με το «Απόσπασμα άτιτλου ποιήματός» του στα ελληνικά που ανακάλυψε και δημοσίευσε το 1960 ο Mario Vitti8.

Στοιχεία για τη «φυλλάδα» του Κάλβου και τη μετρική της ωδής
Η φυλλάδα, όπως την αποκαλεί ο ποιητής, είναι σε σχήμα 8ο και έχει 12 σελίδες, χωρίς σελιδαρίθμηση τυπωμένες μόνο από τη μία όψη. Στην πρώτη σελίδα ο τίτλος καθώς και η χρονολογία έκδοσης πλαισιώνονται από τυπογραφικές γραμμές. Ως τόπος έκδοσης αναφέρεται το Λονδίνο και ως εκδότης ο Samuel Bagster. Στην τρίτη σελίδα είναι τυπωμένη η αφιερωτική επιστολή προς τον Γκίλφορντ9 με ημερομηνία 20 Νοεμβρίου 1819, στην οποία εμφαίνεται και η πατρότητα της ωδής: Α. ΚΑΛΒΟΣ ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ. Το κείμενο της ωδής παρατίθεται στις σελίδες 5, 7, 9 και 11. Στο χαρτί που χρησιμοποίησε o Bagster κατά την εκτύπωση είναι επίσης ορατό το υδατόσημο: J. WHATMAN / TURKEY MILLS.
Ο σύμμικτος τόμος, στον οποίο είναι βιβλιοδετημένη η φυλλάδα, περιέχει τέσσερα άλλα έντυπα10 και απόκειται στην ειδική συλλογή της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου της Γλασκώβης. Η ωδή του Κάλβου είναι βιβλιοδετημένη τρίτη στη σειρά.
Και τα πέντε έντυπα του τόμου προέρχονται από τη βιβλιοθήκη του συλλέκτη σπάνιων βιβλίων William Euing (1788 – 1874) από τη Γλασκώβη, ο οποίος και δώρισε 15.000 βιβλία στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστήμιου της πόλης. Από αυτά τα 3.000 αποτελούν συλλογή από Βίβλους, Ψαλτήρια και βιβλία Προσευχών και Ύμνων. Στην ίδια Βιβλιοθήκη απόκεινται από το 1936 2.500 τόμοι σπάνιων μουσικών εκδόσεων της συλλογής του Euing.
H ωδή Ελπίς Πατρίδος είναι τυπωμένη με κεφαλαία γράμματα. Αποτελείται από δέκα τετράστιχες στροφές στη γνωστή μετρική του Κάλβου, με τρεις όμως επτασύλλαβους και «μεʼ πρόσθεσιν πεντασυλλάβου»11, του σαπφικού αδώνιου. Ο μόνος στίχος της ωδής που δεν αποτελεί καλβικό επτασύλλαβο (προπαροξύτονο οκτασύλλαβο, παροξύτονο επτασύλλαβο ή οξύτονο εξασύλλαβο) είναι ο πρώτος της τελευταίας στροφής: Προ της Ελλάδος του ιερού, καθώς είναι οξύτονος και έχει οκτώ συλλαβές.
Οι τετράστιχες στροφές της ωδής του 1819 – με τον τέταρτο στίχο πεντασύλλαβο (αδώνιο) – καθώς και η λύση που τελικά προέκρινε ο Κάλβος με την προσθήκη και ενός τέταρτου επτασύλλαβου στίχου στη Λύρα (1824) και στα Λυρικά (1826) φανερώνουν πόσο τον απασχόλησε η στιχουργική των Ωδών, προτού φτάσει στην ολοκλήρωση του μετρικού του συστήματος (σύμφωνα με τον Παν. Μουλλά «ο επτασύλλαβος, ή ό,τι τελοσπάντων ο Κάλβος ονομάζει επτασύλλαβο, είναι η βασική μονάδα της μετρικής του»)12.

Το ιστορικό της ανεύρεσης

Αρχικά η έρευνα έγινε στη British Library μέσω του διαδικτύου με τη βοήθεια του δεκαεφτάχρονου μαθητή Τεύκρου Χαχολιάδη. Στις 11 Ιουλίου 2003 εντοπίστηκαν ηλεκτρονικά 48 εκδόσεις σχετικές με τον Κάλβο. Στη συνέχεια, πάντα μέσω του διαδικτύου, η έρευνα κάλυψε και τις υπόλοιπες πανεπιστημιακές βιβλιοθήκες της Αγγλίας και ένας δεύτερος κατάλογος έδωσε 25 εκδόσεις. Μία από αυτές αφορούσε ένα έντυπο του Κάλβου σε νεοελληνική γλώσσα που τυπώθηκε στο Λονδίνο και απόκειται σε βιβλιοθήκη της Γλασκώβης, βιβλιοδετημένο μαζί με άλλα έντυπα. Τα ακριβή στοιχεία (Glasgow University Library, Call No. Sp Coll BG 57 – c.2) και η ηλεκτρονική αλληλογραφία, στη συνέχεια, αποκάλυπταν ότι επρόκειτο για άγνωστη ωδή13.
Το ταξίδι στην Αγγλία τον Ιούλιο και η επίσκεψη το Σάββατο 2 Αυγούστου στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Γλασκώβης διέλυσε και τις τελευταίες αμφιβολίες: επρόκειτο για το ποίημα στα ελληνικά, το οποίο είχε αφιερώσει στον Γκίλφορντ.

