Ένας ποιητης που αποτύπωσε τις «χθαμαλες» όψεις της ζωης
Το βιβλίο ΄΄Ιππώνακτας-Τα ποιήματα΄΄, είναι το αποτέλεσμα μίας εξαιρετικα διεισδυτικης, εξαντλητικης και συνθετικης έρευνας της Ευσταθίας Δήμου, όπου στη συνέχεια πήρε το σχήμα μίας ολοκληρωμένης μελέτης, η οποία στην τελικη μορφη-της κωδικοποιήθηκε σε αυτο το κομψο βιβλίο που κυκλοφόρησε το 2024 απο τις εκδόσεις ΄΄Νίκας΄΄.
Προηγήθηκε, βέβαια, η σπουδη-της στον Αρχίλοχο, που και αυτη κωδικοποιήθηκε σε βιβλίο, με την ίδια μορφη και δομη, που κυκλοφόρησε το 2023, και αυτο απο τις εκδόσεις ΄΄Νίκας΄΄.
Η Ε. Δήμου, την οποία θεωρω κριτικο με ευρύτερη και βαθύτερη παιδεία, με αυτο το βιβλίο-της ουσιαστικα συστήνει σε όσους διάβασαν την ποίηση του Ιππώνακτα να την ξαναδιαβάσουν και σε όσους την αγνοουν (όπως ο γράφων) να σπεύσουν να τη διαβάσουν, με οδηγο αυτη τη φορα την εκτενη και περιεκτικη εισαγωγη-της, αλλα και τη μεταγραφη που επιχείρησε στη νεοελληνικη γλώσσα της ποίησης του Ιππώνακτα, συμβουλευόμενοι και απο τα αναλυτικα σχόλια που παραθέτει για πληρέστερη ενημέρωσή-τους.
Με άλλα λόγια, η Ε. Δήμου μάς προτρέπει να διαβάσουμε αυτη τη ξεχωριστη και ενδιαφέρουσα ποίηση (όση βέβαια διασώθηκε) γιατι, όπως σημειώνει «είναι μια ποίηση απόλυτα ανθρώπινη. Ίσως, μάλιστα, η πιο ανθρώπινη της εποχης εκείνης, στο μέτρο και στον βαθμο που εκμεταλλεύτηκε ακόμα και θέματα αντιποιητικα ή εξωποιητικα για τη σύνθεση. Θέματα, δηλαδη, τα οποία προέρχονταν απο μια περιοχη της ύπαρξης που συνδέεται με εκδηλώσεις και εκφάνσεις του γενετήσιου ενστίκτου, αλλα και με λειτουργίες του ανθρώπινου σώματος, απόλυτα και στενα συνυφασμένες με την επιβίωση, την αναπαραγωγη, τη διαιώνιση και την ικανοποίηση των βασικότερων σωματικων αναγκων του ανθρώπου».
Μάλιστα, αξιολογικα, όπως διαβάζουμε στην εισαγωγη-της, ο νεοπλατωνικος φιλόσοφος Πρόκλος, τοποθέτησε σε μια διαδοχικη σειρα πρώτο τον Αρχίλοχο τον Πάριο, δεύτερο τον Σημωνίδη τον Αμοργινο και τρίτο τον Ιππώνακτα τον Εφέσιο. «Σε κάθε περίπτωση», γράφει η Ε. Δήμου, «η ζωη και η δράση του Ιππώνακτα τοποθετούνται ανάμεσα στις αρχες του 7ου και τις αρχες του 5ου αιώνα, λιγότερο ή περισσότερο κοντα στον Αρχίλοχο, τη Σαπφω, τον Τέρπανδρο, τον Αριστόξενο, τον βασιλια της Φρυγίας Μίδα, και τον Πέρση βασιλια Δαρείο».
Άλλο σημαντικο στοιχείο στον ιππώνακτα και την ποίησή-του είναι το γεγονος πως αυτος, μαζι με τον Αρχίλοχο , (που η εγγύτητά-τους «στο επίπεδο της λογοτεχνικης έκφρασης είναι περισσότερο απο δεδομένη και προφανης»), τον Σημωνίδη τον Αμοργινο και τον Αριστόξενο, υπήρξαν οι βασικότεροι εκπρόσωποι του ιαμβικου είδους αλλα και διάσημοι «υβριστες».
Τον Ιππώνακτα (απο το «Ιππος» και «Άναξ»), που η γενέτειρά-του, όπως ανάφερα, ήταν η Έφεσος, και η παράδοση τον ήθελε κοντο, άσχημο, δύστροπο και πικρόχολο, οι αρχαίοι συγγραφεις τον αποκαλούσαν «πικρα σφήκα», χαρακτηρισμος που προέκυψε μάλλον «απο το ύφος και το περιεχόμενο των ποιημάτων-του», όπως συμπεραίνει η Ε. Δήμου, και όχι απο την εμφάνιση και την φτώχεια-του.
