`

Το αισιόδοξο άγχος μιας νέας ποιήτριας

Ο Λευτέρης Πούλιος, πριν μερικα χρόνια, σε μία συνέντευξή του στον Μισελ Φάις (περιελήφθηκε σαν επίλογος στην ποιητικη συλλογη του Αντι της σιωπης) αποφάνθηκε πως «στις μέρες μας οι ποιητες κάνουν καριέρα, δεν γράφουν ποίηση». Θέλω να πιστεύω πως αυτος ο αφορισμος του κορυφαίο ποιητη της «Γενιας του ʽ70» δεν αφορούσε όλους τους σύγχρονους ποιητες. Γιατι στις μέρες μας υπάρχουν ποιητες, μάλιστα αρκετα νέοι στην ηλικία, που (όταν δεν καβαλήσουν το καλάμι) γράφουν αξιόλογη ποίηση. Ποίηση που τέρπη και ευφραίνει την ψυχη μας αλλα και ποίηση που προβληματίζει και αναστατώνει έντονα τη συνείδησή μας, με αποτέλεσμα να σμπαραλιάζει τη σκέψη και το σώμα μας. Ο Πούλιος, όταν εξέφρασε αυτη την άποψή του, ίσως να εννοούσε εκείνους τους ποιητες, (ευτυχως λίγους), που βιάζονται να γίνουν γνωστοι, που αναλώνονται στις δημόσιες σχέσεις για να γίνουν διάσημοι, άσχετα αν κατα βάθος αισθάνονται σαν τις παλιες ποδοπατημένες εφημερίδες που τις παρασέρνει ο άνεμος πέρα δώθε μέσα στους δρόμους.

Δυστυχως, οι νέοι μας, σήμερα, έχουν κληρονομήσει (και αυτο πρέπει να το λέμε χωρις ενδοιασμους) απο τους παλαιότερους ένα τελματωμένο κόσμο, γεμάτο αντιφάσεις και αντιξοότητες, μέσα στον οποίο καλούνται να παλέψουν για να επιβιώσουν, πρώτα σαν ανθρώπινα όντα και μετα σαν ποιητες, αν τελικα κατορθώσουν να επιβιώσουν. Σίγουρα ζουν σʼ ένα κόσμο ψεύτικο και γεμάτο αδιέξοδα, γιʼ αυτο όποια κατεύθυνση και αν ακολουθήσουν προσκρούουν πάνω σε ψηλα και αδιόρατα τείχη. Με άλλα λόγια, σήμερα, οι νέοι μας με δυσκολία βρίσκουν κάποια θέση σʼ αυτο τον κόσμο τον οποίο άλλοι, ερήμην τους, έχουν δημιουργήσει. Γιʼ αυτο δικαιολογημένα νιώθουν αποξενωμένοι, εξοντωμένοι και απόβλητοι απʼ αυτον τον κόσμο.

Δεν είναι τυχαίο, λοιπον, που οι περισσότεροι νέοι σήμερα διακατέχονται απο ένα ηθικο άγχος, απο αβεβαιότητα, ανασφάλεια αλλα, μερικες φορες, και απο την αίσθηση…του θανάτου με αποτέλεσμα, ενω θέλουν νʼ ανταποκριθουν στο κάλεσμα της ζωης και στην απόλαυση των αισθήσεων, να μην μπορουν να το κατορθώνουν. Αυτα τʼ αρνητικα, τα μελανα σημάδια είναι πιο έκδηλα στους νέους που ασχολούνται με τις διάφορες τέχνες και κυρίως τους νέους που γράφουν ποίηση, εφόσον εκπηγάζουν μέσʼ απο την πονεμένη ψυχη τους και διαχέονται μετα στους στίχους τους. Συγκεκριμένα, η ανακάλυψη αυτης της μη αυθεντικης ή γνήσιας ζωης ωθει τους νέους ποιητες στο να αρθρώνουν μία ποιητικη γραφη, στο έπακρον εφιαλτικη, πλημμυρισμένη απο χιμαιρικες και αποκρουστικες εικόνες οι οποίες αναπόφευκτα μεταδίδονται και στους αναγνώστες τους.

Σε μιαν άκρως ενδιαφέρουσα συνέντευξή του, η οποία πραγματοποιήθηκε την περίοδο που πρωτοπροβλήθηκε στους κινηματογράφους το φιλμ Star Wars EpisodeVII: Τhe Force Awakens, ο πασίγνωστος σκηνοθέτης George Lucas αναρωτήθηκε μεν «αν κάνεις μια ταινία που δε θέλει να δει κανείς, ποιος πρόκειται να ωφεληθεί από το έργο σου;», από την άλλη δήλωσε ότι ζηλεύει τους κινηματογραφιστές της Σοβιετικές Ένωσης, δεδομένου ότι αυτοί, προσέχοντας να μη θίξουν το καθεστώς, ήταν ελεύθεροι να δημιουργήσουν κατά το δοκούν, δίχως καμία εμπορική αγωνία.