Για τα ελληνικά του Κάλβου στο Λονδίνο (1816-1819)

Ο Κάλβος φθάνει στο Λονδίνο στις 11 Σεπτεμβρίου 1816, τρεις ημέρες μετά την άφιξη του Φόσκολου στην πόλη. Τα στοιχεία για την ενασχόληση του ποιητή με τα ελληνικά, που περιέχονται στο βιβλίο του Μario Vitti Πηγές για τη βιογραφία του Κάλβου (Επιστολές 1813-1820) το 1963, εμπλουτίζονται το 1982 με τις τρεις επιστολές του 1819 προς τον Γκίλφορντ και το 1991 με δύο άλλες επιστολές στα ελληνικά του 1817 προς το βουλευτή Sir Charles Monck (1779-1867), δημοσιευμένες και αυτές από τον Πάνο Καραγιώργο14. Η πρόσφατη ανεύρεση της ωδής του 1819 μαρτυρεί όχι μόνο τη «φιλολογική» ενασχόληση του Κάλβου με τα ελληνικά αλλά και την προσπάθειά του να εκφραστεί δημιουργικά στη μητρική του γλώσσα.μ
Ήδη από τις 30 Νοεμβρίου 1816 και από επιστολή–κατάλογο του βιβλιοπώλη του Λονδίνου Baldock15 προς τον ποιητή έχουμε σαφείς ενδείξεις για το άμεσο ενδιαφέρον που επιδεικνύει ο Κάλβος για τη νεοελληνική γλώσσα. Εκτός από το τρίτομο Λεξικόν Ελληνικόν (1809–1816) του Άνθιμου Γαζή (1758-1828), στον κατάλογο περιλαμβάνονται η Καινή Διαθήκη με πρωτότυπο κείμενο και νεοελληνική μετάφραση, ο Θουκυδίδης σε δεκάτομη έκδοση με τίτλο Περί του Πελοποννησιακού Πολέμου (1805-1806) στο πρωτότυπο και μετάφραση από το Νεόφυτο Δούκα (1760-1845), το βιβλίο του William Martin Leake (1777- 1860) Researches in Greece (Λονδίνο 1814) στο οποίο δημοσιεύεται και μία στοιχειώδης γραμματική της νέας ελληνικής, καθώς και άλλα βιβλία με θρησκευτικά, κυρίως, κείμενα. Η παράλληλη διδασκαλία της αρχαίας και νέας ελληνικής στο Λονδίνο οπωσδήποτε από τις αρχές του 1817, η συμφωνία τον ίδιο χρόνο με τον Alexander Black για έκδοση ενός «Ρωμαϊκού λεξικού (γρεκικού)», καθώς και η πρόθεσή του να τυπώσει «το ογλιγορότερον» νεοελληνική γραμματική16, συνιστούν σημαντικά τεκμήρια για την αδιάλειπτη προσπάθεια του ποιητή να διασπάσει τον ξένο γλωσσικό κλοιό που τον περιβάλλει και να «επανενταχθεί» στο χώρο της μητρικής του γλώσσας.
Επιβεβαίωση αυτής της προσπάθειας αποτελεί και η δημοσίευση της νεοελληνικής γραμματικής του το 1822 στην Αρμονική Γραμματική του αιδ. Frederick Nolan (1784-1864) , όπως εξάλλου και τα σχόλιά του το Νοέμβριο του 1818 για τις λέξεις σύνεσις και λόγος, στην επιστολή του που στέλνει στον Nolan μαζί με το απόσπασμα από τον «Βίο του Κωνσταντίνου» του Ευσέβιου μεταφρασμένο από τον ίδιο στη νέα ελληνική18 . Η σύντομη γραμματική της νεοελληνικής φανερώνει γνώση της αρχαίας, της λόγιας και της καθομιλουμένης. Γλωσσικοί τύποι όπως κρασί, χαρτί, μάτι, νύχι, παιδί-παιδιά κλέφτης-τους κλέφταις, πουλώ, άναψα, θέλοντας, είσαι, εάν αναγκασθώ να γράψω κ.ά. μαρτυρούν την εξοικείωσή του με τη δημώδη γλωσσική παράδοση.
Οι διαλέξεις για την ελληνική γλώσσα στο Λονδίνο το 1818 και 1819, όπως παρατηρεί ο Νάσος Βαγενάς, «τον έφεραν σε στενότερη επαφή με τη γλώσσα μας, ενώ οι μεταφράσεις του στα ελληνικά των θρησκευτικών και θεολογικών κειμένων[…] θα πρέπει να βάθυναν αρκετά την επικοινωνία του με τη νεοελληνική»19. Οπωσδήποτε οι διαλέξεις αυτές, σε συνάρτηση και με την όλη ενασχόλησή του με την ελληνική γλώσσα (αρχαία και νέα), επιβεβαιώνουν τη σταθερή πορεία του προς την ιδιότυπη γλωσσική κρυστάλλωση που θα οδηγήσει στα ελληνικά των Ωδών. Η τελευταία, εξάλλου, διάλεξή του το 1819 μαρτυρεί ιδιαίτερη, για την εποχή του, σφαιρική γνώση του γλωσσικού ζητήματος και, όπως έχει επισημανθεί από τον Κ. Θ. Δημαρά, «πολύ αξιόλογη είναι η θεωρία του για την ταυτόχρονη ύπαρξη τριών λογίων ελληνικών γλωσσικών οργάνων»20.
Επιπλέον η μετάφραση των Ψαλμών του Δαβίδ τού διανοίγει μια νέα προοπτική και τον συνδέει, όπως επισημαίνει ο Γιάννης Δάλλας, με «τους κομμένους ομφάλιους λώρους και τις χαμένες φωνές της παιδικής ηλικίας και της προγονικής μνήμης. Τα ξαναβρίσκει εκεί, σε μια γλώσσα που αρχίζει να λύνεται με την παραθετική της σύνταξη, την αναλυτική έκφραση, το αποθησαύρισμα καινούργιων κοινών και καθημερινών λέξεων κοντά στις παλαιότερες, που με τη μακροχρόνια τριβή φαίνονται σύγχρονες»21. Η ωδή Ελπίς πατρίδος θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι αποτελεί γλωσσικό απόσταγμα της ενασχόλησής του με τους Ψαλμούς του Δαβίδ, , καθώς αντίστοιχους γλωσσικούς τύπους και σχήματα συναντούμε τόσο στη μετάφρασή του όσο και στο ποίημά του (συ είσαι η στερεά ελπίς μου, ω ψαλτήριον και κιθάρα μου, ψαλτήριον δεκάχορδον, και εγενήθην το παίγνιόν των, ποίησον, θέλει βρέξει … πυρ, κ.ά.)22.