Σημαντικο και ενδιαφέρον στοιχείο στον Ιππώνακτα, (που κάποιοι αποδίδουν σε αυτον την εύρεση του ιαμβικου μέτρου, σε αντίθεση με την παράδοση που θέλει τον Αρχίλοχο), είναι και η δημιουργία ενος νέου μέτρου, του χωλιαμβικου, που αποδίδεται σε αυτον. Το χωλιαμβικο μέτρο, όπως πληροφορούμαστε, «προέκυψε απο την περικοπη και τη μετατροπη του τελευταίου ιάμβου σε σπονδείο ή τροχαίο. Η μετατροπη αυτη προσέδωσε στον στίχο έναν ιδιαίτερο ρυθμο, τον έκανε να χωλαίνει, δηλαδη να «κουτσαίνει», («χωλος» και «ίαμβος»).
Ξεχωριστη και ιδιαίτερη, όπως τονίζει η Ε. Δήμου, είναι και η γλώσσα του Ιππώνακτα, η ιωνικη διάλεκτος της καθημερινης ομιλίας που περιλαμβάνει αρκετες λέξεις ξένες, λυδικες και φρυγικες, κυρίως λέξεις και διαλεκτικους τύπους, ενω η λεκτικη υλη των ποιημάτων-του, «που εκτρέπεται συχνα προς την τραχύτητα και τη βωμολοχία, φέρει κατάσαρκα το άρωμα και το χρώμα του κόσμου απο τον οποίο εμπνέεται και με τον οποίο αναστρέφεται ο δημιουργος. Ένας κόσμος που μπήκε μέσα στους στίχους για να συνεχίσει εκει να υπάρχει, να ζει, ν’ αναπνέει».
Κατα βάθος, ο Ιππώνακτας στην ποίησή-του, όπως μας πληροφορει η Ε. Δήμου, αποτυπώνει τις «χθαμαλες» όψεις της ζωης και οι ήρωές-του είναι δούλοι, ύποπτοι χαρακτήρες, αλήτες, πόρνες και κλέφτες. «Και είναι στ’ αλήθεια», λέει, «αξιοθαύμαστος ο τρόπος με τον οποίο ο ποιητης τεχνουργει έναν ποιητικο κόσμο απο τους πιο ενδιαφέροντες και αθιοθαύμαστους, έχοντας για υλικα-του τα πιο ταπεινα, τα πιο αμελητέα, τα πιο ασήμαντα, τα πιο αντιποιητικα θέματα».
Το πιο αξιόλογο, όμως, κατ’ εμένα, που παρουσιάζει το ποιητικο φαινόμενο που λέγεται Ιππώνακτας, είναι η διαχρονικη ευεργεσία που πρόσφερε με την ποίησή-του σε άλλους δημιουργους, ποιητες και συγγραφεις, παλαιότερους και σύγχρονους. Η Ε. Δήμου, με μία παραπλήσια ονοματοποίηση, αυτη την ευεργετικη επίδραση του Ιππώνακτα σε άλλους ομότεχνους-του, την αποκαλει «πρόσληψη και επιβίωση του Ιππώνακτα» και παραθέτει μία σειρα απο τέτοιους δημιουργους, αρχίζοντας απο τον Αριστοφάνη και τις κωμωδίες-του, τους δημιουργους της Ελληνιστικης ή Αλεξανδρινης εποχης (323 π.Χ.- 31 π.Χ.), τον Καλλίμαχο τον Κυρηναίο, τον Φοίνικα, τον Γάϊο Βαλέριο Κάτουλλο, τον Μάρκο Βαλέριο Ματριάλη, τον Πετρώνιο, τον Παύλο Σελιντιάριο κ.α., φθάνοντας μέχρι το ποίημα «Αρετη και Ρωτόκριτος» καθως και τα «Εντεψίζικα» ποιήματα του Γιώργου Σεφέρη και την γοητευτικα προκλητικη ποίηση του Νίκου Φωκα, του Γιάννη Υφαντη και του Ηλία Λάγιου.
Και εδω ασφαλως, σε αυτο το τελευταίο μέρος του εν λόγω βιβλίου, αναδεικνύεται σε όλη τη διάστασή-τους η ευρυμάθεια, ο κόπος, ο μόχθος και ο χρόνος που ξόδεψε η Ε. Δήμου για να ολοκληρώσει επιτυχως αυτη τη συνθετικη έρευνα και μελέτη-της!
Δεν θα διστάσω, επομένως, να επαναλάβω πως θεωρω τη Ε. Δήμου, στον τομέα που τάχθηκε να υπηρετήσει, ένα απο τα πιο συγκροτημένα και λαμπρα μυαλα που υπάρχουν σήμερα στην Ελλάδα! Μάλιστα, η γερη επαγγελματικη κατάρτισή-της, η αγάπη-της για την φιλολογία και τη λογοτεχνία, το ταλέντο-της, –γενικα η πλατια και βαθια παιδεία-της, επιτρέπουν στη δημιουργικη σκέψη-της να πετάει ευφρόσυνα και δημιουργικα απο τα κείμενα του Λογγίνου, του Αρχίλοχου και του Ιππώνακτα μέχρι την ποίηση του Κάλβου και της νεότερης ποιήτριας Άννας Γρίβας. Και αυτο, νομίζω, είναι ένα προσον που σήμερα λίγοι κριτικοι, μετρημένοι στα δάκτυλα του ενος χεριου, το διαθέτουν!
*Ο συγγραφέας του κειμένου ακολουθει κανόνες του μονοτονικου συστήματος που εφάρμοζε ο αξέχαστος Αντώνης Μυστακίδης-Μεσεβρινος.