Η όποια διαπάλη του καλλιτεχνικού ζητούμενου με τη δημοφιλία ενός έργου συνιστά ζήτημα σύνθετο, δύσκολο προς διερεύνηση εντός ολίγων αράδων, τούτο, όμως, δε μας εμποδίζει να συζητήσουμε κάποιες πτυχές του. Κατʼ αρχάς, φρονώ πως ελάχιστοι θα διαφωνούσαν με την ιδέα ότι η εμπορικότητα και η ποιότητα συσχετίζονται. Μέγα πρόβλημα η συσχέτιση αυτή, υπό την έννοια ότι προκαλεί τεράστια σύγχυση σε λογίους, δημιουργούς, κριτικούς, οδηγώντας τους συχνά σε αφορισμούς. Έργο, ισχυρίζονται ορισμένοι, που δεν έχει απήχηση, δε διαθέτει ποιότητα. Τέτοιες και παρόμοιες ρήσεις, όμως, δεν μπορεί να είναι αληθείς, μιας και η δημοφιλία των έργων δεν εξαρτάται μόνον από την ποιότητά τους. Μολονότι ούτε αυτή η διαπίστωση συνιστά ανακάλυψη της πυρίτιδος, αφού όλοι γνωρίζουν ότι η δημοφιλία εξαρτάται και από την προώθηση, την εποχή (έργα ασήμαντα σε μια εποχή αναδύθηκαν σημαντικά σε μια άλλη) και μύριους άλλους παράγοντες, εντούτοις συχνά δεν της αποδίδεται το σωστό μέρισμα βαρύτητος. Στον άλλο πόλο, οι υπερτονίζοντες τις εξωδημιουργικές συνιστώσες της δημοφιλίας, καταλήγουν κάποτε στο αντίστροφο συμπέρασμα: ποιότητα και δημοφιλία δε συσχετίζονται.

1) Γιάννης Τζανετάκης, Θαμπή πατίνα, Πόλις, 2017

“Η διαπίστωση ότι από τη δεκαετία του 80 η πεζογραφία εκτοπίζει την ποίηση δεν είναι μόνο δική μου αλλά και άλλων, ακόμη και των ίδιων των ποιητών. Το ζήτημα είναι αν αυτή η μετατόπιση σηματοδοτεί ευρύτερες πολιτισμικές, κοινωνικές και αναγνωστικές αλλαγές”, λέει ο Δημήτρης Τζιόβας στον Γιάννη Μπασκόζο επ’ ευκαιρία της κυκλοφορίας του βιβλίου του “Η πολιτισμική ποιητική της ελληνικής πεζογραφίας”, μτφρ: Αθανάσιος Κατσικερός, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2017. Απ’ το ανεξάρτητο παρατηρητήριο του “ποιείν” εδώ και δέκα χρόνια συμφωνούμε απόλυτα με τον Τζιόβα, κι αν συνεχίζουμε να ασχολούμαστε με την ποιητική παραγωγή στην Ελλάδα (το πλείστον όσον έναντι αδράς αμοιβής!), είναι απλώς από χούι. Αμειβόμενες εκδόσεις και δηθενιά (πολυτονικού, αυτοαναφορικότητας, φρου-φρου κοσμικών εκδηλώσεων που παριστάνουν τις παρουσιάσεις βιβλίων, και παντελή έλλειψη κριτικού λόγου), μας δίνουν θάρρος να συνεχίσουμε από αυτό το μετερίζι την “τακτοποίηση” της ποιητικής παραγωγής του τόπου σε πείσμα όσων απεχθάνονται την αλήθεια. Πολλές φορές σκέφτηκα να εγκαταλείψω την παρουσία μου εδώ, να εξαφανιστώ υπακούοντας την κρυφή επιθυμία όλων σας να σας αδειάζω τη γωνιά. Κι εγώ το ίδιον επιθυμώ δια εσάς (χαχα!). Έλα όμως, που ένα βιβλίο σαν αυτό του Γιάννη Τζανετάκη μου έφερε πάλι τα δάκρυα στα μάτια, με συγκίνησε με την ουσιαστική έννοια του όρου, μου χάρισε εκείνο το τράνταγμα που θέσπισε ο Ελύτης ως το κύριο χαρακτηριστικό της ποίησης.