Το σημαντικότερο ωστόσο γεγονός είναι ότι με την ωδή Ελπίς πατρίδος ο Ανδρέας Κάλβος έχει σχεδόν διαμορφώσει ένα ποιητικό σύστημα το οποίο και θα ακολουθήσει στις ωδές του 1824 και 1826. Όταν τυπώνει στο Λονδίνο το πρώτο ποίημά του στα ελληνικά, είναι μόλις 27 χρόνων. Τα χρόνια που θα ακολουθήσουν στη Φλωρεντία και στη Γενεύη θα αποσαφηνίσουν την πολιτική και κοινωνική κατεύθυνση τόσο της δράσης του όσο και της ποιητικής του τέχνης.
Η ενεργός συμμετοχή του στο κίνημα των καρμπονάρων της Φλωρεντίας -από όπου και η μαρτυρία ότι χρησιμοποιεί κείμενα στην ελληνική κατά τη διαδικασία μύησης νέων μελών στον καρμποναρισμό23 -, ο Διαφωτισμός, και πρωτίστως η έναρξη της Επανάστασης το 1821, θα οδηγήσουν τον Κάλβο στο ποιητικό σύμπαν των Ωδών, έχοντας στις αποσκευές του από το Λονδίνο τα υλικά που του χρειάζονταν.

Υ.Γ.: The House Bunny video

Στην αφιερωτική επιστολή η γραφή ΚΥΒΕΡΝΙΤΗΝ, θα μπορούσε να αποδοθεί στον ίδιο τον ποιητή, λαμβάνοντας υπόψη τη γραφή «διοικιτάς» στην επιστολή του προς τον Γκίλφορντ στις 30 Νοεμβρίου 1819, ενώ η γραφή ΟΙΜΕΘΑ, το πιθανότερο, οφείλεται σε τυπογραφικό λάθος∙ γράφε είμεθα. Επίσης, η λέξη ΠΑΜΜΟΥΣΕΙΟΥ στην αφιερωτική επιστολή του Κάλβου υπάρχει και στην επιστολή της 21ης Νοεμβρίου 1819, με τη γραφή «Παμμουσίου»24. Η γραφή ΚΟΜΙΤΗι να διορθωθεί σε κόμητι ή κόμιτι. Στην Ωδή, στην τέταρτη στροφή, στίχος 16, υπάρχει τυπογραφικό λάθος: ΠΟΡΣΦΙΛΗ (διάβαζε προσφιλή). Στον τρίτο στίχο της δεύτερης στροφής, η γραφή ΠΑΡΩΡΜΗΣΟΝ ενδεχομένως οφείλεται στον Κάλβο.

Λευκωσία,5–14Οκτωβρίου2003

Αναδημοσίευση από την έκδοση «Ο βίος και το έργο του Ανδρέα Κάλβου», εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα 2006, σσ. 145-150.

Παραπομπές:

1. Πάνος Καραγιώργος, «Άγνωστα γράμματα του Κάλβου», Δελτίο της Αναγνωστικής Εταιρίας Κερκύρας, 19 (1982), σ. 49-78 (και σε ανάτυπο).
Το Κερκυραϊκό Αρχείο Guilford με τις επιστολές του Κάλβου στα ελληνικά αγοράστηκε από την Αναγνωστική Εταιρία Κερκύρας το καλοκαίρι του 1981 σε πλειστηριασμό της Εταιρίας Phillips του Λονδίνου. Οι επιστολές φέρουν αριθμούς ταξινόμησης: 1) Φ ΙΙΙ 30, 2) Φ ΙΙΙ 48 και 3) Φ ΙΙΙ 50. Βλ. Δάφνη Ι.Δ. Κυριάκη, Κερκυραϊκό Αρχείο Guilford. Κατάλογος, Κέρκυρα 1984.
2. Οι απαντήσεις του Γκίλφορντ στα ελληνικά στις δύο πρώτες επιστολές του Κάλβου είχαν δημοσιευθεί από τον Mario Vitti, Πηγές για τη βιογραφία του Κάλβου (Επιστολές 1813-1820), Θεσσαλονίκη 1963, σ. 55-56.
3. Ελένη Αγγελομάτη – Τσουγκαράκη, Η Ιόνιος Ακαδημία. Το χρονικό της ίδρυσης του πρώτου ελληνικού Πανεπιστημίου (1811 –1824), Αθήνα 1997, σ. 42.
4. Ο Κάλβος, όπως γράφει στις 21 Οκτωβρίου 1819 στον Γκίλφορντ, πληροφορήθηκε το διορισμό του ως Καγκελάριου στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο (Chancellor of the University in the Ionian Islands) από φίλους και εφημερίδες. Ίσως να διάβασε την είδηση και στην παρισινή Revue Encyclopédique (Αύγουστος 1819) είτε στο λονδρέζικο The Gentlemanʼs Magazine (Ιούλιος – Δεκέμβριος 1819), όπου και η αναδημοσίευση του κειμένου του γαλλικού περιοδικού με την ανακρίβεια ότι το Πανεπιστήμιο θα λειτουργούσε στην Κέρκυρα, ενώ μέχρι τότε επικρατέστερος τόπος ήταν η Κεφαλονιά. Βλ. Τσουγκαράκη, ό.π. , σ. 43.
5. Αντ. Κ. Ιντιάνος, Άγνωστες σελίδες από τη ζωή και το έργο του Αντρέα Κάλβου, Λευκωσία 1960, σ. 3-5. Ο Ιντιάνος δημοσιεύει φωτογραφία της εγγραφής του γάμου που έγινε στις 18 Μαϊου 1819.
Για τον θάνατο της γυναίκας του βλέπε και όσα γράφει η μαθήτριά του Susan F. Ridout, σε αχρονολόγητη επιστολή της (το πιθανότερο του Δεκεμβρίου 1819) και σε άλλη στις 2 Δεκεμβρίου του ίδιου χρόνου στο Mario Vitti, ό.π., σ. 107 και 108.
6. Liturgia Anglicana Polyglotta (=The Book of Common Prayer), Λονδίνο 1821 (α΄ έκδοση 1825). Βλ. και: Ανδρέας Κάλβος Ιωαννίδης, Συναπταί, Επιστολαί και Ευαγγέλια, πρόλογος Γεώργιος Δ. Μεταλληνός – εισαγωγή, βιβλιογραφία Γιώργος Β. Ανδρειωμένος, 1988. Η φωτομηχανική ανατύπωση βασίζεται στη δεύτερη έκδοση του Βιβλίον των Δημοσίων Προσευχών και της Υπηρεσίας των Μυστηρίων και άλλων Εκκλησιαστικών Θεσμών και Τελετών, που έγινε στο Λονδίνο το 1826 (α΄ έκδοση 1820).
7. Mario Vitti, ό.π. , σ. 126.
8. Mario Vitti, A. Kalvos e i suοi scritti in italiano, Napoli 1960, 21, 52-53, 325-328. Του ίδιου, «Απόσπασμα από άτιτλο ποίημα (1811) του Ανδρέα Κάλβου» Νέα Εστία, 842 (1.8.1962) 1084-1086.
Για το λανθάνον ως πρόσφατα ποίημα του 1819 βλ. και Ντίνος Κονόμος «Τα μπαγκάζια του Κάλβου» στο βιβλίο του Ζακυνθινοί του ιθ΄αιώνα στην Αγγλία, Αθήνα 1990, σ. 49-74, ιδιαίτερα στις σ. 49 και 68, όπου αναφέρεται σε «άγνωστη έως τώρα πρώτη ελληνική ποιητική συλλογή».
9. Παρόμοιο αφιερωτικό γράμμα προς τον Γκίλφορντ «δια τας προς την πατρίδα μου ενεργείας Σου» υπάρχει σε ποίημα του Νικολάου Μανιάκη (; -1852), που τυπώθηκε το 1823 στο Καίμπριτζ, Κανάρης, ποίημα απλοελληνικόν (Canares, a Poem in modern greek by Nicholas Maniakes… Περισσότερα βλ. στο Βασιλική Μπόμπου – Σταμάτη «Η βιβλιοθήκη Guilford στην Κέρκυρα (1824 – 1830)», Ο Ερανιστής 20 (1995) 98 [= Ιστορικής έρευνας αποτελέσματα. Μαρτυρίες για τη νεοελληνική παιδεία και ιστορικά μελετήματα (16ος –19ος αι.), Αθήνα 2002, σ. 496.
10. Στον τόμο είναι βιβλιοδετημένα τα πέντε βιβλία με την ακόλουθη σειρά:
Ι. John Milton, Paradise Lost. A poem in twelve books, By Capel Lofft, London MDCCXCII [=1792].
II. Collections towards the history of printing in Nottinghamshire (With Index of persons and subjects). London, 1863.
ΙΙΙ. Η ωδή Έλπις πατρίδος του Ανδρέα Κάλβου.
IV. Memorandum on the Diaries of the late Mr Charles Greville.
Η έκδοση είναι του 19ου αι. Ο Charles C.F. Greville γεννήθηκε το 1794 και πέθανε το 1865.
V. Some portions of Essays contributed to the spectator by Mr. Joseph Addison. Now first Printed from His MS. Note Book, Glasgow, MDCCCLXIV [=1864].
11. [Bertrand Bouvier] Η Λύρα Ωδαί Α. Κάλβου Ιωαννίδου του Ζακυνθίου. Εν Γενέβη Α ΩΚΔ΄ (φωτογραφική αναπαραγωγή της έκδοσης του 1824), Γενεύη 1992, σ. 141-153, όπου η «Επισημείωσις» για τη μετρική.
12. Παν. Μουλλάς, «Σκέψεις για τη μετρική του Κάλβου», Αφιέρωμα στον καθηγητή Λίνο Πολίτη, Θεσσαλονίκη 1978 (και σε ανάτυπο), σ. 197-203• βλ. σ. 199. Βλ. και Νάσος Βαγενάς, «Σχόλια στον Κάλβο», Παρνασσός 14 (1972) σ. 453 – 465.
13. Ευχαριστώ την μεταπτυχιακή φοιτήτρια Κωνσταντία Ζάνου, τη Μαίρη Ψαλιδοπούλου και τον Αλέξη Ζαφείρη για τη βοήθειά τους στην αλληλογραφία μέσω διαδικτύου. Θα ήθελα, επίσης, να ευχαριστήσω την κα Claire Mckendrick και τον κ. David Weston, της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου της Γλασκώβης, για την πρόθυμη βοήθειά τους.
14. Πάνος Καραγιώργος, «Και άλλα δύο άγνωστα γράμματα του Κάλβου», Πρακτικά του Ε΄ Διεθνούς Πανιονίου Συνεδρίου, Αργοστόλι 1991, σ. 95-105. Οι απαντητικές επιστολές του Monck στα ελληνικά, στις δύο πρώτες του Κάλβου, είχαν δημοσιευθεί από τον Μ. Vitti (1963), ό.π., σ. 72-74.
15. Μ. Vitti (1963), ό.π., σ. 39.