ΘΑ ΠΑΜΕ ΠΑΛΙ

τώρα θα μου κρατάς
εσύ το χέρι

μη φύγω
-όπως φεύγουν οι μεγάλοι-

όλα απαράλλαχτα

οι κούνιες οι τραμπάλες
τα σχοινιά

θα είναι Κυριακή και θα φυσάει

Μια σειρά συγκυριών είναι δυνατό να φέρει στο δρόμο μας ένα μικρό θαύμα ή μερικά μικρά θαύματα.
Είναι κάτι που το πιθανότερο δεν θα συμβεί και δεν έχει συμβεί σε πολλούς. Οσοι όμως το έχουν βιώσει, αισθάνονται προνομιούχοι και ευλογημένοι.

Ηταν λοιπόν ευλογία για μένα όταν η Δέσποινα Πυρκεττή με ρώτησε μια μέρα: “Θέλεις να δεις αυτά τα ποιήματα”;

Ετσι στο δρόμο μου βρέθηκαν τα “Κουμπωμένα Σχήματα” και η ποίηση του Γιώργου Ταρδίου.

Εικόνες της παλιάς Κύπρου με τις τραγικές προσωπικές ιστορίες των ανθρώπων της ξεδιπλώθηκαν μπροστά μου, μέσα από την γραφή ενός πραγματικού καλλιτέχνη, όπως τον αποκάλεσε ο Τεντ Χιουζ.

Τι περισσότερο λοιπόν μπορεί η δική μου ταπεινή φωνή να προσθέσει για την ποίηση του Ταρδίου όταν γιʼ αυτήν έχει μιλήσει τόσο εγκωμιαστικά ένας εκ των σπουδαιότερων;

Ισως το μοναδικό που δεν θα μπορούσε να πει ένας εξέχων Αγγλος ποιητής επειδή είναι Αγγλος και όχι Κύπριος: ότι η ποίηση του Ταρδίου και τα “Κουμπωμένα Σχήματα” συγκεκριμένα, όπως αριστοτεχνικά μεταστεγάστηκε στην ελληνική, αποτελεί μια νοητή γέφυρα που ενώνει με πληρότητα, ποιητική και μεταφραστική, τις δυο λογοτεχνίες.

Η νεωτερικότητά μας αρχίζει στις 6 Αυγούστου 1945 και τελειώνει το 2015 με τη ροή πάνω του απʼ ένα εκατομμύριο μεταναστών στην ευρωπαϊκή ήπειρο. Μετά την έκρηξη της ατομικής βόμβας στη Χιροσίμα, ο κόσμος γοητεύτηκε από κάτι που τελικά διέβρωσε με αργό ρυθμό το ενδιαφέρον του για τις τέχνες, ενώ μετά και το τελευταίο μεταναστευτικό κύμα νέες απαιτήσεις δημιουργήθηκαν σε ό, τι αφορά τη διάδοση και τη δυνατότητα κατανόησης του έργου τέχνης και της ποίησης. Η προσωπική μου γνώμη είναι πως η κρίση που ταλαιπωρεί σήμερα όλες τις τέχνες δεν οφείλεται στις κοινοτοπίες που ακούμε καθημερινά: η κρίση των δημιουργών, η αδυναμία των έργων, η ανεπαρκής προσοχή των ΜΜΕ, τα παιδιά που δεν διαβάζουν, και άλλα τοιαύτα.
Από χρόνια έχει εδραιωθεί η προσωπική μου πεποίθηση πως οι τέχνες έχουνε πάψει να εκπλήσσουν τον καθημερινό άνθρωπό. Η γρήγορη ανάπτυξη της Φυσικής, αλλά και γενικά των επιστημών μετατόπισε σιγά-σιγά το ενδιαφέρον από τη τέχνη στα τεχνολογικά δημιουργήματα. Οι κατακτήσεις της επιστήμης τα τελευταία χρόνια, όντως θεαματικές, μοιάζουν να έχουν υποσυνείδητα αποτυπωθεί στο φαντασιακό όλων μας έτσι ώστε να αντικαθιστούν την έκπληξη, έως πρότινος αποκλειστικό προνόμιο της τέχνης, με τις κατακτήσεις της Φυσικής, της Βιολογίας, της Ιατρικής και της Πληροφορικής.
Ο ποιητής δείχνει να μη τον αγγίζουν όλες αυτές οι αλλαγές : αποκλεισμένος μέσα σε μια ρουτίνα συχνά πιο αξιολύπητη και δύσθυμη από εκείνη των αναγνωστών του, σπαταλά το «άσμα» του σε ευτελείς καθημερινές εμπειρίες. Ο λόγος του δεν διαθέτει πλέον την δικαιολογία του μοναδικού και ανεπανάληπτου. Ένα πλήθος μικρών «εγώ» αναζητούν την προσωπική τους επιβεβαίωση, αντιλαμβάνονται την τέχνη της γραφής ωσάν άλλοθι στις χαραμισμένες υπάρξεις τους.