16. Καραγιώργος, ό.π., 98. Για το λεξικό, που βρισκόταν για δημοσίευση στο τυπογραφείο του εκδότη Alexander Black το 1820 (;), βλ. Σπυρ. Δε Βιάζης, «Τα ιταλικά και τα εν πεζώ λόγω έργα του Κάλβου», Ελληνική Επιθεώρησις, ΙΑ΄ (1917-18) σ. 534• επίσης, Καραγιώργος (1982), ό.π. σ. 51, 55-56 και Σ.Α. Σωφρονίου, Ανδρέας Κάλβος. Κριτική μελέτη 1960, σ. 27-28.
17. F. Nolan, A Harmonical Grammar of the principal Ancient and Modern Languages, part 1, Λονδίνο 1822, σ. 79-84. Το βιβλίο είναι αφιερωμένο στον Γκίλφορντ. Το κείμενο της νεοελληνικής γραμματικής έχει αναδημοσιεύσει σε πιστή μεταγραφή ο Γ. Π. Σαββίδης, «Ανδρέας Κάλβος [ Ένα λανθάνον γραμματικό κείμενο], Μολυβδο-κονδυλο-πελεκητής 4 (1993) 185-192. Η σύνοψη αυτής της γραμματικής, σε ελληνική μετάφραση, στο Σ. Α. Σωφρονίου ό.π., σ. 42-46. Στο ίδιο βιβλίο σ. 25-26 ο συγγραφέας παραθέτει αγγελία, σε μετάφραση, που δημοσιεύτηκε στο Gentlemanʼs Magazine το 1818, για την Αρμονική Γραμματική του Nolan. Σʼ αυτήν υπάρχει η πληροφορία ότι η γραμματική της νέας ελληνικής θα γίνει από τον Κάλβο. Επίσης στη σ. 26 αναφέρεται πληροφορία του Monthly Magazine για εκτύπωση του πρώτου τόμου της Αρμονικής Γραμματικής το 1819.
18. F. Nolan, Remarks on a passage in Eusebiusʼs Ecclesiastical History, with translations in modern Greek and Italian, Λονδίνο [1819;]. Η μετάφραση του Κάλβου στη σ.1 και η επιστολή του στα ιταλικά στις σ . 5-7 .
19. Νάσος Βαγενάς, «Ο Κάλβος και οι Ψαλμοί του Δαβίδ», στο βιβλίο του Ποίηση και μετάφραση, 1989, σ. 119. Πρώτη δημοσίευση στην εφ. Καθημερινή, 16 Οκτωβρίου 1981.

20. Κ.Θ. Δημαράς, «Γύρω στον Κάλβο και τον Κοδρικά (Σχολιασμένα κείμενα)», Αγγλοελληνική Επιθεώρηση, (1953-54) σ. 256-257 [=Ελληνικός Ρωμαντισμός 1982, σ. 123].
21. Οι Ψαλμοί του Δαβίδ υπό Ανδρέα Κάλβου. Εισαγωγή – σχόλια Γιάννη Δάλλα, 1981, σ. 37-38.
22. Γιάννης Δάλλας, ό.π.
23. «… εκεί στο σπίτι του μου διάβασε κάτι χαρτιά γραμμένα ελληνικά εξηγώντας μου ιταλικά…». Βλ. στο Κ. Πορφύρης, Ο Ανδρέας Κάλβος καρμπονάρος, Θεμέλιο, Αθήνα 1975, σ. 117. Για τη διόρθωση σε «ιταλικά» βλ. τη β΄ έκδοση του 1992, σ. 121.
24. Βλ. Καραγιώργος (1982), ό .π., σ. 68 και Γ.Θ. Ζώρας, «Ανδρέας Κάλβος (1792-1869)»,
Νέα Εστία,(Σεμπτ. 1960) σ. 28 και 73, σημ. 147. Για τη σωστή γραφή του είμεθα βλ. Γιώργος Β. Ανδρειωμένος, ό.π., σ.77, 95 κ.ά.

Γύρω από την άγνωστη ωδή «Ελπίς πατρίδος» του Ανδρέα Κάλβου και τις κυπριακές συμβολές στη μελέτη του έργου του.
Γιώργος Κ. Μύαρης, φιλόλογος-ερευνητής,Λευκωσία.
*Δημοσιεύτηκε στο κυπριακό περιοδικό Εξ Υπαρχής, τχ. 47, Νοέμβριος 2003 Outlanders

Στις μέρες μας γίνεται αισθητή μια κινητικότητα έντονη και εποικοδομητική στα περί τον Ανδρέα Κάλβο (1792-1869) δεδομένα. Ενδεικτικά αναφέρω ότι απασχολούν τους ερευνητές οι αισθητικές, κοινωνικές και ιδεολογικές αιτίες του ιδιόμορφου (μερικού;) «αποκλεισμού» του στο διάστημα 1826-1852 από την εκπαιδευτική και πνευματική ζωή της Κέρκυρας (Σωτ. Καψάσκης), η σχέση με την Επτανησιακή Σχολή (Ευρ. Γαραντούδης, M. Βίττι), η γλώσσα (Π.Δ. Μαστροδημήτρης, Χρ. Καραντζή) και η ποιητική του τέχνη (Ν. Βαγενάς, Κ.Σ. Κασσίνης, Ελένη Πολίτου-Μαρμαρινού, Γ. Δάλλας). Δημοσιεύονται επιστολές και έγγραφα (Φ.Α. Δημητρακόπουλος, Γ. Ανδρειωμένος, Ν. Κουρκουμέλης, Βασ. Μπόμπου-Σταμάτη). Εκδίδονται και επανεκδίδονται ποιητικά έργα ( Γ. Δάλλας, Γ. Ανδρειωμένος, B. Bouvier), όπως και το φιλοσοφικό credo και οι πανεπιστημιακές διδαχές του στην Ιόνιο Ακαδημία (Παν. Δ. Αλιπράντης). Γνωστοποιούνται το διαβατήριο και τα φυσιογνωμικά του δεδομένα (Σπ. Ι. Ασδραχάς).
Και τώρα, το ποίημα «Ελπίς πατρίδος». Έρχεται στο φως από τον Λεύκιο Ζαφειρίου και θα δημοσιευτεί προσεχώς, αυτή η ποιητική σύνθεση στην οποία, όπως διαφαίνεται από τον τίτλο της, θα πρέπει να δεσπόζει το απελευθερωτικό πρόταγμα.
Ίσως ακόμη …«αγνοούμε» πολλά για τον Ανδρέα Κάλβο!…Αλλά πάντα υπάρχει στο έργο και στη δράση του διανοητή αυτού «κάτι» που τον πάει ακμαίο και πέρα από τις όποιες σημερινές σχολικές προσεγγίσεις του καλβικού έργου μέσα από τα ματογυάλια των «εθνικών προδιαγραφών» και των «επίσημων» ιστορικών θεωρήσεων. Πιο πέρα και από την αντίληψη για τον μεταφυσικό ιδεαλιστή που προέβαλε η ομάδα των κατεστημένων στοχαστών με κύρια έκφραση τη μελέτη «Κάλβος, ποιητής της ιδέας» του Κωνσταντίνου Τσάτσου. Είναι η ρωμαλέα πολιτική ποίηση, ο ευρωπαϊκή πνοή στον προσανατολισμό του ως διανοουμένου, η έμπνευσή του από το ρουσσωικό φιλοσοφικό στοχασμό και τις γαλλικές επαναστατικές αρχές «Ελευθερία-Αρετή-Αδελφότητα- Δικαιοσύνη», η ανάμειξή του στο επαναστατικό κίνημα των Καρμπονάρων της Ιταλίας και οι διώξεις του, ο δημοκρατισμός και ο ριζοσπαστισμός της σκέψης του, η γνήσια καταδίκη της κοινωνικής αδικίας και της εθνικής-πολιτικής τυραννίας στα δημιουργήματά του. Αυτά που ερεύνησε και έφερε στο φως σε δύσκολους καιρούς ο Κ. Πορφύρης με τη μελέτη «Ο Κάλβος Καρμπονάρος» και με άλλες εργασίες. Αυτά που πάντα ενθουσίαζαν μερίδα των Κυπρίων. Για όλους, λοιπόν, είναι χαρά που τίθεται και πάλι πανηγυρικά, αντί της βιαστικής τελείας, μία άνω τελεία στην έρευνα για τον Επτανήσιο διανοητή και ποιητή Ανδρέα Κάλβο, για τη λογοτεχνία και τη γνώση του παρελθόντος.
Ιδού, λοιπόν, που η Κύπρος συμβάλλει και πάλι στη συζήτηση και τη μελέτη για το έργο του Α. Κάλβου. Μια προσέγγιση που εκκινεί από τους αδελφούς Ν. και Μ. Δ. Φραγκούδη (1887 και 1910), περνά από την Περσεφόνη Παπαδοπούλου (1913 και 1917), με τις μελέτες των Αντ. Ιντιάνου (1938, 1960) και Σωφρόνη Α. Σωφρονίου, τα δημοσιεύματα στους Καιρούς της Κύπρου (1960), στα Κυπριακά Χρονικά (1960) και τα αφιερώματα της Νέας Εποχής στην Επανάσταση του 1821 ( 1961, 1962, 1971 φτάνει στην έκδοση των ποιητικών απάντων του Α. Κάλβου από τον Επτανήσιο λόγιο της Λευκωσίας Σπ. Μυλωνά (1992) και το αριστουργηματικό αφιέρωμα του λευκωσιάτικου περιοδικού Σημείο (τχ. 1, 1992, με τις κυπριακές συνεργασίες των Λ. Ζαφειρίου, Μ. Πιερή, Λ. Παπαλεοντίου). Και μάλιστα αποφασιστικά, αφού πολύχρονη έρευνα, ψηφιακή δικτύωση και συγκυρία ευνοϊκή συνέτειναν στην εύρεση αυτού του ποιήματος- του σημαντικότερου, ίσως, λογοτεχνικού ντοκουμέντου των τελευταίων χρόνων.
Πρόκειται για λανθάνον τυπωμένο ποίημα σαράντα στίχων του Ανδρέα Κάλβου, που περιέχεται σε αβιβλιογράφητη έκδοση των αρχών του 19ου αιώνα και την οποία εντόπισε ο ποιητής και φιλόλογος του Εσπερινού Γυμνασίου Λευκωσίας Λεύκιος Ζαφειρίου, με τη βοήθεια του 17χρονου μαθητή Τεύκρου Χαχολιάδη στην «πλοήγηση» εντός του Διαδικτύου, και ανέσυρε από τα βιβλιοστάσια της Πανεπιστημιακής Βιβλιοθήκης της Γλασκόβης στις αρχές Αυγούστου.
Οι πληροφορίες και οι φιλολογικές παράμετροι, που σχετίζονται με την ανεύρεση της άγνωστης ωδής του Α. Κάλβου, παρουσιάστηκαν εκτενώς στο κεντρικό δελτίο ειδήσεων του 1ου Τηλεοπτικού Προγράμματος του Ρ.Ι.Κ. (Κυριακή, 17 Αυγούστου 2003).
Το ποιητικό έργο, ο πολυκύμαντος βίος και οι ευρωπαϊκοί πνευματικοί ορίζοντες του «Ζακυνθοκορφιάτη» Α. Κάλβου ερευνούνται από τον Λ. Ζαφειρίου, για τη σύνταξη και έκδοση του αναλυτικού Χρονολογίου Ανδρέα Κάλβου. Αυτή η ερευνητική δραστηριότητα επιστέφθηκε τη συγκεκριμένη στιγμή, με τρόπο συγκινητικό, με την ανακάλυψη του εξάφυλλου εντύπου που ελάνθανε δεμένο σε ένα τόμο ανάμεσα σε τέσσερα –πέντε άλλα έντυπα. Το έντυπο εκδόθηκε από τον λονδρέζο εκδότη της εποχής Samuel Bagster (1772-1851), φίλο και συνεργάτη του Κάλβου σε τουλάχιστον τέσσερις γνωστές εκδόσεις θεολογικού και φιλολογικού περιεχομένου, ανάμεσα στα 1820-1822.
Στην πρώτη σελίδα αναγράφεται ο πλήρης τίτλος της ποιητικής σύνθεσης: «Ελπίς πατρίδος. Ωδή εν τη των νυν Ελλήνων διαλέκτω. Αωιθ΄ [=1819]. London. Samuel Bagster». Το έντυπο φυλλάδιο των έξη φύλλων (κάθε δεύτερη όψη τους είναι λευκή) εκτυπώθηκε με ελληνική κεφαλογράμματη γραφή (βλ. και Όλγας Σελλά, «Άγνωστο ποίημα του Κάλβου, στο φως», εφημ. Η Καθημερινή 15-16 Αυγ. 2003).
Μετά τις σελίδες του τίτλου και του ψευδότιτλου εκτείνεται η αφιερωματική επιστολή του ποιητή προς τον κόμη Γκίλφορντ (Frederick North, 5th Earl of Guilford, 1766-1827 ).
Ακολουθούν, σύμφωνα με τις δημοσιευμένες ενδείξεις, οι δέκα τετράστιχες στροφές της ωδής «Ελπίς πατρίδος». Στην πρώτη στροφή της ωδής ο ποιητής, ενδιαφερόμενος για την υπόδουλη πατρίδα, εισάγει την ποιητική απόπειρά του, η οποία λαμβάνει την πρώτη έντυπη μορφή στην ομιλούμενη γλώσσα της εποχής:
«Ευλαβώς τρέμων,
ρίπτω πρώτην βολάν τα δάκτυλα
επί την αργυρόχορδον
πάτριον κιθάραν».
Το χαμένο ποίημα του Κάλβου περιήλθε στα τέλη του 19ου αιώνα στην Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη Γλασκόβης, αφού διασώθηκε στη συλλογή Άγγλου συλλέκτη, του οποίου πιθανόν οι δραστηριότητες να διασταυρώθηκαν με αυτές του Έλληνα διανοούμενου Κάλβου, του Γκίλφορντ, του φιλέλληνα βουλευτή Μονκ ή κυρίως του S. Bagster.
Η λήθη συνόδευσε τόσο την έντυπη έκδοση όσο και τις σχετικές μʼ αυτήν ενδείξεις. Κάποτε έθρεψε και συγχύσεις. Στο παρελθόν ένα άλλο καλβικό κείμενο, το «Απόσπασμα άτιτλου ποιήματος», βεβιασμένα συσχετίσθηκε με το λανθάνον ποίημα που ο Κάλβος αφιέρωσε στον Γκίλφορντ. Η διασπορά, οι υπεξαιρέσεις επιστολών και χειρογράφων από κατασταλτικούς μηχανισμούς, οι απώλειες και η καταστροφή που υπέστησαν κατά καιρούς τα αρχεία του, όσο ζούσε ο ποιητής και μετά το θάνατό του, δυσκόλεψαν τη γνωστοποίηση ακόμη και των στοιχείων που έδωσε ο ίδιος για το ολιγοσέλιδο έντυπο («φυλλάδα», κατά την ορολογία της εποχής που χρησιμοποιεί κι ο δημιουργός).
Το 1814 συγκροτήθηκε ως βρετανικό προτεκτοράτο το «Κράτος των Ηνωμένων Ιονίων Νήσων», με ενέργειες του εμπνευσμένου Γκίλφορντ το 1823 εγκρίθηκε η ίδρυση της Ιονίου Ακαδημίας. Συγκροτήθηκαν προπαρασκευαστικά μαθήματα και το 1824 άρχισε να λειτουργεί συστηματικά στην Κέρκυρα αυτό το πρώτο ελληνικό πανεπιστημιακό ίδρυμα. Ο Α. Κάλβος, αφού εκδίδει τις ελληνικές ωδές του στη Λύρα (Γενεύη,1824) και τα Λυρικά (Παρίσι,1826), επιστρέφει στην επαναστατημένη Ελλάδα και τον Αύγουστο του 1826 εγκαθίσταται στην Κέρκυρα. Προσλαμβάνεται ως βοηθός καθηγητής ιταλικής λογοτεχνίας στην πρώτη από τις τρεις καθηγεσίες του (1827). Η έναρξη των μαθημάτων του στην Ακαδημία καταγράφεται στις 22 Φεβρουαρίου / 6 Μαρτίου 1827. Διδάσκει φιλοσοφία στη δεύτερη (1836-37) και τρίτη καθηγεσία ( 1840-41). Αναχωρεί οριστικά για το Λονδίνο και το Λάουθ, μέσω Τεργέστης στις 27 Νοεμβρίου 1852.
Ενωρίτερα, στο ποίημα «Ελπίς πατρίδος», ως πρώτο βήμα προς τη σύνθεση ενός ποιήματος, «την καλλιέργειαν της γλώσσης και την υψηλοφροσύνην του έθνους διατεινόμενος», ο ποιητής αναφέρεται στις επιστολές της 21ης και 30ης Νοεμβρίου του 1819, επεξηγώντας και τους λόγους της αφιέρωσής του στον Γκίλφορντ. Όπως αποδεικνύουν και οι επιστολές, η αναπτυσσόμενη γνωριμία με τον κόμη Γκίλφορντ, η εκτίμηση για τη φιλελληνική πνευματική δράση του, ο ενθουσιασμός για το διορισμό αυτού με βασιλική απόφαση στη θέση του «Άρχοντος της Παιδείας» και «Αρχιεπιστάτου» της Ιονίου Ακαδημίας το 1819, παρακίνησαν τον Κάλβο στην αφιέρωση του ποιήματος «Ελπίς πατρίδος».
Οι επιστολές με τις ενδείξεις για το ποίημα σώθηκαν στο τμήμα του Αρχείου Γκίλφορντ, το οποίο απέκτησε το 1981 η ιστορική Αναγνωστική Εταιρεία της Κέρκυρας, και δημοσιεύτηκαν με εκτενή σχολιασμό από τον πανεπιστημιακό Πάνο Καραγιώργο το 1982 («Άγνωστα γράμματα του Κάλβου», Δελτίο της Αναγνωστικής Εταιρείας Κέρκυρας, αρ. 9, 49-78 ). Αυτός από τότε, στηριγμένος στο περιεχόμενο των επιστολών, διαπιστώνει την εκτύπωση της ποιητικής «φυλλάδας». Αλλά, μη γνωρίζοντας το περιεχόμενό της, θεωρεί πιθανή και κάποια σχέση της με το «Απόσπασμα άτιτλου ποιήματος», που είχε ήδη φέρει στο φως από το 1960 ο Μ. Βίττι. Επιπλέον, ανάμεσα στους ερευνητές (Π. Καραγιώργος, Γ. Δάλλας, Ν. Βαγενάς, Στεφ. Διαλισμάς), που θεωρούν δεδομένη την έκδοση ξεχωριστής ποιητικής σύνθεσης, συμπεριλαμβάνεται ο Λ. Ζαφειρίου (περ. Σημείο 1, Λευκωσία 1992, σ. 120), του οποίου η επίμονη αναζήτηση δικαιώνεται από τις εξελίξεις.
Η αξία και η σημασία της πρώτης, προς το παρόν, γνωστής έντυπης ποιητικής σύνθεσης του Α. Κάλβου στην ελληνική γλώσσα είναι πολλαπλή. Αυτή υπερβαίνει την ενσωμάτωση ενός ακόμη σπάνιου εντύπου στην ελληνική βιβλιογραφία του αρχόμενου 19ου αιώνα. Εμπλουτίζει την εργογραφία του ποιητή και την Επτανησιακή λογοτεχνία μʼ ένα σημαντικό έργο. Χωρίς να επιφέρει δραματικές μετατοπίσεις στα ως τώρα ερευνητικά πορίσματα, οπωσδήποτε η προσθήκη της ωδής «Ελπίς πατρίδος» στο ποιητικό σύμπαν του Κάλβου, θα υποχρεώσει τους μελετητές σε επανατοποθετήσεις ιστορικού γραμματολογικού και συγκριτικού περιεχομένου, στην αντιμετώπιση κενών της έρευνας αναφορικά με τη γλωσσική, μετρική και θεματική πρωτοτυπία του Α. Κάλβου, ίσως και όσον αφορά στη σχέση του με την Επτανησιακή Σχολή.
Ο ποιητής και πολίτης Κάλβος έζησε ως διανοούμενος, συμμέτοχος σε ευρωπαϊκές πρωτοποριακές κοινωνικές και ιδεολογικές κινήσεις υπέρ των καταπιεζόμενων στις αρχές του 19ου αιώνα, εκφραστής επί δεκαετίες ενός δημοκρατικού πολυπολιτισμικού ρεύματος και του αγωνιζόμενου για εθνική αποκατάσταση νέου ελληνισμού. Σε σχέση με αυτά εντοπίζεται μια ορισμένη ανελαστική περιοδολόγηση ή και γενικευτική αξιολόγηση της σκέψης και του έργου του (ευδιάκριτη ακόμη και σε λαμπρές εργασίες), η οποία απολυτοποιεί τις ιταλικές επιδράσεις ή επιμένει σε μια στροφή του ενδιαφέροντός του προς την Ελλάδα με δήθεν αργοπορία. Από τη δημοσίευση της ωδής «Ελπίς πατρίδος» θα επέλθουν, άραγε, αναθεωρήσεις σε ορισμένες τέτοιες απόψεις; Ο Κάλβος θα αποδειχθεί ευαίσθητος δέκτης των παθημάτων του χειμαζόμενου νέου ελληνισμού, με ανάλογες εμπνεύσεις και ποιητικές επεξεργασίες πριν από την Επανάσταση του 1821;
Με το ποίημα «Ελπίς πατρίδος» επιβεβαιώνεται ότι δεν πρέπει αυθαίρετα να τίθενται στεγανά στη μελέτη της δημιουργικής σκέψης του Κάλβου, αφού η συστηματική έγνοια και ενασχόληση με την ελληνική γλώσσα, τον πολιτισμό, την Απελευθέρωση δεν αρχίζει από το 1817-1819, αλλά από νωρίτερα. Ωριμάζει τότε και οδηγεί, μεταξύ άλλων, στην ποιητική σύνθεση «Ελπίς πατρίδος», προετοιμάζοντας τις υπόλοιπες ωδές του.
Είναι ευτυχές το ότι αναθερμαίνονται οι συζητήσεις στα πλαίσια της ιστορίας της λογοτεχνίας, της ιστορίας των κοινωνικών και αισθητικών ιδεών. Οι «θερμοί θιασώτες» του έργου και του βίου του Α. Κάλβου («διαβασμένοι ή αδιάβαστοι», υπενθυμίζει ο Μ. Βίττι), με την αγάπη και τον παλμό τους, τα τελευταία χρόνια δίνουν επιτυχώς τη μάχη με τη λήθη και το χρόνο, εμμένοντας στην προβολή του ζείδωρου καλβικού έργου.